Giải cuối mùa đã qua ba tuần. Chiếc huy chương vẫn treo ở móc chìa khoá cạnh cửa, đôi giày chạy nằm nguyên trong túi từ hôm về. Chuông báo thức năm giờ sáng reo rồi tắt, bạn nằm thêm. Lên cầu thang ở cơ quan, tới chiếu nghỉ tầng hai đã phải đứng lại thở. Ngồi trong phòng máy lạnh mà lưng áo sơ mi vẫn rịn ướt. Đêm thì hay tỉnh lúc hai, ba giờ, trằn trọc mãi mới ngủ lại.
Cuối tuần về quê, mẹ dúi vào túi một hộp sâm: “Chạy cho lắm vào, giờ phải bồi lại con ạ.” Hộp sâm ấy nằm trên nóc tủ lạnh, bạn chưa bóc.
Nghỉ đã lâu mà sức chưa về thì cái mệt ấy cần được hỏi cho ra gốc. Có khi gốc nằm trong máu, như thiếu sắt, hay ăn không đủ cho lượng tập. Có khi đó là một thể hư Đông y gọi được tên. Ở Đông y Tâm Đức, bác sĩ khám bằng Applied Kinesiology (AK, Kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức cơ bằng tay để đọc tình trạng cơ thể) chuyên sâu để xem phần nào trong cơ thể chưa hồi. AK chỉ chỗ, Đông y chọn thang. Hộp sâm của mẹ cũng phải chờ tới lượt mình theo thứ tự ấy.
Những gì cần loại trừ trước
Câu hỏi thứ nhất nằm trong máu. Bác sĩ cho làm công thức máu và bộ xét nghiệm sắt, trong đó có ferritin, chỉ số cho biết lượng sắt dự trữ. Cạn sắt không chỉ là chuyện của chị em. Sách của Comfort và Abrahamson dẫn con số khoảng 26 % vận động viên nữ và 11 % vận động viên nam cạn sắt dự trữ, dù không nhất thiết làm giảm thành tích; con số này chúng tôi mới thấy qua sách dẫn lại, chưa xem nghiên cứu gốc. Thiếu thật thì bổ sung sắt theo xét nghiệm. Phần ấy thang thuốc không làm thay được.
Câu hỏi thứ hai là bữa ăn. Mệt kéo dài đi cùng sụt cân, gãy mỏi xương lặp lại, ở nữ là vòng kinh dài quá 35 ngày hay mất kinh từ 3 chu kỳ, ở nam là giảm ham muốn, testosterone (nội tiết tố nam) thấp: đồng thuận của Uỷ ban Olympic Quốc tế (Mountjoy và cộng sự, 2023) xếp các dấu ấy vào tình trạng thiếu năng lượng tương đối trong thể thao (RED-S), tức là ăn không đủ cho lượng tập. RED-S không có một xét nghiệm riêng. Bác sĩ phải ghép nhiều chỉ báo lại.
Câu hỏi thứ ba là tim. Đau ngực hay ngất giữa lúc chạy, hồi hộp bất thường, nhà có người đột tử sớm thì bạn ngừng chạy và đi khám tim trước mọi chuyện khác (Papadakis và cộng sự, 2022; Joyce và Lewindon, 2016). Người đang uống statin (thuốc hạ mỡ máu) mà chạy dài, chạy xuống dốc thì dễ bị bệnh cơ hơn (Papadakis và cộng sự, 2022; Jameson và cộng sự, 2018), nên toa thuốc đang dùng cũng cần nằm trên bàn khám.
Tuyến giáp hay những kiểu ra mồ hôi do bệnh thì chưa có dữ liệu đáng tin để bàn ở đây; khám thấy cần, bác sĩ sẽ chỉ định riêng. Tờ xét nghiệm đã ổn mà người vẫn mệt thì mới tới lượt Đông y và AK.
Cùng một chữ mệt, nhiều thể khác nhau
Người chạy hay nhắc câu “cửu hành thương cân” (久行伤筋) của sách Tố vấn, đi lâu thì hại cân, tức hại gân cơ (Tố vấn, tr. 195). Sách lý luận cơ bản Trung y còn đặt gốc của sức chịu nhọc ở tạng Can, tạng chủ cân, gọi Can là “罢极之本” (bãi cực chi bản, gốc của sức chịu nhọc) (Trung y cơ sở lý luận, tr. 219). Mùa giải dài tiêu vào đúng cái vốn ấy, mỗi người một kiểu, và Đông y gọi mỗi kiểu là một thể.
Ở người chạy, sau một mùa giải hay gặp ba thể:
- Khí huyết hư: mệt kéo dài, hồi phục chậm, sắc mặt nhợt, ăn kém, thường sau đợt tập nặng hay sau giải, và bác sĩ chỉ xếp vào thể này khi đã có kết quả công thức máu và ferritin;
- Khí âm lưỡng hư: ra nhiều mồ hôi, khát, hụt hơi, mệt, lưỡi đỏ nhạt và ít rêu, hay gặp sau một mùa chạy nóng;
- Can Thận hư: thường ở người trung niên, mỏi lưng mỏi gối, chân yếu đi khi chạy dài, đau tăng mỗi lần lao nhọc.
Ngay trong sách AK cũng không có một bài thuốc chung cho chữ mệt. Bàn về hội chứng mệt mạn tính, Garten và Weiss, hai tác giả AK viết bằng tiếng Đức, chia ra nhiều thể theo Đông y, thuộc về thấp (ẩm thấp ứ trong người), khí, huyết, Tỳ và Thận, rồi dặn tra thuốc cho từng thể trong sách giáo khoa Y học cổ truyền (Systemische Störungen, tr. 434).
Lưng áo ướt trong phòng máy lạnh
Mồ hôi là chỗ phân thể rõ nhất. Sách nội khoa Trung y xếp cái nóng mùa hè vào “thử”, thứ hay làm hao khí và tổn thương tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như mồ hôi, nước bọt), nên khi chữa phải giữ được phần tân khí, tức cả tân dịch lẫn khí (Trung y nội khoa học, tr. 34, 38–39). Người chạy cả mùa dưới nắng, mùa xong mà vẫn ra mồ hôi nhiều, khát, hụt hơi, thì cái hao nằm ở cả phần khí lẫn phần âm dịch. Đó là thể khí âm lưỡng hư.
Thể này không dùng chung hướng thuốc với thể khí huyết hư. Thầy Nguyễn Hữu Đức dặn người khí âm lưỡng hư không dùng nhân sâm (Nam dược, phần 8, T39). Vậy nên trước khi bóc hộp sâm, hãy kể với bác sĩ chuyện lưng áo rịn ướt giữa phòng máy lạnh.
Có vị còn phải tránh hẳn. Hương nhu dùng cho chứng cảm lạnh mùa hè mà không ra mồ hôi. Sách thuốc kỵ vị này với người biểu hư (phần vệ ngoài cơ thể yếu) đã nhiều mồ hôi và người đang thử nhiệt (nóng do nắng hè), tức đúng người chạy mồ hôi đầm đìa (Trung dược học, tr. 155–156; Phương tễ học, tr. 143).
Hai lần đo huyết áp và một ngọn đèn soi mắt
Trong AK, cái mệt sau những tháng tập dồn hay được xét qua tuyến thượng thận. Mất ngủ, mệt, choáng ngất, hồi hộp, phù đều có trong danh sách biểu hiện Walther, tác giả bộ giáo trình nền, kể cho rối loạn stress thượng thận. Ông nhận xét người mang rối loạn này thường đã đi khám nhiều nơi, làm đủ xét nghiệm mà không ai tìm ra nguyên nhân (Synopsis, tr. 510–511). Choáng và hồi hộp cũng là dấu phải khám tim, nên phần loại trừ ở trên luôn đi trước.
Với người mệt sau mùa giải, buổi khám AK mở đầu bằng chiếc máy đo huyết áp. Bạn nằm nghỉ, bác sĩ đo một lần. Bạn đứng dậy, bác sĩ đo ngay lần nữa. AK gọi đây là dấu Ragland. Khi đứng lên, huyết áp tâm thu (số trên) lý tưởng phải tăng chừng 8 mmHg. Tụt xuống là bất thường, và Walther so mức tụt với huyết áp thường ngày của chính bạn chứ không so với một con số chung. Ông cũng dặn tụt huyết áp khi đứng chưa chắc do stress thượng thận; dinh dưỡng kém, bệnh, tiểu đường, rượu đều gây ra được, còn thuốc là nguyên nhân hay gặp, nhất là thuốc hạ huyết áp mạnh (tr. 511–512).
Tiếp theo là ngọn đèn. Bác sĩ rọi vào mắt bạn và giữ nguyên ánh sáng. Bình thường đồng tử (con ngươi) co lại và giữ co. Tuyến thượng thận làm việc kém thì sau chừng ba mươi giây, đồng tử thường giãn ra từng đợt (tr. 512).
Có hai dấu ấy rồi mới tới thử cơ. Walther khám cấu trúc trước khi xét tới tuyến, gồm cột sống, hệ sọ – cùng (liên hệ giữa xương sọ và xương cùng) và các yếu tố lớn khác (tr. 513), vì xương chậu lệch ra sau mà chưa được giữ vững thì stress thượng thận thường khó gỡ (tr. 515). Sau đó bác sĩ thử nhóm cơ AK liên hệ thượng thận, nằm ở mặt trong đùi, bắp chân và vòm bàn chân. Tuyến làm việc kém thì một vài cơ hay cả nhóm thường rối loạn (tr. 512). Có cơ thử yếu, có cơ lại thử khoẻ (tr. 513). Gặp cơ đang khoẻ, bác sĩ tìm điều làm nó yếu đi, chẳng hạn khi bạn tự đặt tay lên điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết của tuyến. AK gọi bước này là định vị trị liệu (therapy localization) (tr. 514).
Người ngủ kém, chịu áp lực suốt mùa giải còn được xem thêm một chỗ. Với người này, bác sĩ dùng thêm kỹ thuật AK chuyên sâu của phòng khám để xem áp lực cả mùa có đang dồn ở thùy trán, hệ viền, hồi đai (những vùng não xử lý cảm xúc và phản ứng với áp lực) hay không.
Chỗ nào được tìm ra thì xử lý ngay trong buổi khám. Bác sĩ chỉnh chậu theo hướng đã xác định khi thử cơ, kích thích lại tín hiệu ở những cơ đang hoạt động dưới ngưỡng (tức yếu đi khi thử cơ), tiếp xúc nhẹ ở điểm phản xạ của tuyến, rồi thử lại nhóm cơ ấy. Riêng bước kích thích điểm phản xạ còn phải qua một phép thử nữa, nói ở mục sau.
Garten và Weiss có kể một cầu thủ bóng rổ trẻ kiệt sức sau hai tuần đêm nào cũng thức tới sáng, xét nghiệm kể cả phần miễn dịch đều bình thường. Cơ may (một cơ dài chạy chéo mặt trước đùi) của cậu hoạt động dưới ngưỡng và khoẻ lên khi cậu nếm một chế phẩm hỗ trợ thượng thận. Các cơ khác thử một lần vẫn khoẻ, thử lặp lại nhiều lần liền mới yếu dần, và hai tác giả đọc đó là hụt phần năng lượng hiếu khí (năng lượng cơ tạo ra nhờ ôxy, nền của sức bền) (Systemische Störungen, tr. 434–435).
Cơ khoẻ lên khi nếm chưa phải là đã chọn xong thuốc
Về dưỡng chất, Walther viết khá thẳng. Cơ liên hệ thượng thận thường thử khoẻ lên khi người bệnh nếm chế phẩm hỗ trợ tuyến, nhưng chưa chắc đó là cách chữa đúng (tr. 512). Ở một số giai đoạn của stress kéo dài, trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (chuỗi tuyến từ não xuống thượng thận điều khiển phản ứng stress) đã làm cortisol (hormone stress) thừa ra. Thúc tuyến làm việc thêm lúc ấy có thể làm vài triệu chứng đỡ đi, trong khi tình trạng chung lại xấu đi (tr. 513).
Bước ông thêm vào khá gọn. Chất nào làm cơ may mạnh lên thì người bệnh đặt tay lên điểm phản xạ của tuyến yên, rồi của tuyến ức và lách, trong lúc bác sĩ thử lại. Cơ yếu đi lúc ấy nghĩa là chất kia sẽ đẩy tuyến tiết thêm cortisol, chưa nên dùng. Bước kích thích điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết của tuyến cũng qua đúng phép thử này. Cơ may khoẻ lên mà khi thêm bước đặt tay lên điểm tuyến yên lại yếu đi thì Walther để việc kích thích sang buổi sau. Ở lần tái khám, mọi thứ được thử lại từ đầu, vì chất trước đây chưa hợp có thể trở nên hợp khi tuyến đã khá lên, và ngược lại; thường qua vài tuần đầu thì kết quả ổn định dần (tr. 514).
Nhân sâm nằm đúng trong chuyện này. Garten ghi nhân sâm trong danh mục dưỡng chất để thử cho cơ may, cơ thon, cơ chày sau (Muscle Test Handbook, tr. 109, 215, 245). Viết cùng Weiss, ông cho rằng saponin của nhân sâm điều hoà phản ứng stress qua trục dưới đồi – tuyến yên, và có vẻ hợp nhất với giai đoạn kiệt sức (Systemische Störungen, tr. 498). Nếm nhân sâm mà cơ may khoẻ lên thì AK đã chỉ ra chỗ cần xem. Phép thử hai điểm cho biết lúc này nên thúc tuyến hay chưa. Còn dùng loại sâm nào, phối với vị gì, uống bao lâu thì phải qua biện thể, tức xác định thể bệnh theo Đông y, và người thể khí âm lưỡng hư vẫn theo lời thầy Nguyễn Hữu Đức, để nhân sâm sang một bên.
Walther cũng tách những chất chỉ kích thích ra khỏi những chất giúp cơ thể dựng lại. Ví dụ ông nêu là Cam thảo, thường làm triệu chứng dễ chịu hơn nhưng không dựng lại được hệ, dùng liều cao kéo dài thì giữ muối, mất kali (tr. 514). Ở phòng khám, tổng lượng Cam thảo một ngày, tính cả trà và viên ngậm, không vượt 2 g.
Hộp sâm trên nóc tủ lạnh
Có tờ xét nghiệm, đã bắt mạch, xem lưỡi và khám AK, bác sĩ có thể kê thuốc sắc đóng túi 50 ml theo đúng thể của bạn, mỗi đơn nấu một mẻ riêng. Trước khi bạn mang cả đợt về, bác sĩ nhỏ một ít thuốc lên lưỡi bạn rồi thử lại cơ đã yếu lúc khám. Theo kinh nghiệm phòng khám, bước này cho biết cơ thể đáp ứng với thang ra sao.
Các hướng bài cho người chạy hiện dựa vào sách kinh điển và loạt ca bệnh ghi lại. Người uống có lại sức sau mùa giải nhanh hơn không thì chưa thử nghiệm nào đo. Vì vậy thang đi cùng bữa ăn đủ, giấc ngủ và một quãng giảm tải, không đứng thay chúng. Thang cho thể khí âm lưỡng hư thường có vị thu mồ hôi, nhưng vị ấy không bù được nước và điện giải. Hôm có buổi chạy nóng, đừng uống thuốc sát giờ chạy; giữ khoảng cách ít nhất hai tiếng.
Chín vị thuốc có chứa higenamine, chất nằm trong danh mục cấm doping, và hiện chưa có vị thay thế. Đơn có vị nào trong số ấy thì phải uống cách ngày chạy giải ít nhất một ngày, nên nếu sắp chạy giải có kiểm tra doping, bạn báo bác sĩ ngay hôm khám. Chị em đang mang thai hay đang mong con có bản riêng, không dùng Ngưu tất, Hồng hoa, Đan sâm, Tam thất.
Còn hộp sâm của mẹ, nếu bác sĩ thấy hợp thì cũng chỉ nên dùng từng đợt, mỗi đợt không quá 12 tuần, theo khoá học về thảo dược của Đại học Minnesota. Sâm bột đắt tiền hay bị trộn loài rẻ hơn hoặc trộn chất kích thích, nên đừng mua bột không rõ nguồn.
Hộp sâm có thể nằm trên nóc tủ lạnh thêm ít hôm. Tờ xét nghiệm máu, con số huyết áp lúc bạn vừa đứng dậy, cái lưỡi đỏ nhạt hay nhợt sẽ cho biết nó có phải phần của bạn không, và bao giờ đôi giày trong túi được lấy ra lại.
Nếu nghỉ đã lâu mà sức chưa về, mồ hôi vẫn ra nhiều, đêm vẫn tỉnh giấc, hãy đặt lịch với ThS.BS Đinh Ngọc Đức. Có sẵn kết quả xét nghiệm máu gần đây thì buổi khám đi thẳng vào bắt mạch và thử cơ; chưa có thì bác sĩ cho làm trước. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Nghỉ mà chưa hồi thì làm công thức máu và ferritin trước khi tự uống sắt hay uống sâm;
- Kể với bác sĩ chuyện bữa ăn, cân nặng, vòng kinh với chị em, ham muốn với anh em;
- Đau ngực, ngất, hồi hộp bất thường giữa lúc chạy thì ngừng chạy và khám tim trước;
- Đưa bác sĩ xem mọi thuốc đang dùng, nhất là thuốc huyết áp và statin;
- Đang ra nhiều mồ hôi thì không tự uống Hương nhu;
- Sâm chỉ dùng từng đợt không quá 12 tuần, tránh sâm bột không rõ nguồn;
- Chạy giải có kiểm tra doping thì báo bác sĩ trước khi kê đơn.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Việt
- Nguyễn Hữu Đức. Bài giảng Nam dược. Phần 8, T39.
- Hoàng đế nội kinh Tố vấn. Nguyễn Tử Siêu dịch. Tr. 195.
Tài liệu tiếng Anh
- Comfort P, Abrahamson E, editors. 2010. Sports Rehabilitation and Injury Prevention. Chichester: Wiley-Blackwell. p. 285, 287.
- Garten H. 2013. The Muscle Test Handbook: Functional Assessment, Myofascial Trigger Points and Meridian Relationships. Edinburgh: Churchill Livingstone Elsevier. p. 109, 215, 245.
- Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J, editors. 2018. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 20th ed. New York: McGraw-Hill Education. p. 3286.
- Joyce D, Lewindon D, editors. 2016. Sports Injury Prevention and Rehabilitation: Integrating Medicine and Science for Performance Solutions. London: Routledge. p. 63–64.
- Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, Burke LM, Constantini N, Hackney AC, et al. 2023. 2023 International Olympic Committee’s (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 57(17):1073-1097. doi:10.1136/bjsports-2023-106994. PMID: 37752011.
- Papadakis MA, McPhee SJ, Rabow MW, et al., editors. 2022. CURRENT Medical Diagnosis and Treatment 2022. New York: McGraw-Hill. p. 378, 459, 870.
- University of Minnesota. 2018. Herbal Medicine. Coursera course.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 510–515.
Tài liệu tiếng Đức
- Garten H, Weiss G. 2007. Systemische Störungen: Problemfälle lösen mit Applied Kinesiology. München: Elsevier, Urban & Fischer. S. 434–435, 498.
Tài liệu tiếng Trung
- 李冀, 连建伟, 主编. 方剂学. 第 143 页.
- 王新华, 主编. 中医药学高级丛书 · 中医基础理论. 第 219 页.
- 张伯礼, 吴勉华, 主编. 中医内科学. 第 34、38–39 页.
- 钟赣生, 主编. 中药学. 第 155–156 页.
