Kiểu mệt này có giờ giấc riêng. Buổi sáng còn gắng được. Qua hai, ba giờ chiều thì mí mắt nặng trĩu, một đoạn văn phải đọc tới lần thứ hai mới vào đầu. Vậy mà tới mười giờ tối, lúc lẽ ra nên buồn ngủ, đầu óc lại sáng ra. Có người còn tỉnh giấc giữa đêm vào cùng một khoảng giờ, đêm này qua đêm khác. Ở nhiều người, đồng hồ ngày đêm của cơ thể chạy lệch so với giờ giấc họ phải sống theo. Họ như mang trong người một múi giờ khác.
Ánh sáng chỉnh giờ cho đồng hồ sinh học
Đồng hồ ấy cần chỉnh lại mỗi ngày, và tín hiệu chỉnh giờ mạnh nhất là ánh sáng.
Nhóm của Wright (2013) đo đồng hồ sinh học của một số người khi sống bình thường và khi đi cắm trại, chỉ có ánh sáng tự nhiên. Sống trong nhà, người ta nhận ít nắng ban ngày mà nhiều ánh đèn sau khi trời tối, nên đồng hồ bên trong bị đẩy muộn. Ngoài trời, đồng hồ khớp lại với mặt trời: đêm sinh học, tức quãng thời gian cơ thể coi là đêm, kết thúc ngay sau bình minh, trước cả giờ thức dậy. Người kiểu cú đêm dịch giờ sớm lên nhiều nhất, gần giống người vốn dậy sớm.
Khi đồng hồ đã bị đẩy muộn, chuông báo thức có thể reo lúc cơ thể vẫn còn trong đêm sinh học của nó. Người dậy được nhưng dễ mụ mị suốt ngày. Đến tối, theo đồng hồ bên trong, trời vẫn còn sớm.
Màn hình buổi tối kéo giờ ngủ lùi lại
Nhiều người nằm lướt điện thoại, đợi buồn ngủ mới đặt máy xuống. Thí nghiệm của Chang và cộng sự (2015) gần với thói quen ấy: người tham gia đọc trong vài giờ trước khi ngủ, khi thì trên thiết bị đọc sách điện tử phát sáng, khi thì sách in. Những tối đọc trên màn hình, họ lâu ngủ hơn, ít buồn ngủ hơn, tiết ít melatonin (nội tiết tố báo cho cơ thể biết trời đã tối) và đồng hồ sinh học lùi muộn hơn.
Sáng hôm sau họ kém tỉnh táo hơn. Khi tìm lý do cho cơn mệt ban ngày, bác sĩ cũng hỏi về buổi tối hôm trước.
Giờ ăn trễ cũng kéo lệch một phần đồng hồ cơ thể
Người đi làm về muộn hay ăn tối khi trời đã tối hẳn, có hôm sát giờ đi ngủ. Ngoài đồng hồ trung tâm ở não, nhiều mô trong cơ thể có đồng hồ riêng và nghe theo cả giờ ăn. Khi Wehrens và cộng sự (2017) cho 10 nam thanh niên khỏe mạnh chuyển ba bữa ăn trễ đi 5 giờ trong 6 ngày, nhịp melatonin và cortisol của đồng hồ trung tâm không đổi. Riêng nhịp đường huyết lùi khoảng 5,7 giờ. Khi ăn trễ, não và các cơ quan có thể chạy theo hai giờ khác nhau. Nghiên cứu nhỏ, chỉ làm trên nam giới trẻ, nên cần đọc thận trọng.
Ngày đi làm và ngày nghỉ theo hai nhịp
Giờ ngủ ưa thích, còn gọi là kiểu thời gian sinh học, khác nhau khá nhiều giữa người với người và phần lớn do đồng hồ sinh học quyết định (Wittmann và cộng sự, 2006). Lịch học, lịch làm chung cho mọi người, nên người kiểu cú đêm thiếu ngủ suốt tuần rồi ngủ bù vào ngày nghỉ. Các tác giả gọi khoảng chênh này là lệch múi giờ xã hội (social jetlag). Ở người dưới 25 tuổi, kiểu thời gian sinh học liên quan rõ với cảm giác khỏe về tinh thần và việc dùng chất kích thích, và nhóm tác giả cho rằng phần lớn là do khoảng chênh ấy.
Giờ tỉnh giấc giữa đêm theo cách nhìn của y học cổ truyền
Y học cổ truyền chia đêm thành năm canh, chia ngày đêm thành mười hai giờ theo con giáp. Lý luận kinh lạc gắn mỗi giờ ấy với một đường kinh đang thịnh, thường gọi là đồng hồ kinh lạc; giờ Sửu, từ 1 tới 3 giờ sáng, khoảng canh tư, ứng với kinh Can.
Ai hay tỉnh đúng khoảng 1 tới 3 giờ sáng nhiều đêm liền, bác sĩ y học cổ truyền sẽ khám kỹ phần Can: hỏi thêm chuyện bực bội dồn nén, rượu bia, bữa tối nhiều dầu mỡ, rồi đối chiếu với mạch và lưỡi. Đó là gợi ý để khám, chưa đủ để kết luận; có người tỉnh giờ ấy chỉ vì tiểu đêm hay phòng nóng.
Tỉnh giữa đêm rồi khó ngủ lại còn gắn với trạng thái báo động kéo dài của hệ thần kinh, phần này có trong bài về mất ngủ.
Khám mệt chiều, tỉnh đêm ở Tâm Đức
Buổi khám đi từ những mốc giờ cụ thể: ngày làm và ngày nghỉ bạn dậy lúc mấy giờ, bữa tối lúc nào, màn hình tắt khi nào, thức giấc giữa đêm vào giờ nào.
Bác sĩ khám lâm sàng, tứ chẩn (nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch) để xác định thể bệnh, và thử cơ theo Applied Kinesiology (AK) để xem stress đang góp phần tới đâu; phần stress có ở bài stress ảnh hưởng sức khỏe ra sao. Mệt kéo dài cũng có thể do thiếu máu hay bệnh tuyến giáp, nên khi nghi ngờ, bác sĩ cho xét nghiệm máu trước.
Với người hay tỉnh lúc 1 tới 3 giờ sáng, bác sĩ hướng dẫn thêm một việc làm ngay trên giường: gõ nhẹ đầu ngón tay quanh vùng thái dương (temporal tapping), đồng thời nhẩm một câu khẳng định ngắn, chẳng hạn “Cơ thể tôi an toàn để ngủ sâu”. Mục đích là cho cơ thể một trình tự quen thuộc mỗi lần tỉnh giấc, thay vì nằm canh đồng hồ. Cách gõ và câu khẳng định hợp với bạn, bác sĩ chỉ trực tiếp khi khám.
Tùy thể bệnh, bác sĩ có thể phối hợp châm cứu, thuốc thang gia giảm theo từng người, cùng sắp lại giờ giấc sinh hoạt cho khớp với lịch làm việc thật của bạn.
Mệt và buồn ngủ ban ngày kiểu nào cần khám sớm
Nhịp sinh học lệch giờ không giải thích được mọi cơn mệt. Bạn nên đi khám sớm khi:
- Người ngủ cạnh nghe bạn ngáy rất to, có những quãng im bặt rồi thở hắt mạnh;
- Ban ngày buồn ngủ tới mức suýt ngủ gật khi lái ô tô hay chạy xe máy;
- Mệt đi cùng sụt cân không rõ lý do, sốt kéo dài, hoặc hụt hơi khi làm việc nhẹ;
- Buồn chán, chẳng thiết làm gì kéo dài nhiều tuần.
Hai dấu hiệu đầu cần khám để tìm ngưng thở khi ngủ; dấu hiệu cuối cần bác sĩ chuyên khoa tâm thần đánh giá. Đã có lúc nghĩ tới việc làm hại bản thân thì hãy nói ngay với một người thân và đi khám chuyên khoa tâm thần trong ngày.
Để lưu
- Sáng dậy, ra ngoài trời hoặc đứng cạnh cửa sổ sáng một lúc trước khi mở máy tính;
- Mấy giờ trước khi ngủ, đọc sách giấy thay cho điện thoại, máy tính bảng;
- Dời bữa tối sớm hơn và giữ giờ ăn gần giống nhau giữa các ngày;
- Để giờ dậy ngày nghỉ chênh với ngày đi làm càng ít càng tốt;
- Tỉnh lúc 1 tới 3 giờ sáng thì nằm yên, gõ nhẹ thái dương và nhẩm câu khẳng định, đừng với lấy điện thoại.
Với người mệt chiều, ThS.BS Đinh Ngọc Đức hay hỏi kỹ giờ dậy ngày nghỉ. Nhiều người ngủ bù tới gần trưa mà không nghĩ khoảng chênh ấy có dính dáng tới cơn mệt giữa tuần.
Nguồn tham khảo
- Wittmann M, Dinich J, Merrow M, Roenneberg T (2006). Social jetlag: misalignment of biological and social time. Chronobiol Int 23(1-2):497-509. https://doi.org/10.1080/07420520500545979
- Wright KP, McHill AW, Birks BR, Griffin BR, Rusterholz T, Chinoy ED (2013). Entrainment of the human circadian clock to the natural light-dark cycle. Curr Biol 23(16):1554-8. https://doi.org/10.1016/j.cub.2013.06.039
- Chang AM, Aeschbach D, Duffy JF, Czeisler CA (2015). Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness. Proc Natl Acad Sci U S A 112(4):1232-7. https://doi.org/10.1073/pnas.1418490112
- Wehrens SMT, Christou S, Isherwood C, Middleton B, Gibbs MA, Archer SN và cs. (2017). Meal Timing Regulates the Human Circadian System. Curr Biol 27(12):1768-1775.e3. https://doi.org/10.1016/j.cub.2017.04.059




