Dốc lên cầu ở cây số 36, mặt trời vừa nhô khỏi dãy mái tôn bên kia sông. Bạn đang đều chân thì mặt sau đùi trái thắt lại, như có ai giật mạnh một sợi dây. Chân khựng giữa bước, gối không duỗi ra được nữa. Bạn lết vào sát lan can. Một người chạy ngang chìa ra viên muối: “Thiếu muối rồi, ngậm đi.” Từ lúc xuất phát, cứ mỗi giờ bạn đã ngậm một viên. Hai giải trước, bạn cũng rút ở đúng con dốc này, đúng bên chân này.
Mồ hôi thì mặn, nên ai cũng nghĩ ngay tới thiếu muối. Theo dõi người chạy đường dài, các nghiên cứu lại thấy chuột rút đi cùng hai chuyện: cơ đã gánh tải quá lâu, và người chạy đã từng bị chuột rút trước đó. Lời giải thích được nhắc nhiều là hệ thần kinh điều khiển cơ ấy bắt đầu lệch nhịp.
Con dốc cũ, bên chân cũ
Ở giải ultra (chạy dài hơn marathon) 161 km mà Hoffman và cộng sự theo dõi năm 2015, 14,3 % người chạy bị chuột rút thật sự, thêm 26,8 % thấy cơ chực rút. Hai điều đi cùng chuột rút là tiền sử từng bị và men cơ CK (chỉ số trong máu tăng khi cơ bị tổn thương) sau chạy cao hơn. Mức sụt cân, chuyện có dùng viên natri hay không, nồng độ natri trong máu thì không liên quan.
Gộp chín nghiên cứu với 11.274 người, Costa và cộng sự (2026) thấy tiền sử là mối liên quan có bằng chứng chắc nhất: người đã từng chuột rút khi vận động có khả năng bị lại cao gấp khoảng 4,4 lần so với người chưa từng bị (con số tính theo tỉ số chênh, một cách thống kê so khả năng giữa hai nhóm). Tuổi, cân nặng, chiều cao không liên quan. Kali và magie máu sau đua ở người bị rút còn cao hơn, chứ không thấp (bằng chứng mức vừa với kali, hạn chế với magie). Tình trạng nước, điện giải, khối lượng tập thì mỗi nghiên cứu một kết quả.
Vì thế, Miller và cộng sự (2022) xếp chuột rút do vận động vào loại do nhiều yếu tố gây ra. Dữ liệu chưa ủng hộ việc coi mất nước hay mất điện giải là nguyên nhân chính, và cách phòng phải tính cho từng người, đâu chỉ là uống thêm nước. Còn viên magie hay được chuyền tay trong nhóm chạy thì tổng quan Cochrane (bản gộp và thẩm định các nghiên cứu theo chuẩn quốc tế) của Garrison và cộng sự (2020) không tìm được thử nghiệm ngẫu nhiên nào cho chuột rút do vận động.
Chuột rút do nóng thì khác. Sách nội khoa Harrison tả kiểu này ở người ra rất nhiều mồ hôi mà chỉ uống nước nhạt (tr. 3390), và đó là lúc đồ uống có natri trong giải dài trời nóng thật sự có ích. Cơ chế của nó vẫn chưa rõ, và Joyce và Lewindon (2016) nghiêng về chỗ các ion được chuyển không đủ giữa trong và ngoài tế bào hơn là ăn thiếu hay mất theo mồ hôi (tr. 416).
Chân ga và chân phanh trong một bó cơ
Walther, trong giáo trình nền của Applied Kinesiology (AK, Kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức cơ bằng tay để đọc tình trạng cơ thể), lấy môn vật tay làm ví dụ. Trận đấu hay kết thúc khi một bên đột ngột buông hẳn, lúc tín hiệu hãm từ cơ quan gân Golgi (Golgi tendon organ, bộ cảm biến lực căng nằm ở chỗ cơ nối vào gân) lấn tín hiệu vận động và tắt cơ (Synopsis, tr. 64). Suốt cơ (neuromuscular spindle cell, bộ cảm biến độ dài nằm trong thớ cơ) thì nhìn chung thúc chính cơ ấy co (tr. 62).
Phòng khám hay ví suốt cơ là chân ga, Golgi là chân phanh. Chuột rút giống lúc ga cứ đạp mà phanh không ăn, cơ co cứng và không tự nhả. Hình ảnh ấy hợp với điều nghiên cứu thấy, nhưng vẫn là một cách giải thích, chưa phải phép đo.
Ngay bên lan can
Lúc cơ đang rút thì dừng lại, kéo dài chính cơ ấy một cách thụ động, giữ yên cho tới khi nó nhả (Miller và cộng sự, 2022; Joyce và Lewindon, 2016). Bạn tự làm được:
- Đùi sau rút: ngồi xuống, duỗi thẳng chân, kéo mũi bàn chân về phía mình, giữ yên;
- Bắp chân rút: duỗi thẳng gối, kéo mũi bàn chân về phía ống chân, hoặc tay vịn lan can, dồn gót chân xuống đất;
- Có người đi cùng thì nhờ họ đỡ chân, đưa cơ dài ra từ từ, không giật.
Viên muối người chạy ngang chìa ra không thay được động tác ấy.
Đồ uống chặn cơn rút thì bằng chứng còn nhỏ. Uống trước một chất kích thích kênh TRP (loại cảm biến ở miệng, họng nhận ra vị cay, nóng, mát) giúp cơ chịu co lâu hơn rồi mới rút, ở 39 người (Craighead và cộng sự, 2017). Nước dưa chua làm bớt đau cơn rút, có điều ở người xơ gan (Tapper và cộng sự, 2022).
Khi chuột rút đi kèm dấu hiệu khác
Có khi cơn rút là dấu của chuyện khác:
- Kèm nôn, tiêu chảy, mất nước khi đua: đưa tới y tế, bù điện giải trước, thuốc men tính sau;
- Đã uống nhiều mà buồn nôn, đau đầu, lú lẫn: nghĩ tới hạ natri máu (natri trong máu tụt xuống thấp), không cho uống thêm nước;
- Nước tiểu sẫm như coca, cơ sưng đau dữ dội, tiểu ít sau chặng dài: có thể là tiêu cơ vân (cơ bắp bị hư hại hàng loạt), cần xét nghiệm men cơ và chức năng thận.
Rút lặp lại qua nhiều giải, hay đêm nào sau buổi chạy dài cũng rút, thì nên đi khám để loại trừ rối loạn điện giải, thuốc đang uống (lợi tiểu, statin là thuốc hạ mỡ máu), bệnh thần kinh, suy tĩnh mạch.
Thử một lần thì khoẻ, thử nhiều lần mới hụt
Goodheart từng khám một vận động viên trượt tuyết đổ dốc không giữ nổi tư thế thu người ở cuối đường trượt. Thử từng cơ chân và chậu, cơ nào cũng khoẻ khác thường. Ông bèn thử theo đúng cách người ấy trượt, một cơ thử liền nhiều lần, và chỉ sau vài lần nhóm đùi sau yếu hẳn. AK có thử cơ lặp (repeated muscle testing) từ ca ấy. Walther ghi chuột rút vào cuối một ngày trượt tuyết hay lướt ván nước là dấu của đúng kiểu rối loạn này (Synopsis, tr. 187–188).
Tuần sau giải, bạn nằm sấp trên giường khám, gối hơi co. Bác sĩ thử đùi sau trái một lần, chân giữ chắc. Rồi bác sĩ thử lặp, nhịp đều, và chưa hết lượt chân đã trôi dần về phía mặt giường. Thử một lần thì khoẻ, nhưng khi phải làm việc kéo dài, đùi sau trái của bạn hoạt động dưới ngưỡng (inhibited muscle), tức yếu đi khi thử cơ, đúng như trên dốc cầu.
Việc tiếp theo là tìm vì sao. Ở ca trượt tuyết, người bệnh tự đặt tay lên điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết hay thần kinh – mạch máu của cơ (những điểm trên da mà AK thấy có liên hệ với từng cơ) thì thử lặp hết yếu. Bước tự đặt tay ấy AK gọi là định vị trị liệu (therapy localization), và Goodheart cho rằng dịch quanh cơ khi ấy không kịp mang chất thải đi, đưa dưỡng chất tới. Điểm nào làm cơ hết hụt, bác sĩ kích thích lại điểm phản xạ đó (tr. 188), rồi thử lặp thêm một lần.
Người hay rút có khi rút ngay trên bàn khám, và Walther đã dặn cách giữ để nhóm đùi sau khỏi rút trong lúc thử (tr. 311). Cạnh nhóm cơ ấy, ông ghi khi có chuột rút thì nghĩ tới betaine HCl (chất bổ sung axit cho dạ dày) hoặc một nhu cầu canxi khác. Cuthbert cũng nghiêng về canxi: rút về đêm, sau vận động hay ngay lúc thử cơ là dấu cần xét thêm toàn thân, nhiều khả năng là chuyển hoá canxi (tr. 157). Mấy thứ ấy để thử trên chính người bạn, chưa phải đơn đi mua.
Bốn góc cơ, bốn ion
Trong kỷ yếu Hội Applied Kinesiology Quốc tế (ICAK) mùa đông 1983, Schmitt chia các cơ lớn quanh cột sống và chậu thành bốn góc. Canxi thuộc góc gập bên phải, natri góc gập bên trái, kali góc duỗi bên phải, magie góc duỗi bên trái (tr. 176). “Gập” là nhóm cơ co khi cúi người, gập háng; “duỗi” là nhóm cơ co khi ưỡn người, duỗi háng. Canxi và natri đi theo chiều co cơ, kali và magie theo chiều cơ giãn ra (tr. 179–181). Cơ còn yếu sau điều trị thường khoẻ lên khi người bệnh ngậm ion của góc mình (tr. 184).
Đùi sau trái của bạn nằm ở góc duỗi bên trái, nên bác sĩ cho bạn ngậm một chút magie rồi thử lặp lại. Bù đúng một ion, cơ ấy khoẻ lên, thì nhiều khi một cơ ở góc khác vừa khoẻ lại yếu đi, chờ ion thứ hai. Schmitt viết chuyện một ion làm lộ ra nhu cầu ion khác “là quy luật hơn là ngoại lệ” (tr. 185). Maffetone, cùng tập kỷ yếu, kể một người chạy có dáng lệch dần sau vài dặm: ngậm canxi không đổi gì, magie đổi chút ít, cả hai thì dáng chạy đổi rõ. AK, ông nhắc, nhìn cả con người chứ không tìm một dưỡng chất để dập một chỗ lệch cơ (tr. 113).
Natri, thứ câu “thiếu muối rồi” nhắm tới, chỉ là một trong bốn góc. Cơ khoẻ lên khi ngậm magie cũng không xoá được điều tổng quan Cochrane đã ghi. Với phòng khám, đó là gợi ý riêng cho bạn, phải đặt cạnh bữa ăn hằng ngày và xét nghiệm khi cần. Liều thì không định bằng thử cơ.
Bắp chân có chuyện riêng. Cơn rút bắp chân về đêm, theo Cuthbert, có thể do điểm đau kích hoạt (nốt co cứng trong cơ, ấn vào thấy đau) trong cơ bụng chân, hoặc do lệch vitamin (nhất là B2, B3, B6) và khoáng chất (nhất là kali) (tr. 15). Cơ dép (cơ nằm sâu dưới cơ bụng chân) thì hay co cứng hơn là yếu, mà cơ dép co cứng có thể gây chuột rút, kèm tê lòng bàn chân sau khi nhảy, chạy (Garten, Muscle Test Handbook, tr. 222).
Thược dược cam thảo cho cân thiếu nuôi
Người lớn trong nhà gọi cơn chuột rút là rút gân. Chữ gân ấy gần với chữ cân của Đông y, và Đông y nói Can chủ cân, tức tạng Can cai quản gân cơ (Trung y cơ sở lý luận, tr. 219). Người hay rút bắp chân về đêm hay sau buổi chạy dài, kèm tê chân, móng và môi nhợt, chị em thì kinh ít, có thể thuộc thể Can huyết hư, cân thất dưỡng: huyết không đủ nuôi cân. Phòng khám đặt cách nhìn này song song với “mệt thần kinh – cơ”, không coi huyết hư là lời giải thích sinh lý của cơn rút.
Bài nền là Thược dược cam thảo thang trong Thương hàn luận, Bạch thược và chích Cam thảo mỗi vị 12 g. Người xưa giải bằng bốn chữ “toan cam hoá âm” (酸甘化阴): vị chua của Thược dược gặp vị ngọt của Cam thảo mà sinh âm, nuôi cân. Bắp chân co thắt đau thì gia (thêm) Ngưu tất, Mộc qua, Ý dĩ (Trung y ca quyết bạch thoại giải, tr. 1177–1179). Với thể Can huyết hư, bài thường được ghép với bài Tứ vật, theo cách phối của bài Bổ can thang (Phương tễ học, tr. 184).
Dạng cốm Kampo (thuốc Đông y theo lối Nhật Bản, mã TJ-68) có dữ liệu ở hai nhóm. Ở người lọc máu, 54 trên 61 người hết cơn trong khoảng năm phút, nghiên cứu không có nhóm chứng, tức không có nhóm người không dùng thuốc để so sánh (Hyodo và cộng sự, 2006). Ở người hẹp ống sống thắt lưng, phần so sánh ngẫu nhiên 30 người cho 13 trên 16 người giảm ít nhất một nửa số cơn, so với 4 trên 14 ở nhóm dùng thuốc giãn cơ eperisone (Takao và cộng sự, 2015). Chuột rút do vận động thì chưa có thử nghiệm nào. Với người chạy, bài dựa trên sách kinh điển và loạt ca bệnh ghi lại.
Cam thảo phải giữ liều. Dùng liều lớn hay lâu ngày, khoảng một phần năm số người bị phù, yếu chi, co cứng, tê, chóng mặt, tăng huyết áp, hạ kali (Trung dược học, cao cấp tùng thư, tr. 1637–1638). Hạ kali lại làm yếu cơ, co cứng nặng thêm, nên quá tay thì chính vị dùng để làm dịu cơn rút quay ra làm ngược. Phòng khám giữ tổng Cam thảo không quá 2 g mỗi ngày, thấp hơn nhiều so với bài gốc, chỉ gọi tên “Thược dược cam thảo thang gia vị” khi đơn giữ tỉ lệ bốn phần Bạch thược, một phần Cam thảo. Người tăng huyết áp, có bệnh tim, bệnh thận, hạ kali, đang dùng thuốc lợi tiểu, digoxin (thuốc tim) hay corticoid thì không dùng Cam thảo. Chị em đang mang thai hay mong con thì không dùng Ngưu tất, Ý dĩ, Xuyên khung và Cam thảo. Chạy giải có lấy mẫu doping thì báo trước: Toan táo nhân trong Bổ can thang bản gốc thuộc chín vị có higenamine (chất nằm trong danh mục cấm doping), hiện chưa có vị thay, nên thuốc phải uống cách ngày chạy giải ít nhất 1 ngày.
Khi đã loại trừ các nguyên nhân ở mục trên, bác sĩ có thể kê thuốc sắc đóng túi 50 ml theo thể cho những tuần giữa các giải. Cơn rút giữa đường đua thì vẫn trông vào động tác kéo giãn.
Cuốn sổ nhỏ cho con dốc cầu
Tối hôm ấy, bạn ghi vào sổ mấy dòng: cây số 36, đùi sau trái, lần thứ ba, trời đã nắng, đã ngậm năm viên muối. Tiền sử từng rút là điều báo trước chắc nhất mà nghiên cứu tìm được, nên mấy dòng ấy cho bác sĩ biết thử cơ nào trước. Giải năm sau vẫn chạy qua cây cầu đó.
Nếu bạn cứ rút ở cùng một chỗ qua hai, ba giải, hay rút về đêm sau mỗi buổi chạy dài, hãy hẹn ThS.BS Đinh Ngọc Đức. Buổi khám sẽ thử chính nhóm cơ đã rút, một lần rồi nhiều lần liền, trước khi bàn tới viên bổ hay thang thuốc. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Chuột rút giữa đường thì dừng lại, kéo dài cơ đang rút từ từ, giữ cho tới khi cơ nhả;
- Viên muối chưa chắc phòng được chuột rút khi chạy, viên magie thì chưa có thử nghiệm nào cho kiểu chuột rút này;
- Rút kèm nôn, tiêu chảy, lú lẫn, hoặc nước tiểu sẫm như nước coca thì tới y tế ngay;
- Đã uống nhiều mà buồn nôn, đau đầu, lú lẫn thì không uống thêm nước;
- Ghi lại mỗi lần rút: cây số, bên chân, thời tiết, đã ăn uống gì;
- Rút lặp lại qua nhiều giải hay về đêm thì đi khám để tìm nguyên nhân;
- Cộng gộp mọi nguồn Cam thảo, kể cả trà và viên ngậm, giữ không quá 2 g mỗi ngày.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Anh
- Costa LDS, Correa VAF, de Oliveira VF, Jahn AJS, Aliano GB, Nunes GS. 2026. Risk Factors for Exercise-Associated Muscle Cramps: A Systematic Review With Meta-Analysis. Muscle Nerve. 74(5):1375-1386. doi:10.1002/mus.70389. PMID: 42693659.
- Craighead DH, Shank SW, Gottschall JS, Passe DH, Murray B, Alexander LM, et al. 2017. Ingestion of transient receptor potential channel agonists attenuates exercise-induced muscle cramps. Muscle Nerve. 56(3):379-385. doi:10.1002/mus.25611. PMID: 28192854.
- Cuthbert S. 2013. Applied Kinesiology: Clinical Techniques for Lower Body Dysfunctions. Gangasas. p. 15, 157.
- Garrison SR, Korownyk CS, Kolber MR, Allan GM, Musini VM, Sekhon RK, et al. 2020. Magnesium for skeletal muscle cramps. Cochrane Database Syst Rev. 9(9):CD009402. doi:10.1002/14651858.CD009402.pub3. PMID: 32956536.
- Garten H. 2013. The Muscle Test Handbook: Functional Assessment, Myofascial Trigger Points and Meridian Relationships. Edinburgh: Churchill Livingstone Elsevier. p. 222.
- Hoffman MD, Stuempfle KJ. 2015. Muscle Cramping During a 161-km Ultramarathon: Comparison of Characteristics of Those With and Without Cramping. Sports Med Open. 1(1):24. doi:10.1186/s40798-015-0019-7. PMID: 26284165.
- Hyodo T, Taira T, Takemura T, Yamamoto S, Tsuchida M, Yoshida K, et al. 2006. Immediate effect of Shakuyaku-kanzo-to on muscle cramp in hemodialysis patients. Nephron Clin Pract. 104(1):c28-32. doi:10.1159/000093256. PMID: 16685141.
- Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J, editors. 2018. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 20th ed. New York: McGraw-Hill Education. p. 3390.
- Joyce D, Lewindon D, editors. 2016. Sports Injury Prevention and Rehabilitation: Integrating Medicine and Science for Performance Solutions. London: Routledge. p. 416.
- Maffetone P. 1983. Preliminary Observations. ICAK Collected Papers, Winter 1983. p. 111–113.
- Miller KC, McDermott BP, Yeargin SW, Fiol A, Schwellnus MP. 2022. An Evidence-Based Review of the Pathophysiology, Treatment, and Prevention of Exercise-Associated Muscle Cramps. J Athl Train. 57(1):5-15. doi:10.4085/1062-6050-0696.20. PMID: 34185846.
- Schmitt WH. 1983. Body Quadrants and the Cations. ICAK Collected Papers, Winter 1983. p. 176–185.
- Takao Y, Takaoka Y, Sugano A, Sato H, Motoyama Y, Ohta M, et al. 2015. Shakuyaku-kanzo-to (Shao-Yao-Gan-Cao-Tang) as Treatment of Painful Muscle Cramps in Patients with Lumbar Spinal Stenosis and Its Minimum Effective Dose. Kobe J Med Sci. 61(5):E132-7. PMID: 27363396.
- Tapper EB, Salim N, Baki J, Zhao Z, Sundaram V, Patwardhan V, et al. 2022. Pickle Juice Intervention for Cirrhotic Cramps Reduction: The PICCLES Randomized Controlled Trial. Am J Gastroenterol. 117(6):895-901. doi:10.14309/ajg.0000000000001781. PMID: 35416793.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 62–64, 187–188, 311.
Tài liệu tiếng Trung
- 高学敏, 主编. 中医药学高级丛书 · 中药学. 第 1637–1638 页.
- 李冀, 连建伟, 主编. 方剂学. 第 184 页.
- 王新华, 主编. 中医药学高级丛书 · 中医基础理论. 第 219 页.
- 中医歌诀白话解丛书. 第 1177–1179 页.
