Chạy bộ 01 – Đừng chạy qua cơn đau: chuẩn bị trước, trong và sau giải chạy

·

Cập nhật

Đừng chạy qua cơn đau: chuẩn bị trước, trong và sau giải chạy

Bài này mở đầu chuỗi Chạy bền, chạy an toàn. Các bài sau đi sâu từng việc: gãy mỏi xương, nắng nóng và nước, ăn gì trong lúc chạy, từng chấn thương hay gặp và cách quay lại chạy.

Còn ba tuần nữa là tới giải. Sau buổi chạy dài cuối tuần, một chỗ ở mặt trong cẳng chân bắt đầu đau. Tuần đầu chỉ ê lúc chạy. Sang tuần sau, sáng ra bước xuống cầu thang cũng nhói, ấn ngón tay vào đúng một điểm trên xương là thấy. Trong nhóm chạy, lời khuyên tới rất nhanh: “Uống viên giảm đau rồi chạy, phí đăng ký đóng rồi.”

Phần lớn cơn đau khi chạy là lành tính. Vẫn có vài kiểu đau là cơ thể đang báo phải dừng, và viên thuốc giảm đau chỉ làm tiếng báo ấy nhỏ lại. Bài này bàn hai việc: nhận ra những kiểu đau đó, và chuẩn bị trước, trong, sau giải để tới vạch đích an toàn.

Đau thế nào là cơ thể báo phải dừng

Cơn đau ở cảnh mở bài có mấy nét riêng: dồn vào một điểm, ấn vào là đau, tăng dần qua từng buổi, rồi đau sang cả lúc nghỉ, cả ban đêm. Đó là dáng của tổn thương xương do quá tải, quen gọi là gãy mỏi. Sách chấn thương thể thao (Joyce và Lewindon, 2016; Magee) dặn ngừng chạy, đi khám; phim X-quang những tuần đầu hay bình thường, cộng hưởng từ (MRI) nhạy hơn. Đau lan dọc cả đoạn dưới bờ trong xương chày thì nghiêng về hội chứng căng giãn mặt trong xương chày (“shin splints”). Phân biệt hai loại này là việc của bác sĩ, không đoán qua tin nhắn nhóm được.

Đáng ngại nhất là đau háng, đau bẹn khi bước, vì có thể là gãy mỏi cổ xương đùi, một chỗ xương lành kém.

Dừng chạy và đi khám khi có một trong các dấu hiệu sau:

  • Đau một điểm trên xương, ấn đau, tăng dần, đau cả lúc nghỉ hoặc ban đêm;
  • Đau háng, đau bẹn khi chịu sức nặng, khi nhảy một chân;
  • Trẹo cổ chân rồi không tự đi nổi 4 bước, hoặc ấn đau ở mắt cá, ở mu bàn chân;
  • Nghe tiếng “bốp” sau gót, không nhón gót lên được;
  • Cẳng chân căng cứng tăng nhanh, tê sau va đập: đi cấp cứu, không kê chân cao.

Ngược lại, đau ê ẩm lan khắp đùi một hai ngày sau buổi chạy xuống dốc là đau cơ khởi phát muộn, tự hết. Với đau mặt trước gối, quanh xương bánh chè (đau bánh chè – đùi), giáo trình vật lý trị liệu Grieve chấp nhận mức đau 0–2 trên thang điểm 10 (0 là không đau, 10 là đau nhất) khi tập, tới 5 trên 10 nếu chỉ thoáng qua và sáng hôm sau không đau thêm.

Viên giảm đau trong túi đeo hông

Lời truyền tai “uống một viên giảm đau trước khi chạy xa cho đỡ” đã được đem ra thử. Lipman và cộng sự (2017) chia ngẫu nhiên 89 người chạy 80 km uống ibuprofen 400 mg mỗi 4 giờ hoặc giả dược. Tổn thương thận cấp gặp ở 52 % nhóm ibuprofen và 34 % nhóm giả dược. Khác biệt ấy mới là xu hướng, chưa có ý nghĩa thống kê, nên chưa thể nói chắc thuốc làm hại thận; tác giả vẫn khuyên cân nhắc trước khi dùng.

Thuốc giảm đau chống viêm (ibuprofen, diclofenac và các thuốc cùng nhóm) làm giảm lượng máu tới thận, nặng hơn khi trời nóng, mất nước, hay đang uống thuốc huyết áp nhóm ức chế men chuyển, nhóm chẹn thụ thể angiotensin (ARB), thuốc lợi tiểu. Thuốc hầu như không bớt được đau cơ sau chạy, và nên tránh khi nghi gãy mỏi (Joyce và Lewindon, 2016).

Vì vậy phòng khám khuyên không uống thuốc giảm đau chống viêm để “phòng trước” khi chạy dài. Với người ở cảnh mở bài còn một rủi ro nữa, theo suy luận của chúng tôi chứ chưa có nghiên cứu đo: viên thuốc làm lặng đúng tín hiệu đang báo xương quá tải.

Đi đâu mà vội mà vàng

Ca dao có câu: “Đi đâu mà vội mà vàng, mà vấp phải đá mà quàng phải dây.” Trước giải, người chạy hay vội ở hai chỗ: tăng quãng đường quá nhanh trong mấy tuần cuối, và đổi nhiều thứ cùng lúc.

“Quy tắc 10 %”, mỗi tuần tăng không quá 10 % quãng đường, đã được Buist và cộng sự (2008) thử trên 532 người mới chạy: nhóm theo quy tắc có 20,8 % người chấn thương, nhóm theo giáo án thường 20,3 %, tức gần như ngang nhau. Điều có ích là tăng dần và để ý tổng tải, tức mọi thứ làm chân phải gánh nặng hơn, không chỉ số km. Đổi giày, chuyển từ đường nhựa lên trail (đường mòn, đường núi), thêm buổi chạy dốc đều là tăng tải, dù số km không đổi. Gân cần 2–3 ngày để hồi phục sau một buổi tải nặng (Joyce và Lewindon, 2016), nên đừng xếp hai buổi nặng liền nhau. Người từng chấn thương trong 12 tháng qua càng nên tăng tải chậm, vì chấn thương cũ là dấu hiệu báo trước chấn thương mới rõ nhất (Saragiotto và cộng sự, 2014).

Vài việc khác có dữ liệu ủng hộ:

  • Tập sức mạnh hông và thân mình có người hướng dẫn: thử nghiệm của Leppänen và cộng sự (2024) trên 325 người mới chạy thấy nguy cơ chấn thương chi dưới thấp hơn khoảng một phần ba;
  • Giải vùng núi trên 1.500 m: sức chạy tối đa giảm khoảng 1 % cho mỗi 100 m lên cao, nên giữ tốc độ chậm hơn thường ngày (Jameson và cộng sự, 2018; Joyce và Lewindon, 2016).

Giày thì chọn theo cảm giác vừa chân, thoải mái (Nigg và cộng sự, 2015), và nếu đổi kiểu giày thì đổi từ từ. Ai chạy trail nên tập xuống dốc từ đoạn ngắn rồi tăng dần, vì một lần chạy dốc trước làm lần sau bớt đau cơ (Tallis và cộng sự, 2024); nói nôm là cơ quen dốc dần qua từng lần. Người quen tập chỗ mát mà sắp chạy giải nóng thì nên vận động 1–2 giờ mỗi ngày trong trời nóng, ít nhất 7 ngày trước giải, theo Hiệp hội Y học Hoang dã (WMS; Eifling và cộng sự, 2024).

Hai câu sau của bài ca dao khen người “thong thả” thì “chẳng đá nào vấp”. Trên trail, thong thả thôi chưa đủ: chưa tập xuống dốc, chưa tập thăng bằng thì đi chậm vẫn trẹo chân như thường. Cái cần chậm là cách tăng tải, còn buổi tập vẫn phải chịu khó.

Sách Tố vấn, bộ sách y học cổ của Trung Hoa, có câu “cửu hành thương cân” (久行伤筋), đi lâu thì hại cân, tức hại phần gân cơ. Câu ấy nhắc chuyện điều độ chứ không ngăn người ta đi xa. Vì vậy sách lý luận cơ bản Trung y đặt nó cạnh lời dặn của danh y Tôn Tư Mạc: nên thường xuyên vận động nhẹ cho hơi mệt, đừng gắng sức vượt chỗ chịu nổi.

Ai nên đi khám trước khi đăng ký giải

  • Người trung niên chưa tập đều, hoặc có bệnh tim, tiểu đường, bệnh thận, hay đau ngực, khó thở khi gắng sức: Hội Y học Thể thao Hoa Kỳ (ACSM; Riebe và cộng sự, 2015) khuyên xin ý kiến bác sĩ trước khi lên marathon hay trail;
  • Người đang mang thai: thai kỳ bình thường thì vận động vẫn an toàn và nên được khuyến khích (Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ, ACOG, 2020). Dữ liệu về độ cao khi mang thai chỉ tới khoảng 1.830 m, nên phòng khám khuyên không nên tham gia giải trail đường dài hoặc vùng núi cao trong thời gian này. Lời khuyên ấy là của chúng tôi, theo hướng thận trọng, không phải khuyến cáo của ACOG.

Ăn gì trước và trong giải

Ăn thiếu kéo dài trong những tuần tập nặng làm xương yếu đi. Đồng thuận của Uỷ ban Olympic Quốc tế (IOC; Mountjoy và cộng sự, 2023) coi kinh thưa (vòng kinh dài trên 35 ngày), mất kinh từ 3 chu kỳ, gãy mỏi tái đi tái lại là dấu hiệu thiếu năng lượng cần khám. Colebatch và cộng sự (2025) thấy người chạy nữ bị chấn thương ăn ít hơn khoảng 303 kcal mỗi ngày. Chị em chạy nhiều mà kinh thưa đi thì cần ăn đủ, giảm tải và đi khám, nhất là người đang mong con.

Những ngày ngay trước giải dài, tăng tinh bột (cơm, xôi, bánh mì, khoai). Keto hay chạy nhịn đói để “đốt mỡ” không làm chạy tốt hơn (phân tích gộp của Gejl và Nybo, 2021; Koerich và cộng sự, 2022).

Khi chạy quá một giờ, nên nạp 30–60 g tinh bột mỗi giờ (Stellingwerff và Cox, 2014; Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế, ISSN: Kerksick và cộng sự, 2017; Tiller và cộng sự, 2019). Quá 2–2,5 giờ thì có thể tăng tới 90 g, dùng gel hoặc đồ uống có cả glucose lẫn fructose. Nữ và người nhỏ người thường hợp với mức 30–50 g. Ở các giải ultra (cự ly dài hơn marathon), ưu tiên thức ăn thật, món mặn. Mức 120 g mỗi giờ đang được quảng bá mới thử ở vận động viên chạy núi chuyên nghiệp (Viribay và cộng sự, 2020; Urdampilleta và cộng sự, 2020).

Ruột cũng cần tập. Mỗi buổi chạy dài là một lần thử gel, chuối, bánh bạn định dùng ngày đua. Ngày đua không thử món mới.

Cà phê có bằng chứng tốt. Theo đồng thuận IOC (Maughan và cộng sự, 2018) và ISSN (Guest và cộng sự, 2021), uống caffeine 3–6 mg cho mỗi kg cân nặng khoảng 60 phút trước khi chạy giúp chạy bền hơn; liều dưới 3 mg/kg kèm tinh bột vẫn có lợi. Chỉ dùng khi đã quen uống, và không dùng caffeine bột nguyên chất, loại mà cơ quan quản lý thuốc Hoa Kỳ (FDA) cảnh báo có thể gây tử vong.

Khát thì uống

Lời khuyên của các hiệp hội y khoa về nước rất gọn: uống theo khát. Đồng thuận quốc tế về hạ natri máu khi vận động (Hew-Butler và cộng sự, 2015) và WMS (Bennett và cộng sự, 2020; Eifling và cộng sự, 2024) cùng hướng ấy; hướng dẫn năm 2024 của WMS đặt mục tiêu không để mất quá 2 % cân nặng. Không ép uống theo lịch, không cố uống bù đủ số cân mất ngay trong lúc chạy.

Uống quá nhiều nước làm natri trong máu loãng ra, gọi là hạ natri máu khi vận động. Ở một giải 161 km trời nóng, Hoffman và cộng sự (2013) báo cáo 15,1 % người chạy bị hạ natri máu, tức cứ khoảng 7 người thì 1 người. Trong số người hạ natri ấy, 35,6 % (hơn một phần ba) lại đang mất nước. Vì vậy người có triệu chứng cần được đo chứ không đoán được bằng mắt.

Viên muối là thứ được tin nhiều nhất. Trong khảo sát 1.152 người chạy ultra của Hoffman và cộng sự (2019), 66,4 % muốn giải phát sẵn viên natri, 65,5 % tin viên này phòng được hạ natri máu. Các đồng thuận thì khuyên ngược lại, vì viên muối không chặn được hạ natri nếu vẫn uống quá nhiều nước. Giải dài, trời nóng ẩm như ở ta thì dùng đồ uống có natri và ăn thêm món mặn.

Dấu hiệu phải dừng giữa đường đua

Giải nóng ẩm có hai biến cố mà người đứng cạnh dễ xử trí ngược nhau: sốc nhiệt và hạ natri máu. Cả hai đều có thể làm người chạy lú lẫn.

Thấy gìNghĩ tớiLàm gì
Lú lẫn, nói lảm nhảm, ngã quỵ, người nóng rựcSốc nhiệtLàm mát ngay tại chỗ, gọi 115
Buồn nôn, nôn, đau đầu, lú lẫn sau khi đã uống nhiều nướcHạ natri máuKhông cho uống thêm nước, đưa tới y tế
Đau ngực, ngất giữa lúc chạy, tim đập loạnBệnh timDừng chạy, gọi y tế
Nước tiểu sẫm như nước coca, cơ sưng đau dữ dội, tiểu ítTiêu cơ vân (cơ bị vỡ hàng loạt)Đi khám, xét nghiệm men cơ và chức năng thận
Trên núi: khó thở cả khi nghỉ, ho, mất thăng bằngBệnh độ cao nặngXuống thấp ngay
Đêm mưa gió trên núi: run, hay quên, nói khóHạ thân nhiệtGiữ ấm thân mình, không chỉ sưởi tay chân

Với sốc nhiệt, WMS (Eifling và cộng sự, 2024) xếp ngâm toàn thân tới cổ trong nước đá hoặc nước lạnh nhất có là cách làm mát đầu tay; ngâm như vậy hạ nhiệt nhanh gần gấp đôi phủ khăn ướt. Không có bồn thì dội nước kết hợp quạt. Làm mát trước, chuyển viện sau. Chườm khăn mát hoặc đá ở cổ, nách, bẹn kèm Oresol, như Bộ Y tế hướng dẫn, hợp với say nóng nhẹ; nặng hơn thì gọi 115 và chườm mát trong lúc chờ. Chưa rõ sốc nhiệt hay hạ natri thì để nhân viên y tế đo.

Ngừng tim ở marathon và bán marathon hiếm, khoảng 0,5–0,6 trên 100.000 lượt chạy (Kim và cộng sự, 2012 và 2025), nam trung niên nguy cơ cao nhất. Hồi sức tim phổi do người đứng cạnh làm và máy sốc tim tự động cứu được người. Ngất ngay sau vạch đích, hết trong 30 phút khi nằm kê chân cao, thường lành tính; ngất giữa lúc đang chạy thì phải khám tim.

Chuột rút giữa đường thì dừng lại, kéo giãn nhẹ cơ đang rút. Dữ liệu không ủng hộ quan niệm cho rằng mất nước, mất điện giải là nguyên nhân chính (Miller và cộng sự, 2022), và bản tổng hợp nghiên cứu của nhóm Cochrane (Garrison và cộng sự, 2020) không tìm được thử nghiệm nào về magnesium (magie) cho chuột rút do vận động.

Bữa ăn sau vạch đích

Sau khi về đích, ăn tinh bột kèm đạm: cơm, bánh mì với trứng, sữa, thịt, cá. ISSN (Kerksick và cộng sự, 2017) gợi ý 0,5–1,2 g tinh bột cho mỗi kg cân nặng kèm 10–25 g đạm, và trong cả ngày chia đạm ra nhiều bữa.

Uống bù dần theo khát, có muối. Nếu cân trước và sau chạy thấy sụt thật, sách Performance Nutrition của Austin và Seebohar đề nghị khoảng 1,5 lít cho mỗi kg sụt, chia nhiều lần. Ra nhiều mồ hôi, hơi say nắng thì pha Oresol đúng liều ghi trên gói. Đừng tự ngâm đá toàn thân để “hồi phục nhanh”: Joyce và Lewindon (2016) cảnh báo tim mạch với cách làm này, khác hẳn việc làm mát cấp cứu cho người sốc nhiệt.

Đau cơ khởi phát muộn đến khoảng 24 giờ sau, có khi kéo dài tới 10 ngày, rõ nhất ở đùi trước sau chặng xuống dốc dài, rồi tự hết. Các dấu hiệu ở mục đầu bài vẫn áp dụng sau giải.

Quay lại chạy từ một phút

Sau một đợt nghỉ vì đau cẳng chân, Sahrmann chỉ cho bắt đầu lại khi đã đi bộ 30 phút mà không đau thêm. Buổi đầu đi 4 phút, chạy 1 phút, lặp 4 lượt. Sau đó chuyển sang đi 3 phút, chạy 2 phút, rồi đi 2 phút, chạy 3 phút, có ngày nghỉ xen giữa, trên mặt đường mềm trước. Đau hoặc sưng kéo dài hơn 48 giờ thì lùi một bước; đau nhói thì dừng.

Với gãy mỏi ở vị trí lành tốt, Joyce và Lewindon (2016) chờ hết đau 10–14 ngày mới chạy lại ở nửa cường độ, rồi tăng 25 % mỗi bậc trong 3–6 tuần. Gãy mỏi ở cổ xương đùi, xương ghe (giữa bàn chân, phía trong), xương bàn ngón 5 (cạnh ngoài bàn chân) thì theo bác sĩ chuyên khoa, chỉ chạy lại khi hình ảnh xác nhận xương đã lành.

Khi nào nên đến khám

Quay lại người ở cảnh mở bài: còn ba tuần tới giải, đau một điểm trên xương, tăng dần qua từng buổi. Nên dừng chạy và đi khám, chụp phim khi bác sĩ chỉ định. Có thể sẽ lỡ giải năm nay. Nếu phát hiện sớm, đã có lộ trình quay lại như mục trên. Còn cố chạy tiếp trên chỗ xương ấy thì chưa ai nói trước được bao giờ mới chạy lại được.

Có những cơn đau khác, cứ quay lại dù bạn đã nghỉ, đã giảm tải. Với kiểu đau ấy, phòng khám xem thêm cách hệ thần kinh điều khiển từng cơ, bằng Applied Kinesiology (AK, kinesiology ứng dụng). Một cơ có thể không teo, không thiếu tập, mà khi bác sĩ thử bằng tay thì không giữ nổi tư thế. AK gọi đó là cơ hoạt động dưới ngưỡng. Gân và cơ quanh nó phải làm bù, nên có thể hay đau lại ở buổi chạy dài (Cuthbert, 2013, tr. 108).

Gốc của chuyện này có khi là một chấn thương cũ. Walther, người soạn bộ giáo trình nền của AK, ghi rằng thụ thể cảm nhận bản thể (proprioceptor) trong khớp, cơ, gân, tức những đầu dây thần kinh nhỏ báo cho não biết chân tay đang ở tư thế nào, có thể còn báo sai sau một lần trẹo hay ngã cũ (Synopsis, tr. 60). Bác sĩ thử cơ để tìm cơ đang làm việc dưới ngưỡng, xử lý chỗ tín hiệu còn lệch, rồi thử lại chính cơ ấy xem nó đã giữ được tư thế chưa. Phần sau của loạt bài sẽ nói kỹ hơn.

Bạn nên đến khám khi đau kéo dài hoặc cứ tái lại dù đã giảm tải, khi mệt kéo dài sau mùa giải, khi chuột rút lặp lại, hoặc khi muốn rà lại thuốc và viên bổ trước giải; nhớ mang theo mọi thứ đang uống, kể cả thuốc Bắc, viên muối, thuốc xoa. Bác sĩ xét trước xem có dấu hiệu nào cần chụp phim hay chuyển chuyên khoa, rồi mới bàn tới điều trị.

Giải năm nay lỡ thì sang năm vẫn còn giải.

Để lưu

  • Đau dồn một điểm trên xương, tăng qua từng buổi hoặc đau cả ban đêm thì dừng chạy và đi khám;
  • Không uống thuốc giảm đau chống viêm trước hoặc trong buổi chạy dài;
  • Không xếp hai buổi chạy nặng liền nhau, để gân nghỉ 2–3 ngày;
  • Chạy trên 1 giờ thì ăn 30–60 g tinh bột mỗi giờ, và thử món đó trong buổi chạy dài trước giải;
  • Khát thì uống, không ép uống theo lịch;
  • Thấy người chạy lú lẫn, nóng rực thì làm mát ngay bằng nước lạnh và gọi 115;
  • Sau chấn thương, đi bộ được 30 phút không đau rồi mới bắt đầu lại bằng đi 4 phút, chạy 1 phút.

Nguồn tham khảo

Tài liệu tiếng Việt

  • Bộ Y tế (Cục Quản lý Môi trường y tế). 2023. Hướng dẫn chăm sóc sức khỏe mùa nắng nóng cho cộng đồng và người lao động (ban hành kèm văn bản số 356/MT ngày 19/5/2023). Cổng thông tin Bộ Y tế, đăng ngày 22/5/2023. https://moh.gov.vn/tin-lien-quan/-/asset_publisher/vjYyM7O9aWnX/content/bo-y-te-huong-dan-cham-soc-suc-khoe-mua-nang-nong-cho-cong-ong-va-nguoi-lao-ong (trang gốc nay không mở được; bản lưu ngày 7/12/2025: http://web.archive.org/web/20251207001617/https://moh.gov.vn/tin-lien-quan/-/asset_publisher/vjYyM7O9aWnX/content/bo-y-te-huong-dan-cham-soc-suc-khoe-mua-nang-nong-cho-cong-ong-va-nguoi-lao-ong).
  • Hoàng đế nội kinh Tố vấn. Nguyễn Tử Siêu dịch. Tr. 195.

Tài liệu tiếng Anh

  • American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). 2020. Physical Activity and Exercise During Pregnancy and the Postpartum Period: ACOG Committee Opinion, Number 804. Obstet Gynecol. 135(4):e178-e188. doi:10.1097/AOG.0000000000003772. PMID: 32217980.
  • Austin K, Seebohar B. 2011. Performance Nutrition: Applying the Science of Nutrient Timing. Champaign (IL): Human Kinetics. p. 93–95, 112.
  • Bennett BL, Hew-Butler T, Rosner MH, Myers T, Lipman GS. 2020. Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Management of Exercise-Associated Hyponatremia: 2019 Update. Wilderness Environ Med. 31(1):50-62. doi:10.1016/j.wem.2019.11.003. PMID: 32044213.
  • Buist I, Bredeweg SW, van Mechelen W, Lemmink KA, Pepping GJ, Diercks RL. 2008. No effect of a graded training program on the number of running-related injuries in novice runners: a randomized controlled trial. Am J Sports Med. 36(1):33-9. doi:10.1177/0363546507307505. PMID: 17940147.
  • Colebatch EA, Fuller JT, Mantzioris E, Hill AM. 2025. Diet, risk of disordered eating and running-related injury in adult distance runners: A systematic review and meta-analysis of prospective cohort studies. J Sci Med Sport. 28(7):542-552. doi:10.1016/j.jsams.2025.02.001. PMID: 40000283.
  • Cuthbert S. 2013. Applied Kinesiology: Clinical Techniques for Lower Body Dysfunctions. Gangasas. p. 108.
  • Eifling KP, Gaudio FG, Dumke C, Lipman GS, Otten EM, Martin AD, et al. 2024. Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Heat Illness: 2024 Update. Wilderness Environ Med. 35(1_suppl):112S-127S. doi:10.1177/10806032241227924. PMID: 38425235.
  • Garrison SR, Korownyk CS, Kolber MR, Allan GM, Musini VM, Sekhon RK, et al. 2020. Magnesium for skeletal muscle cramps. Cochrane Database Syst Rev. 9(9):CD009402. doi:10.1002/14651858.CD009402.pub3. PMID: 32956536.
  • Gejl KD, Nybo L. 2021. Performance effects of periodized carbohydrate restriction in endurance trained athletes – a systematic review and meta-analysis. J Int Soc Sports Nutr. 18(1):37. doi:10.1186/s12970-021-00435-3. PMID: 34001184.
  • Guest NS, VanDusseldorp TA, Nelson MT, Grgic J, Schoenfeld BJ, Jenkins NDM, et al. 2021. International society of sports nutrition position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr. 18(1):1. doi:10.1186/s12970-020-00383-4. PMID: 33388079.
  • Hew-Butler T, Rosner MH, Fowkes-Godek S, Dugas JP, Hoffman MD, Lewis DP, et al. 2015. Statement of the Third International Exercise-Associated Hyponatremia Consensus Development Conference, Carlsbad, California, 2015. Clin J Sport Med. 25(4):303-20. doi:10.1097/JSM.0000000000000221. PMID: 26102445.
  • Hoffman MD, Hew-Butler T, Stuempfle KJ. 2013. Exercise-associated hyponatremia and hydration status in 161-km ultramarathoners. Med Sci Sports Exerc. 45(4):784-91. doi:10.1249/MSS.0b013e31827985a8. PMID: 23135369.
  • Hoffman MD, White MD. 2019. Belief in the need for sodium supplementation during ultramarathons remains strong: findings from the Ultrarunners Longitudinal TRAcking (ULTRA) study. Appl Physiol Nutr Metab. 2020;45(2):118-122. doi:10.1139/apnm-2019-0238. PMID: 31163112.
  • Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J, editors. 2018. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 20th ed. New York: McGraw-Hill Education. p. 3286, 3379–3392.
  • Joyce D, Lewindon D, editors. 2016. Sports Injury Prevention and Rehabilitation: Integrating Medicine and Science for Performance Solutions. London: Routledge. p. 213, 229–234, 356, 416–421.
  • Jull G, Moore A, Falla D, Lewis J, McCarthy C, Sterling M, editors. 2015. Grieve’s Modern Musculoskeletal Physiotherapy. 4th ed. Edinburgh: Elsevier. p. 573.
  • Kerksick CM, Arent S, Schoenfeld BJ, Stout JR, Campbell B, Wilborn CD, et al. 2017. International society of sports nutrition position stand: nutrient timing. J Int Soc Sports Nutr. 14:33. doi:10.1186/s12970-017-0189-4. PMID: 28919842.
  • Kim JH, Malhotra R, Chiampas G, d’Hemecourt P, Troyanos C, Cianca J, et al. 2012. Cardiac arrest during long-distance running races. N Engl J Med. 366(2):130-40. doi:10.1056/NEJMoa1106468. PMID: 22236223.
  • Kim JH, Rim AJ, Miller JT, Jackson M, Patel N, Rajesh S, et al. 2025. Cardiac Arrest During Long-Distance Running Races. JAMA. 333(19):1699-1707. doi:10.1001/jama.2025.3026. PMID: 40159341.
  • Koerich ACC, Borszcz FK, Thives Mello A, de Lucas RD, Hansen F. 2022. Effects of the ketogenic diet on performance and body composition in athletes and trained adults: a systematic review and Bayesian multivariate multilevel meta-analysis and meta-regression. Crit Rev Food Sci Nutr. 2023;63(32):11399-11424. doi:10.1080/10408398.2022.2090894. PMID: 35757868.
  • Leppänen M, Viiala J, Kaikkonen P, Tokola K, Vasankari T, Nigg BM, et al. 2024. Hip and core exercise programme prevents running-related overuse injuries in adult novice recreational runners: a three-arm randomised controlled trial (Run RCT). Br J Sports Med. 58(13):722-732. doi:10.1136/bjsports-2023-107926. PMID: 38724071.
  • Lipman GS, Shea K, Christensen M, Phillips C, Burns P, Higbee R, et al. 2017. Ibuprofen versus placebo effect on acute kidney injury in ultramarathons: a randomised controlled trial. Emerg Med J. 34(10):637-642. doi:10.1136/emermed-2016-206353. PMID: 28679502.
  • Magee DJ, Manske RC. 2021. Orthopedic Physical Assessment. 7th ed. St. Louis (MO): Elsevier. p. 1018, 1270, 1371.
  • Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, Larson-Meyer DE, Peeling P, Phillips SM, et al. 2018. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 52(7):439-455. doi:10.1136/bjsports-2018-099027. PMID: 29540367.
  • Miller KC, McDermott BP, Yeargin SW, Fiol A, Schwellnus MP. 2022. An Evidence-Based Review of the Pathophysiology, Treatment, and Prevention of Exercise-Associated Muscle Cramps. J Athl Train. 57(1):5-15. doi:10.4085/1062-6050-0696.20. PMID: 34185846.
  • Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, Burke LM, Constantini N, Hackney AC, et al. 2023. 2023 International Olympic Committee’s (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 57(17):1073-1097. doi:10.1136/bjsports-2023-106994. PMID: 37752011.
  • Nigg BM, Baltich J, Hoerzer S, Enders H. 2015. Running shoes and running injuries: mythbusting and a proposal for two new paradigms: ‘preferred movement path’ and ‘comfort filter’. Br J Sports Med. 49(20):1290-4. doi:10.1136/bjsports-2015-095054. PMID: 26221015.
  • Riebe D, Franklin BA, Thompson PD, Garber CE, Whitfield GP, Magal M, et al. 2015. Updating ACSM’s Recommendations for Exercise Preparticipation Health Screening. Med Sci Sports Exerc. 47(11):2473-9. doi:10.1249/MSS.0000000000000664. PMID: 26473759.
  • Sahrmann S, et al. 2011. Movement System Impairment Syndromes of the Extremities, Cervical and Thoracic Spines. St. Louis (MO): Elsevier Mosby. p. 392–393, Box 7-1.
  • Saragiotto BT, Yamato TP, Hespanhol Junior LC, Rainbow MJ, Davis IS, Lopes AD. 2014. What are the main risk factors for running-related injuries? Sports Med. 44(8):1153-63. doi:10.1007/s40279-014-0194-6. PMID: 24809248.
  • Stellingwerff T, Cox GR. 2014. Systematic review: Carbohydrate supplementation on exercise performance or capacity of varying durations. Appl Physiol Nutr Metab. 39(9):998-1011. doi:10.1139/apnm-2014-0027. PMID: 24951297.
  • Tallis J, McMorrow C, Shelley SP, Eustace SJ. 2024. Repeated Bout Effect of Downhill Running on Physiological Markers of Effort and Post Exercise Perception of Soreness in Trained Female Distance Runners. Sports (Basel). 12(6). doi:10.3390/sports12060169. PMID: 38921863.
  • Tiller NB, Roberts JD, Beasley L, Chapman S, Pinto JM, Smith L, et al. 2019. International Society of Sports Nutrition Position Stand: nutritional considerations for single-stage ultra-marathon training and racing. J Int Soc Sports Nutr. 16(1):50. doi:10.1186/s12970-019-0312-9. PMID: 31699159.
  • U.S. Food and Drug Administration (FDA). Spilling the Beans: How Much Caffeine Is Too Much? [Internet]. Available from: fda.gov.
  • Urdampilleta A, Arribalzaga S, Viribay A, Castañeda-Babarro A, Seco-Calvo J, Mielgo-Ayuso J. 2020. Effects of 120 vs. 60 and 90 g/h Carbohydrate Intake during a Trail Marathon on Neuromuscular Function and High Intensity Run Capacity Recovery. Nutrients. 12(7). doi:10.3390/nu12072094. PMID: 32679728.
  • Viribay A, Arribalzaga S, Mielgo-Ayuso J, Castañeda-Babarro A, Seco-Calvo J, Urdampilleta A. 2020. Effects of 120 g/h of Carbohydrates Intake during a Mountain Marathon on Exercise-Induced Muscle Damage in Elite Runners. Nutrients. 12(5). doi:10.3390/nu12051367. PMID: 32403259.
  • Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 60.

Tài liệu tiếng Trung

  • 王新华, 主编. 中医药学高级丛书 · 中医基础理论. 第 721 页.

Đặt lịch khám cùng Đông y Tâm Đức

Để lại thông tin hoặc gọi trực tiếp 0345.22.33.19 – phòng khám sẽ liên hệ xác nhận lịch hẹn.

0345.22.33.19