Tuần này sáng nào cũng hắt hơi một tràng dài, hộp khăn giấy để sẵn đầu giường. Tuần sau mũi gần như yên. Máy lạnh vẫn để 26 độ, chăn gối vẫn giặt đều mỗi tuần. Có người về quê nghỉ phép, nhà nhiều bụi rơm hơn hẳn, mũi lại êm. Sống lâu năm với viêm mũi dị ứng, ai cũng quen kiểu lên xuống này mà ít người hiểu vì sao.
Viêm mũi dị ứng xảy ra thế nào
Hệ miễn dịch của người bị dị ứng đã nhận diện nhầm một số chất vô hại là có hại: mạt bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, lông chó mèo. Mỗi lần niêm mạc mũi tiếp xúc với chúng, một chuỗi phản ứng viêm khởi động ngay tại chỗ. Người bệnh hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi trong, nghẹt mũi; có người ngứa cả mắt.
Hướng dẫn ARIA, bộ khuyến cáo quốc tế về viêm mũi dị ứng, ghi nhận bệnh gặp ở khoảng 10% tới 40% dân số, ảnh hưởng chất lượng sống, việc học và việc làm (Brożek, 2017). Phần dị nguyên và phản ứng miễn dịch là có thật, và vẫn là trục chính của điều trị. Cái thay đổi là mức phản ứng. Cùng một lượng dị nguyên, có lúc mũi chịu được, có lúc phản ứng dữ dội.
Stress và giấc ngủ liên quan gì tới những đợt nặng
Năm 2013, nhóm của Patterson cho 179 nhân viên một trường đại học ghi nhật ký trực tuyến mỗi ngày, trong hai đợt, mỗi đợt 14 ngày. Có 69 người có triệu chứng dị ứng, và nhóm này tự chấm điểm căng thẳng cao hơn những người còn lại. Ở cả hai đợt, ai thấy mình căng thẳng nhiều hơn thì cũng có nhiều đợt bùng phát dị ứng hơn, tâm trạng tiêu cực cũng đi cùng chiều. Riêng lượng cortisol đo trong nước bọt thì không liên quan tới số đợt bùng phát.
Ở người viêm mũi dị ứng, khoảng 65% có stress, 48% ngủ kém chất lượng, 36% mất ngủ và 59% ngủ chưa tới 7 giờ mỗi đêm. Tỷ lệ mất ngủ, lo âu và trầm cảm của họ cao hơn rõ rệt so với người không bị bệnh. Các con số này lấy từ phân tích gộp 49 nghiên cứu của Safia và cộng sự, công bố năm 2024.
Chúng cho thấy những vấn đề ấy hay đi cùng nhau, chưa cho biết cái nào kéo theo cái nào. Mũi nghẹt suốt đêm thì giấc ngủ chập chờn; trong thực tế khám, cũng có người kể chỉ vài đêm thức khuya là sáng hôm sau mũi tệ hẳn. Dù vậy, viêm mũi dị ứng không vì thế mà thành bệnh tâm lý.
Căng thẳng kéo dài làm hao mòn nhiều hệ thống của cơ thể, trong đó có miễn dịch, như bài stress ảnh hưởng sức khỏe ra sao đã giải thích; cách lấy lại giấc ngủ có ở bài giấc ngủ.
Ngưỡng phản ứng của cơ thể
Hệ thần kinh tự chủ liên tục đưa cơ thể qua lại giữa trạng thái cảnh giác và trạng thái nghỉ ngơi. Ở người khỏe, việc chuyển đổi này khá trơn tru, gặp luồng gió lạnh thì hắt hơi vài cái rồi thôi. Theo cách hiểu của chúng tôi, người đã căng thẳng nhiều tháng, ngủ ít có thể bị giữ lâu ở trạng thái cảnh giác, khó hạ mức báo động sau khi kích thích đã qua. Lúc ấy một mùi nước hoa, một luồng hơi máy lạnh hay chút bụi lúc dọn tủ có khi cũng đủ làm mũi phản ứng mạnh hơn mức cần.
Đông y xếp chứng hắt hơi, chảy nước mũi trong từng đợt vào chứng tỵ cừu, thường gắn với phế khí và vệ khí (phần khí giúp cơ thể chống đỡ tác nhân bên ngoài) chưa vững, nên người bệnh dễ lên cơn khi trái gió trở trời hoặc khi mỏi mệt. Ở phòng khám, ngoài việc tránh dị nguyên và dùng thuốc, chúng tôi quan tâm thêm tới phần ngưỡng phản ứng này.
Dấu hiệu nên đi khám tai mũi họng hoặc hô hấp sớm
Viêm mũi dị ứng điển hình bị cả hai bên, nước mũi trong, nặng nhẹ theo đợt. Những dấu hiệu sau gợi ý một vấn đề khác, cần bác sĩ tai mũi họng soi mũi hoặc bác sĩ hô hấp khám:
- Chảy máu mũi nhiều lần;
- Nghẹt một bên mũi kéo dài, không lên xuống theo đợt như trước;
- Chảy dịch đục như mủ, có mùi hôi ở một bên;
- Đau, nặng vùng mặt quanh mũi kèm sốt;
- Mất hoặc giảm khứu giác kéo dài;
- Khò khè, nặng ngực, khó thở, nhất là về đêm hoặc khi gắng sức.
Khó thở dữ dội, môi tím tái, nói không thành câu thì đi cấp cứu ngay.
Phòng khám xử lý thêm phần nào
Buổi khám bắt đầu từ chính câu chuyện lên xuống của mũi bạn: đợt nặng rơi vào lúc nào, mấy hôm trước đó ngủ ra sao, công việc thế nào, đi xa nhà mũi có êm hơn không. Bác sĩ khám lâm sàng, tứ chẩn Đông y (nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch), khám thần kinh chức năng, rồi dùng Applied Kinesiology (AK). Thử cơ giúp bác sĩ thấy stress đang tác động tới đâu, ở thùy trán, hệ viền hay hồi đai, và kiểm tra lại ngay sau mỗi bước xử lý; cơ chế được kể ở bài vì sao bác sĩ thử cơ. Thử cơ cho bác sĩ thêm dữ kiện. Khi cần soi mũi hay làm xét nghiệm dị ứng, bác sĩ vẫn đề nghị bạn đi làm.
Tùy kết quả khám, bác sĩ có thể phối hợp châm cứu, thuốc thang gia giảm theo thể trạng, cùng hướng dẫn giấc ngủ và vận động. Về châm cứu, Feng và cộng sự (2015) tổng quan 13 thử nghiệm ngẫu nhiên với 2.365 người viêm mũi dị ứng: nhóm được châm có điểm triệu chứng mũi thấp hơn, cần ít thuốc hơn, nồng độ IgE (loại kháng thể gắn với phản ứng dị ứng) trong máu giảm và chất lượng sống tốt hơn so với nhóm chứng, không có biến cố nặng nào phải nhập viện liên quan tới châm. Số liệu này nói về triệu chứng mũi, chưa cho biết châm cứu có tác động lên stress hay không. Xem thêm bài châm cứu và cứu ngải.
Câu hỏi thường gặp
Đang dùng thuốc xịt mũi, tôi có châm cứu được không?
Được. ARIA đưa ra nhiều lựa chọn thuốc, gồm thuốc kháng dị ứng dạng uống hoặc dạng xịt, thuốc xịt mũi chống viêm, dùng riêng hay phối hợp tùy từng người (Brożek, 2017). Khi bắt đầu châm cứu hay uống thuốc thang, bạn cứ dùng thuốc đều như đã được kê, đừng tự ngưng; nếu mũi ổn lên, chuyện giảm thuốc sẽ bàn với chính bác sĩ kê đơn.
Để lưu
- Ghi nhật ký hai tuần: mỗi tối chấm mức nghẹt mũi, hắt hơi từ 0 tới 10, ghi số giờ ngủ và mức căng thẳng trong ngày, rồi so tuần nặng với tuần nhẹ;
- Giữ giờ đi ngủ ổn định, cố ngủ đủ khoảng 7 tiếng cả trong những tuần bận;
- Giặt chăn gối hằng tuần, bớt thảm và thú bông trong phòng ngủ;
- Đeo khẩu trang khi quét nhà, dọn tủ, lục đồ cũ.
Có hai tuần nhật ký trong tay, nhất là khi tuần nặng trùng với tuần căng thẳng hơn là với thời tiết, bạn mang theo cùng danh sách thuốc đang dùng khi gặp ThS.BS Đinh Ngọc Đức.
Nguồn tham khảo
- Brożek JL, Bousquet J, Agache I, Agarwal A, Bachert C, Bosnic-Anticevich S và cs. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) guidelines-2016 revision. J Allergy Clin Immunol. 2017;140(4):950-958. https://doi.org/10.1016/j.jaci.2017.03.050
- Patterson AM, Yildiz VO, Klatt MD, Malarkey WB. Perceived stress predicts allergy flares. Ann Allergy Asthma Immunol. 2013;112(4):317-321. https://doi.org/10.1016/j.anai.2013.07.013
- Safia A, Elhadi UA, Karam M, Merchavy S, Khater A. A meta-analysis of the prevalence and risk of mental health problems in allergic rhinitis patients. J Psychosom Res. 2024;184:111813. https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2024.111813
- Feng S, Han M, Fan Y, Yang G, Liao Z, Liao W, Li H. Acupuncture for the treatment of allergic rhinitis: a systematic review and meta-analysis. Am J Rhinol Allergy. 2015;29(1):57-62. https://doi.org/10.2500/ajra.2015.29.4116
