Năm giờ rưỡi sáng, đường chạy cao su quanh sân vận động còn ướt sương. Đồng hồ trên cổ tay rung một nhịp: hết bốn phút đi bộ. Bạn bắt đầu chạy, chậm thôi, như người chạy mấy bước ra bến cho kịp chuyến xe. Phút ấy trôi qua êm. Cẳng chân trái không đau.
Ba tuần trước, ở cây số mười bảy của một giải 21 km, lúc xuống dốc cầu, cẳng chân ấy nhói lên ở từng bước. Bạn khựng lại, đi bộ nốt bốn cây số cuối, nhìn từng tốp người vượt qua mình. Bác sĩ đã khám, đã loại gãy mỏi (vết nứt nhỏ ở xương do chịu tải lặp đi lặp lại), cho nghỉ. Mấy hôm nay bạn đi bộ nửa tiếng không thấy gì.
Sang lượt chạy thứ ba, bạn để ý một chuyện lạ. Chân trái đặt xuống rất khẽ, như bước trên nền gạch vừa lau. Mỗi lần nó chạm đất, vai bạn nhô lên, hơi thở dừng nửa nhịp. Chẳng đau chỗ nào. Chân chưa dám, vậy thôi.
Một phút chạy ấy là bậc đầu của cả lộ trình quay lại. Mỗi bậc sau đều nhỏ, và lời rủ chạy dài của bạn bè hay một sáng chân thấy khoẻ đều chưa phải lý do để bước lên bậc tiếp theo. Cái dè dặt ở lượt thứ ba thì nên được để ý.
Ba mươi phút đi bộ trước một phút chạy
Lộ trình đi xen chạy trong bài này lấy từ sách của Sahrmann về rối loạn vận động chi dưới. Bà viết nó cho người phải nghỉ vì đau cẳng chân; phòng khám dùng làm khung chung mỗi khi người chạy quay lại sau chấn thương. Cửa vào rất rõ: phải đi bộ được 30 phút mà không tăng đau (Sahrmann, tr. 392–393). Chưa đi nổi nửa tiếng thì chưa chạy, dù chỉ một phút.
Gãy mỏi thì đi đường khác. Ở những vị trí xương lành kém, Joyce và Lewindon (2016) chỉ cho chạy lại khi phim chụp xác nhận xương đã liền (tr. 230). Trước bước đi bộ đầu tiên, chỗ đau vì vậy cần được khám để biết nó thuộc loại nào.
Bốn – một, ba – hai, hai – ba
Đi qua được cửa vào rồi, lộ trình của Sahrmann có ba bậc:
| Bậc | Mỗi lượt |
|---|---|
| 1 | Đi 4 phút, chạy 1 phút |
| 2 | Đi 3 phút, chạy 2 phút |
| 3 | Đi 2 phút, chạy 3 phút |
Buổi đầu lặp bậc một bốn lượt, đủ 20 phút. Giữa các buổi có ngày nghỉ. Mặt đường khởi đầu nên mềm, như đường chạy điền kinh hay lối rải vụn gỗ, còn bê tông thì để sau (Sahrmann, tr. 393). Joyce và Lewindon ghi một lộ trình cùng nhịp đi trước, chạy sau như vậy (tr. 356).
Phút đi bộ chia buổi tập ra thành những phần tải nhỏ mà chỗ vừa lành chịu được, và sau mỗi phần bạn đọc được phản ứng của nó. Sách dừng ở bậc đi 2 – chạy 3, không định mỗi bậc giữ bao nhiêu buổi. Các bậc sau, phần chạy dài dần, phần đi ngắn dần, bác sĩ xếp cho từng người theo cùng thước đo ở mục dưới.
Giày mới hay một con đường lạ đều bắt chân nhận một kiểu tải khác (Joyce và Lewindon, tr. 213, 232). Mấy tuần này cứ đi đôi giày cũ, chạy con đường cũ.
Cuốn sổ ba dòng
Cảm giác hôm nay ổn rất dễ đánh lừa. Phòng khám khuyên ghi lại sau mỗi buổi ba dòng, mỗi dòng một con số từ 0 tới 10:
- Trong buổi: lúc chạy, chỗ cũ đau mấy điểm;
- Sáng hôm sau: lúc bước xuống giường, xuống cầu thang, chỗ cũ đau mấy điểm;
- Sau 48 giờ: chỗ cũ còn ê mấy điểm, có sưng thì ghi thêm chữ sưng.
Thước đọc ba dòng ấy lấy từ hai cuốn sách. Sahrmann đặt hai mốc: đau nhói giữa buổi thì dừng; đau hoặc sưng kéo dài trên 48 giờ thì giảm mức, tức lùi một bậc. Giáo trình vật lý trị liệu Grieve, khi bàn về đau bánh chè – đùi (đau quanh xương bánh chè ở mặt trước gối), chấp nhận mức đau 0–2 trên 10 lúc tập, tới 5 trên 10 nếu chỉ thoáng qua và không kéo sang sáng hôm sau (tr. 573). Grieve viết cho gối. Dùng thang ấy làm thước chung cho hai dòng đầu là cách phòng khám áp dụng.
Đọc sổ theo cách đó, bậc đang tập coi là qua khi dòng thứ nhất không quá 2 điểm, hoặc chỉ chạm tới 5 trong chốc lát. Dòng thứ hai phải về lại như trước buổi chạy. Dòng thứ ba về 0, không sưng. Qua đủ cả ba thì buổi kế tiếp mới thử bậc sau; dòng thứ ba còn điểm hay còn chữ sưng thì lùi một bậc. Lúc chạy mà thấy nhói thì dừng buổi ấy, ghi chữ nhói cạnh dòng một và báo bác sĩ.
Hôm chân thấy nhẹ
Sẽ có một sáng trời mát, chân nhẹ, một phút chạy trôi qua nhanh tới mức bạn thấy tiếc. Người quay lại hay bỏ bậc vào đúng những sáng như vậy. Joyce và Lewindon dặn tránh tăng tải đột ngột, nhất là sau một đợt nghỉ hay sau chấn thương (tr. 213, 232). Sáng hôm ấy, cảm giác khoẻ nói được về giấc ngủ và thời tiết. Chỗ mô vừa lành có chịu thêm được hay không thì phải đợi sáng hôm sau và hai ngày sau mới biết.
Bạn cũng nên biết mình đang đứng ở nhóm nào. Saragiotto và cộng sự (2014) gom các nghiên cứu về yếu tố nguy cơ ở người chạy phong trào, và yếu tố lặp lại đều đặn nhất ở những người bị chấn thương là: họ đã từng chấn thương trong 12 tháng trước đó. Người đang quay lại thuộc đúng nhóm ấy, nên càng phải đi đúng bậc.
Ngược lại, hôm ngủ kém, trời nóng, chân nặng thì cứ giữ bậc cũ, hoặc chỉ đi bộ. Lộ trình đi xen chạy là kinh nghiệm chuyên gia ghi trong sách phục hồi chức năng, chưa phải kết quả của thử nghiệm so sánh. Riêng với gãy mỏi, các tài liệu chúng tôi tra được chưa có nghiên cứu nào xác định thời gian quay lại ở người chạy.
Chim phải tên sợ cành cong
Đứa trẻ ngã xe đạp ở cái ổ gà đầu ngõ thì mấy hôm sau, tới chỗ ấy, vẫn ghì phanh. Bà ngoại thấy vậy cười bảo chim phải tên sợ cành cong. Người lớn đi chạy cũng thế. Chân trái đã lành mà bước vẫn ghì lại.
Applied Kinesiology (AK, Kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức cơ bằng tay để đọc tình trạng cơ thể) nhìn cái ghì ấy từ phía hệ thần kinh. Walther, người soạn bộ giáo trình nền của AK, ghi rằng ký ức về một chấn thương, chẳng hạn sau tai nạn, có thể được giữ vừa ở phần thể chất vừa ở phần cảm xúc. Khi gần như mọi cơ cùng thử yếu, người khám phải xét tới phía cảm xúc (Synopsis, tr. 187). Phòng khám còn nhìn thêm một bước: cơ thể lưu giữ ký ức ở nhiều vùng, không riêng não bộ, kể cả ở cẳng chân từng đau.
Theo kinh nghiệm phòng khám, nỗi sợ đau có thể giữ các cơ đi qua chỗ từng đau ở trạng thái hoạt động dưới ngưỡng, tức yếu đi khi thử cơ. Ở cẳng chân, đó là cơ chày trước, cơ chày sau, cơ bụng chân, cơ dép. Trên đường chạy, nó lộ ra đúng ở lượt thứ ba: chân trái chạm đất khẽ, vai nhô lên, hơi thở hụt nửa nhịp.
Con dốc cầu trên bàn khám
Buổi khám này làm khi chỗ đau đã được xác định không cần chụp thêm và bạn đã đi bộ được nửa tiếng. Bác sĩ thử từng cơ ở cẳng chân trái lúc bạn nằm, rồi lúc bạn đứng trên chân ấy. Cơ nào cũng chắc.
Rồi bác sĩ nhờ bạn nhắm mắt, nghĩ về đoạn xuống dốc cầu ở cây số mười bảy. Bạn không cần kể gì. Một cơ chỉ thị (cơ bác sĩ dùng để đọc phản ứng của cơ thể) vừa giữ chắc giờ buông ra. Walther dùng phản xạ thần kinh – mạch máu cảm xúc, nằm ở hai ụ trán, cho đúng loại chuyện này: một biến cố cụ thể người bệnh chưa vượt qua được, như ký ức về một tai nạn, và người khám không cần biết nội dung (Synopsis, tr. 433–434). Bạn vẫn nghĩ về con dốc, bác sĩ tiếp xúc nhẹ ở hai ụ trán một lúc. Sau đó bạn nghĩ lại về nó, và cơ ấy được thử lại.
Phần thân thể đến sau. Bạn đứng lên một bậc thấp, bước chân trái xuống, dừng ở đúng khoảnh khắc bàn chân vừa chạm sàn, người hơi đổ về trước, gần với tư thế trên mặt dốc hôm ấy. Palomar, người phát triển P-DTR (Proprioceptive Deep Tendon Reflex, phương pháp làm việc với các cảm biến trong cơ, gân, khớp qua phản xạ gân sâu), gọi lúc bị thương là “The Event” (Sự kiện). Ông ghi nhận đặt người bệnh lại đúng tư thế ấy có thể làm mọi cơ cùng yếu, và một phản xạ gân sâu (kiểu phản xạ giật chân khi gõ búa nhỏ vào gân dưới gối) xoá được dấu ấn đó, kể cả ở những ca mà kỹ thuật gọi lại tổn thương (Injury Recall Technique, IRT) chưa gỡ được (ICAK 2008–2009, tr. 195; ICAK 2009–2010, tr. 225–227). Bác sĩ gây một phản xạ gân ở tư thế ấy, rồi cho bạn bước xuống lại và thử cơ.
Xử lý xong, bạn bước xuống bậc ấy vài lần, chạy chậm tại chỗ chừng một phút, rồi các cơ ở cẳng chân trái được thử lại lúc bạn đứng trên chân ấy. Cuthbert dặn, với gối, kết quả điều chỉnh chỉ tính khi nó giữ được lúc người bệnh vận động (tr. 99). Phòng khám kiểm theo cách ấy ở mọi vùng, và không thử cơ trên máy chạy.
Mô lành nhanh hay chậm thì AK không thay đổi được. Buổi khám chỉ nhắm vào cái phanh thần kinh đang ghì chân lại, còn chuyện lên bậc vẫn do ba dòng trong sổ.
Khi nào dừng lộ trình và đi khám
Lộ trình dành cho chỗ đau đang lành. Dừng chạy và đi khám khi có một trong các dấu sau:
- Đau dồn về một điểm trên xương, ấn vào là đau, tăng qua từng buổi, hoặc đau cả lúc nghỉ, lúc nằm đêm, kể cả khi phim chụp trước đó bình thường;
- Đau háng, đau bẹn khi dồn sức nặng lên một chân;
- Đã phải dừng buổi vì đau nhói, hoặc đã lùi bậc mà ở bậc thấp hơn vẫn đau lại;
- Sau một cú va, cẳng chân căng cứng lên rất nhanh thì đến cấp cứu ngay, đừng kê chân lên cao.
Với gãy mỏi, X-quang những tuần đầu hay vẫn bình thường, cộng hưởng từ (MRI) nhạy hơn (Joyce và Lewindon, tr. 229; Magee và Manske). Chụp gì, lúc nào là việc bác sĩ quyết sau khi khám.
Túi thuốc đi theo bước chân
Có người, sau những buổi đi xen chạy dài, về nhà thấy lưng gối mỏi rũ, chân yếu hẳn. Hôm nào phải làm việc nặng thì chỗ cũ đau nhiều hơn. Kiểu đau nặng lên theo lao nhọc ấy, sách Đông y gọi là 劳则加重 (lao tắc gia trọng). Người như vậy có thể được xếp vào thể Can Thận hư, vì Can chủ cân, Thận chủ cốt, tức tạng Can nuôi gân cơ, tạng Thận nuôi xương (Trung y cơ sở lý luận, tr. 219, 225). Sau tứ chẩn (nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch theo Đông y), bác sĩ có thể kê thuốc sắc đóng túi 50 ml, nấu riêng cho từng người, đi theo hướng bổ Can Thận cho gân xương mạnh lên. Người đang mang thai hay mong con được bỏ những vị không hợp. Nếu sắp dự giải có lấy mẫu nước tiểu kiểm tra doping, bạn nói với bác sĩ từ đơn đầu tiên.
Lượt chạy thứ tư
Đồng hồ lại rung. Lượt chạy thứ tư của bậc một. Tối nay, ngoài ba con số, bạn viết thêm một dòng nhỏ: chân trái chạm đất khẽ, vai nhô lên. Rồi bạn đặt cuốn sổ cạnh đôi giày, để sáng kia mang theo ra sân.
Nếu đã qua bậc một mà chân vẫn chưa dám, hoặc cứ phải lùi ở cùng một bậc, hãy đặt lịch với ThS.BS Đinh Ngọc Đức. Bác sĩ đọc sổ của bạn, xếp lại các bậc cho những tuần tới, rồi tìm xem cẳng chân trái đang ghì lại vì tín hiệu cũ nào. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Chỉ bắt đầu xen chạy khi đã đi bộ 30 phút liền mà chỗ cũ không đau thêm;
- Buổi đầu đi 4 phút, chạy 1 phút, lặp 4 lượt, trên đường chạy điền kinh hay lối mềm, tránh bê tông;
- Xen ngày nghỉ giữa các buổi có chạy;
- Sau mỗi buổi ghi ba con số: đau trong buổi, sáng hôm sau, sau 48 giờ;
- Đau nhói giữa buổi thì dừng; đau hoặc sưng còn quá 48 giờ thì lùi một bậc;
- Chỉ lên bậc khi qua đủ ba dòng, kể cả vào hôm chân thấy rất khoẻ;
- Trong những tuần quay lại, giữ nguyên đôi giày và con đường quen.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Anh
- Cuthbert S. 2013. Applied Kinesiology: Clinical Techniques for Lower Body Dysfunctions. Gangasas. p. 99.
- Joyce D, Lewindon D, editors. 2016. Sports Injury Prevention and Rehabilitation: Integrating Medicine and Science for Performance Solutions. London: Routledge. p. 213, 229–234, 356.
- Jull G, Moore A, Falla D, Lewis J, McCarthy C, Sterling M, editors. 2015. Grieve’s Modern Musculoskeletal Physiotherapy. 4th ed. Edinburgh: Elsevier. p. 573.
- Magee DJ, Manske RC. 2021. Orthopedic Physical Assessment. 7th ed. St. Louis (MO): Elsevier. p. 1018.
- Palomar Lever J. 2008–2009. Proprioceptive-Deep Tendon Reflex. ICAK-USA Collected Papers 2008–2009. p. 195.
- Palomar Lever J. 2009–2010. ICAK-USA Collected Papers 2009–2010. p. 225–227.
- Sahrmann S, et al. 2011. Movement System Impairment Syndromes of the Extremities, Cervical and Thoracic Spines. St. Louis (MO): Elsevier Mosby. p. 392–393, Box 7-1.
- Saragiotto BT, Yamato TP, Hespanhol Junior LC, Rainbow MJ, Davis IS, Lopes AD. 2014. What are the main risk factors for running-related injuries? Sports Med. 44(8):1153-63. doi:10.1007/s40279-014-0194-6. PMID: 24809248.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 187, 433–434.
Tài liệu tiếng Trung
- 王新华, 主编. 中医药学高级丛书 · 中医基础理论. 第 219、225 页.
