Có những người bước vào phòng khám với một bìa hồ sơ dày. Trong đó có xét nghiệm máu, điện tim, siêu âm bụng, có khi cả nội soi dạ dày, gom từ ba bốn nơi trong vài tháng. Tờ nào cũng ghi các chỉ số trong giới hạn bình thường. Vậy mà sáng nào họ cũng thức dậy với cái đầu nặng, đôi vai cứng, bụng lúc đầy lúc quặn, tối nằm mãi mới ngủ được. Họ hay hỏi: “Bác sĩ ơi, vậy rốt cuộc tôi bị gì?”
Kết quả bình thường là tin đáng mừng. Có điều, nó chưa giải thích vì sao người ấy vẫn mệt.
Não quyết định cơ thể phản ứng với stress thế nào
Nhà thần kinh nội tiết Bruce McEwen đặt não vào vị trí trung tâm của stress. Một cuộc họp căng thẳng hay một tin nhắn công việc lúc mười giờ đêm tự chúng chưa gây hại gì. Não quyết định chuyện nào là mối đe dọa và cơ thể phải đáp lại tới mức nào, vì vậy hai người gặp cùng một việc có thể phản ứng rất khác nhau (McEwen, 2007).
Khi não nhận ra mối đe dọa, tín hiệu đi theo hai đường. Đường nhanh là hệ thần kinh giao cảm, kèm adrenaline, làm tim đập nhanh, thở gấp, cơ căng lên và tiêu hóa tạm gác lại. Đường chậm hơn là trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (trục HPA), đưa cortisol vào máu. Trong ngắn hạn, phản ứng này giúp ta tỉnh táo, đủ sức xoay xở. Stress bắt đầu ở não rồi lan ra toàn thân, chạm tới thần kinh, tim mạch, hệ thần kinh tự chủ, miễn dịch và chuyển hóa (McEwen, 2008).
Mọi chuyện khác đi khi stress không dừng. Công việc đè nặng nhiều tháng, chăm người nhà ốm lâu ngày, một mối quan hệ cứ mãi chông chênh. Các hệ thống ấy phải chạy ở mức cao liên tục và hao mòn dần. McEwen gọi phần hao mòn này là gánh nặng thích nghi (allostatic load). Trong những giai đoạn ấy, hút thuốc, ăn nhiều, uống rượu, ngủ kém lại cộng thêm vào gánh nặng (McEwen, 2008).
Những vùng não liên quan đến stress
Hệ viền (limbic system) là nhóm cấu trúc nằm sâu bên trong não, gắn với cảm xúc và trí nhớ. Trong đó, hạch hạnh nhân (amygdala) giống một người canh gác, lúc nào cũng dò xem quanh mình có gì nguy hiểm. Hồi hải mã (hippocampus) nằm ngay cạnh, ghi trải nghiệm thành ký ức và góp phần hãm phản ứng stress khi mối nguy đã qua.
Sau vầng trán là thùy trán (frontal lobe) với vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex). Vùng này lo việc cân nhắc, lập kế hoạch, giữ tập trung và kìm những phản ứng bộc phát. Hồi đai (cingulate gyrus) là một dải vỏ não cong nằm giữa hệ viền và thùy trán, tham gia vào cảm xúc, sự chú ý và cảm nhận đau.
Nhiều công trình cho thấy hồi hải mã, hạch hạnh nhân và vỏ não trước trán thay đổi cả về cấu trúc khi stress kéo dài (McEwen, 2007). Chúng tôi thấy người bệnh hay kể mình dễ cáu, khó tập trung.
Trải nghiệm cũ và phản ứng stress hôm nay
Có người đã quên gần hết chi tiết của một năm khó khăn, vậy mà cứ đến mùa ấy lại mất ngủ. Có người nghe một tiếng chuông điện thoại giống hồi đó là vai so lại, bụng thắt lại, trước khi kịp nghĩ ai đang gọi. Trải nghiệm từ những năm đầu đời cũng ảnh hưởng tới cách một người phản ứng với stress suốt quãng đời sau (McEwen, 2007).
Chúng tôi tin cơ thể lưu ký ức ở cả những vùng ngoài não, như nhóm cơ căng lên mỗi khi chạm vào chuyện cũ, hay cái dạ dày phản ứng trước khi ta gọi được tên cảm xúc.
Đông y nhìn cảm xúc và bệnh
Theo lý luận Đông y, những cảm xúc quá mức như giận, lo nghĩ, buồn, sợ thuộc nhóm nguyên nhân gây bệnh từ bên trong, gọi chung là thất tình. Người hay lo nghĩ dễ hại tỳ, nên ăn kém, đầy bụng, chân tay rã rời. Giận hay uất ức lâu ngày làm khí của can không thông, người hay tức ngực, đau hai bên sườn, thở dài.
Dấu hiệu thường gặp của stress kéo dài
Những dấu hiệu dưới đây thường nhỏ, lặp lại và hay nặng lên đúng lúc áp lực tăng.
- Đau cổ vai gáy, đau lưng xuất hiện hoặc tăng lên sau mỗi đợt căng thẳng;
- Khó ngủ, trằn trọc, thức giấc giữa đêm vì đầu óc cứ chạy mãi;
- Mệt mỏi, thiếu sức dù đã nghỉ ngơi;
- Kém tập trung, hay quên, dễ sai sót ở cả những việc quen tay;
- Bụng đầy, ăn không ngon, hoặc ăn nhiều mà vẫn thèm;
- Hồi hộp, đánh trống ngực, khó thở, đổ mồ hôi nhiều hơn mỗi khi căng thẳng;
- Dễ buồn, dễ cáu, khó giữ bình tĩnh hơn trước.
Các dấu hiệu này cũng gặp trong bệnh tuyến giáp, thiếu máu, bệnh tim và nhiều bệnh thực thể khác, nên bác sĩ loại trừ những bệnh đó trước khi nghĩ tới stress.
Khám stress ở phòng khám
Buổi khám đầu
Buổi khám đầu kéo dài khoảng 30 đến 45 phút; ngoài khám lâm sàng, tứ chẩn Đông y và xét nghiệm khi cần, bác sĩ hỏi kỹ về giấc ngủ, công việc và cả những giai đoạn khó khăn đã qua nếu bạn muốn kể.
Trong tam giác sức khỏe cấu trúc – hóa sinh – tâm lý, Applied Kinesiology (AK) giúp bác sĩ khai thác thêm phần tâm lý, bằng cách thử cơ để kiểm tra stress ở thùy trán, hệ viền và hồi đai. Có lúc bác sĩ nhờ bạn nhớ lại một chuyện đang làm mình căng thẳng, rồi thử lại một cơ vừa giữ vững. Bạn không cần kể chi tiết, chỉ cần nghĩ tới chuyện đó. Theo cách đọc của AK, cơ chùng xuống cho thấy ký ức ấy vẫn đang tác động lên hệ thần kinh của bạn. Cơ chế của phép thử được kể ở bài Vì sao bác sĩ thử cơ. Thử cơ bổ sung cho việc khám.
Các hướng điều trị
Châm cứu được nghiên cứu nhiều ở đau đầu mạn tính và đau vai, xem thêm bài châm cứu. Bác sĩ trực tiếp châm và cứu ngải.
Thuốc thang được gia giảm theo từng người. Thảo dược có thể tương tác với thuốc tây, nên nếu bạn đang dùng thuốc ngủ, thuốc chống trầm cảm hay thuốc tim mạch, hãy mang theo danh sách.
Stress kéo dài và thiếu magie hay đi cùng nhau, nên bác sĩ có thể kiểm tra thêm bằng AK trước khi cân nhắc bổ sung (xem bài Magie máu bình thường mà vẫn giật cơ, chuột rút, khó ngủ: vì sao?).
Vận động đều đặn và sự nâng đỡ của người xung quanh là hai việc rất đời thường giúp giảm gánh nặng stress (McEwen, 2007). Bác sĩ sẽ hướng dẫn bài tập vừa sức và hỏi xem bên cạnh bạn có ai để chia sẻ.
Thay đổi do stress có hồi phục được không
Nếu bạn lo những năm căng thẳng đã để lại dấu vĩnh viễn, có một tin dễ thở hơn. Những thay đổi ở hồi hải mã, vỏ não trước trán và hạch hạnh nhân do vài tuần stress phần lớn hồi phục được khi gánh nặng được gỡ bớt (McEwen, 2008). Với những năm dài căng thẳng thì chưa có dữ kiện chắc chắn như vậy, nên bác sĩ không hứa trước bạn sẽ khỏe lại sau bao lâu.
Khi nào cần tìm hỗ trợ ngay
- Có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi ngay người thân bên cạnh và đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, đừng chờ tới buổi hẹn khám;
- Buồn chán kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với gần như mọi việc, không làm nổi việc hằng ngày thì bạn cần được bác sĩ tâm thần đánh giá, và điều trị ở phòng khám sẽ phối hợp theo hướng của họ;
- Đau ngực, khó thở dữ dội, ngất thì đi cấp cứu trước, đừng tự cho là do stress.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm bình thường, vậy có phải tôi tự tưởng tượng ra bệnh?
Không. Mệt, đau, mất ngủ do stress là có thật, với đường đi sinh học qua thần kinh, nội tiết, miễn dịch. Xét nghiệm bình thường cho biết chưa thấy tổn thương thực thể ở những gì đã được đo.
Đang uống thuốc của bác sĩ tâm thần, tôi có khám ở đây được không?
Được. Bạn mang theo đơn thuốc và đừng tự ý ngưng hay giảm liều. Bác sĩ sẽ tính tới tương tác khi kê thuốc thang.
Để lưu
- Trong 2 tuần trước buổi khám, ghi lại giờ ngủ, cơn đau, bữa ăn và chuyện làm bạn căng thẳng mỗi ngày;
- Mang theo mọi kết quả xét nghiệm, phim chụp khi đi khám, kể cả những tờ ghi bình thường;
- Viết sẵn danh sách thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng;
- Vận động mỗi ngày, bắt đầu từ một vòng đi bộ quanh khu nhà;
- Gặp hoặc gọi cho một người bạn tin cậy ít nhất một lần mỗi tuần;
- Bớt rượu, thuốc lá và những bữa ăn khuya trong giai đoạn căng thẳng;
- Có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi người thân và cơ sở y tế ngay.
Nếu sắp đến khám lần đầu, bạn có thể xem bài Mang theo gì và chuẩn bị ra sao trước buổi khám Applied Kinesiology.
ThS.BS Đinh Ngọc Đức phụ trách chuyên môn bài viết này.
Nguồn tham khảo
- McEwen BS. Physiology and neurobiology of stress and adaptation: central role of the brain. Physiol Rev. 2007;87(3):873-904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006
- McEwen BS. Central effects of stress hormones in health and disease: understanding the protective and damaging effects of stress and stress mediators. Eur J Pharmacol. 2008;583(2-3):174-185. https://doi.org/10.1016/j.ejphar.2007.11.071
