"Anh thấy em có bình thường không?" Tối nào chị cũng hỏi chồng câu đó. Chị 31 tuổi, con nhỏ tám tháng, và lúc kể chuyện này với chúng tôi chị cứ nhìn xuống sàn. Có lần bế con đứng ở ban công, trong đầu chị thoáng hiện hình ảnh mình buông tay. Từ hôm đó chị không ra ban công nữa, rồi bắt đầu tránh cầm dao khi con ở gần.
Chị đến khám vì mất ngủ và đau vai gáy. Phải mất bốn mươi phút chị mới nói ra chuyện ban công.
Ý nghĩ xâm nhập gặp ở hầu hết mọi người
Chỗ này quan trọng nhất, mà cũng hay bị hiểu sai nhất.
Ý nghĩ xâm nhập là những ý nghĩ bất chợt, không mời mà đến, thường trái ngược hẳn với giá trị sống của chính người có nó. Hiện tượng này phổ quát. Đứng trên cao thì nghĩ đến chuyện nhảy, cầm dao thì nghĩ đến chuyện đâm, đang thương con nhất lại hiện lên hình ảnh con gặp nạn.
Người không bao giờ rơi vào ám ảnh cũng có những ý nghĩ y hệt như vậy. Tài liệu chuyên ngành nói rõ điều này: rối loạn sinh ra từ cách người ta diễn giải ý nghĩ, còn bản thân nội dung ý nghĩ thì không tạo nên rối loạn.
Có người nghĩ "não mình vừa nhả ra một cái rác" rồi đi pha cà phê. Người khác lại tự hỏi "sao mình lại nghĩ được như vậy" và từ đó bắt đầu canh chừng chính mình. Cùng một ý nghĩ mà hai người đi theo hai hướng rất khác. Một ý nghĩ đi qua đầu không nói lên người mẹ ở ban công là người thế nào; chị sợ nó đến vậy thường là vì chị rất sợ làm tổn thương đứa con mình thương.
Ba kiểu niềm tin hay gặp ở người bị cuốn vào ám ảnh
Nghiên cứu về ám ảnh ghi nhận ba kiểu niềm tin cứ lặp lại ở những người bị cuốn vào.
Kiểu đầu tiên là phóng đại mối đe doạ và phóng đại trách nhiệm của mình. Cùng một ý nghĩ lo bị đầu độc ở quán ăn, người này gạt đi vì thấy vô lý, người kia lại thấy mình có trách nhiệm phải cảnh báo người khác. Ngay cả khi biết rõ ý nghĩ đó vô lý, người ta vẫn thấy bị thúc phải làm gì đó.
Kiểu thứ hai là đánh đồng ý nghĩ với hành động: tin rằng nghĩ điều xấu gần như bằng làm điều xấu, hoặc nghĩ đến một tai hoạ sẽ khiến tai hoạ dễ xảy ra hơn. Niềm tin này đẻ ra nhu cầu phải kiểm soát ý nghĩ. Mà ý nghĩ thì không kiểm soát được, càng cố thì nó càng chiếm chỗ.
Kiểu thứ ba là không chịu nổi sự không chắc chắn. Biết gần chắc thì chưa đủ, phải biết chắc. Hành vi kiểm tra tồn tại chính vì nó xoá được cảm giác không chắc chắn ấy, dù chỉ tạm thời.
Bốn nhịp của vòng xoắn và lý do nó tự nuôi mình
Tài liệu giảng dạy tâm lý học lâm sàng mô tả ám ảnh như một vòng luẩn quẩn có bốn nhịp.
1. Ý nghĩ xâm nhập xuất hiện và không chịu đi.
2. Lo âu kéo theo tim nhanh, huyết áp tăng, bồn chồn. Phần này nằm ở thân thể, không do tưởng tượng.
3. Hành vi trấn an: rửa tay, kiểm tra, đếm, sắp xếp, cầu nguyện, hỏi người thân cho yên tâm, hoặc né tránh hẳn tình huống.
4. Nhẹ đi tạm thời, nhịp tim xuống, người dịu lại.
Rồi quay về nhịp 1.
Cái tàn nhẫn nằm ở nhịp 4, vì hành vi trấn an có tác dụng thật. Có tác dụng nên nó được củng cố. Mỗi lần kiểm tra khoá cửa mà cơn lo dịu đi, não lại ghi nhận rằng việc kiểm tra là cần thiết, và lần sau nó đòi kiểm tra sớm hơn, lâu hơn.
Vì vậy những lời khuyên như "đừng nghĩ nữa" hay "thôi đừng kiểm tra nữa" không giúp được gì. Bị nhắc là vô lý thì không ai bỏ được một hành vi đang có tác dụng.
Né tránh cũng chạy theo đúng cơ chế đó. Người sợ bẩn chịu đi bộ vài cây số thay vì đi xe buýt, và mỗi lần tránh được, thói né tránh lại được củng cố thêm một lớp.
Những gì đã thấy trong não người bị ám ảnh cưỡng chế
Trong não có một vòng mạch đi từ vỏ não trán xuống thể vân, qua đồi thị rồi quay lại vỏ não trán. Bình thường vòng này giúp khởi động, duy trì và dừng một hành động hay một dòng suy nghĩ khi nó đã xong việc.
Ở người có rối loạn ám ảnh cưỡng chế, nhánh duy trì của vòng này hoạt động mạnh hơn nhánh dừng. Vỏ não trán hoạt động quá mức, mức đó tăng theo độ nặng của triệu chứng và giảm xuống sau khi điều trị có kết quả.
Vùng vỏ đai trước, nơi theo dõi lỗi và xung đột, cũng hoạt động quá mức và tạo ra cảm giác dai dẳng rằng có gì đó chưa ổn, chưa xong. Còn hạch hạnh nhân thì phản ứng mạnh với những tình huống thực ra không nguy hiểm.
Cảm giác "chưa xong" mà người bệnh mô tả vì thế có cơ sở thật, không do tưởng tượng và cũng không do thiếu ý chí.
Phần việc thuộc về chuyên khoa tâm thần
Diễn giải lại ý nghĩ, làm việc với niềm tin, phơi nhiễm có kiểm soát để cắt vòng xoắn là công việc của trị liệu tâm lý và bác sĩ chuyên khoa sức khoẻ tâm thần. Chúng tôi không làm phần này và không nhận làm thay.
Anh/chị nên đi khám chuyên khoa sớm nếu ý nghĩ ám ảnh và hành vi lặp chiếm khoảng một giờ mỗi ngày trở lên, nếu chúng làm anh/chị trễ việc, tránh mặt người thân hoặc phải giấu giếm, hay nếu có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc người khác. Tình trạng này đã có phương pháp điều trị hiệu quả, và đi khám không có nghĩa là thừa nhận mình yếu.
Phần thân thể của cơn lo, chỗ chúng tôi giúp được
Việc chúng tôi làm được nằm ở nhịp thứ hai của vòng xoắn, tức phần thân thể của cơn lo.
Người sống nhiều năm trong trạng thái cảnh giác thường mang một bộ dấu hiệu khá giống nhau. Họ thở nông ở ngực trên, cơ hoành gần như không tham gia, cổ và vai lúc nào cũng siết, đêm nghiến hàm, bụng cồn cào không theo giờ giấc, và ngủ không bao giờ đủ sâu.
Người quen giấu ý nghĩ của mình, như người mẹ ở ban công, thường khó kể hết cơn lo bằng lời. Vì vậy chúng tôi đưa chính yếu tố gây căng vào rồi test cơ, xem phần thân thể phản hồi ra sao. Chuỗi được đánh giá gồm hô hấp và cơ hoành, cổ – hàm – vai, thành bụng. Sau đó làm dịu qua điểm phản xạ vùng trán và theo dõi hơi thở thay đổi ra sao.
Với chứng mất ngủ kéo dài và rối loạn tiêu hoá hay đi kèm, y học cổ truyền dùng thuốc thang kê theo thể trạng riêng của từng người.
Những việc này không xoá được ý nghĩ ám ảnh. Chúng làm cơn lo bớt dữ dội ở phần thân thể, để người bệnh còn đủ sức làm phần việc chính với chuyên khoa tâm thần.
