Lương đồng nghiệp tăng, lương mình giữ nguyên, và mức hài lòng với công việc tụt xuống. Một khảo sát người lao động Anh ghi nhận đúng như vậy.
Có một anh làm trưởng phòng kinh doanh, không thiếu tiền, cũng chẳng gặp biến cố gì lớn, vậy mà tối Chủ nhật khó ngủ, sáng thứ Hai tỉnh dậy thì hàm mỏi vì nghiến răng. Anh bảo: "Tôi đâu có gì phải lo." Hỏi kỹ mới ra chuyện em trai anh vừa mua nhà to hơn, công ty vừa công bố xếp hạng doanh số theo quý, còn vợ anh hay nhắc "con nhà người ta đi học thêm ba nơi".
Cơ thể phản ứng với thứ bậc xã hội như với một mối đe dọa
Phản ứng stress có hai tầng. Tầng nhanh do hệ giao cảm lo. Tầng chậm là trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận, đi tới cuối là cortisol, và trục này có một vòng phản hồi để tự tắt.
Có điều vòng tắt ấy chỉ chạy khi mối đe dọa đã qua. Khóa Life Stress Management kể ra những tác nhân giữ trục này bật liên tục, phần lớn nằm trong quan hệ xã hội, như chờ một quyết định, cố không để bất đồng leo thang, gánh cảm xúc của người khác.
Laurie Santos ở Yale giải thích nỗi khổ vì so sánh bằng cách não chấm điểm. Não chấm mọi thứ theo một điểm tham chiếu thay vì theo giá trị tuyệt đối, và điểm tham chiếu tệ nhất là người khác. Chuyện lương đồng nghiệp ở đầu bài đi đúng lối ấy.
Tệ hơn, bức tranh ta đem ra so lại bị méo. Hỏi sinh viên năm nhất về bạn bè, các em thường tưởng bạn vui hơn thực tế và ít gặp chuyện buồn hơn thực tế, đơn giản vì người ta giấu chuyện buồn.
Chuẩn mực mà không ai thật sự tin
Phần lớn mọi người có khi trong lòng không đồng tình với một thói quen, nhưng tưởng người khác đồng tình nên vẫn làm theo. Cristina Bicchieri ở Penn gọi hiện tượng này là sự thiếu hiểu biết tập thể.
Ở chỗ làm, đó có thể là "không ai về trước sếp". Ở nhà, có khi là "mẹ tốt thì phải tự lo hết". Ai cũng giữ chuẩn mực ấy vì sợ bị coi là lệch, dù chẳng mấy ai tin nó đúng.
Trong thí nghiệm Asch, chỉ cần một người trong phòng nói khác là áp lực làm theo giảm mạnh.
Hiểu ra rồi mà cơ thể vẫn gồng
Lời khuyên "đừng so sánh" đúng nhưng khó làm, vì so sánh là phản xạ của não. Sau nhiều tháng, stress còn thành thói quen của cơ thể, nằm ở hơi thở, tư thế, trương lực cơ.
Cơ hoành, cổ hàm vai và thành bụng
Áp lực xã hội kéo dài thường hiện ra ở ba chuỗi cơ. Ở cơ hoành, người ta thở ngực nông và hay nín thở mỗi lúc tập trung. Ở cổ, hàm và vai là nghiến răng, như cái hàm mỏi sáng thứ Hai của anh trưởng phòng, cùng đôi vai nâng lên như chuẩn bị đỡ đòn. Còn thành bụng thì gồng thường trực, kèm rối loạn tiêu hóa đi theo nhịp tuần làm việc. Sâu hơn lớp cơ, những nghiên cứu mà Barbara Fredrickson dẫn lại cho thấy cô đơn kéo dài và địa vị xã hội thấp còn đẩy biểu hiện gene miễn dịch về phía tăng viêm.
Những trường hợp cần khám chuyên khoa
Chưa chắc cái mệt và chứng mất ngủ nào cũng sinh ra từ áp lực. Thiếu máu thiếu sắt, rối loạn tuyến giáp hoặc một nguyên nhân thực thể khác cũng gây ra như vậy, và phải được loại trừ. Ở phía tâm lý, có những dấu hiệu không nên để lâu. Nỗi buồn hay cảm giác trống rỗng bám theo anh/chị suốt hơn hai tuần, chẳng còn hứng với thứ gì, có điều kiện ngủ mà nằm mãi không ngủ được, hoặc nảy ra ý nghĩ làm hại bản thân hay người khác, thì nên khám chuyên khoa sức khỏe tâm thần sớm. Phục hồi thể chất không thay thế điều trị chuyên khoa.
Test cơ và làm dịu phản ứng stress
Buổi khám mở đầu bằng phần nghe anh/chị kể, chưa chỉnh gì cả. Test cơ đến sau, để tìm chuỗi nào đang gồng và gồng từ đâu. Thứ đem vào thử có khi là một hơi thở sâu, có khi là một tư thế hàm hay một tình huống anh/chị đang nghĩ tới, mỗi lần một thứ, và cơ đáp lại ra sao thì thấy ngay. Với anh trưởng phòng kia, tình huống để nghĩ tới thì không thiếu, từ căn nhà của em trai tới bảng xếp hạng doanh số quý.
Nếu phản ứng stress bật lên khi anh/chị nghĩ về một tình huống cụ thể, chúng tôi làm dịu qua điểm phản xạ vùng trán. Xong bước ấy mới hỏi tới chuyện áp lực này đang nói gì về điều anh/chị muốn, điều anh/chị cần, và điều anh/chị cho phép mình nhận.
