Ở phòng chờ của phòng khám, có một hình ảnh chúng tôi gặp gần như mỗi ngày. Người bệnh vào phòng khám, còn bên ngoài có một người ngồi đợi. Hôm thì cô con gái ôm giúp mẹ chiếc túi xách, hôm thì anh chồng cầm xấp giấy xét nghiệm lật qua lật lại. Có lần là người mẹ ngồi cạnh đứa con tuổi mới lớn, không nói gì nhiều, chỉ ngồi đó.
Những người ấy không kê đơn, cũng không châm kim. Nhưng càng làm nghề lâu, chúng tôi càng tin họ góp một phần không nhỏ vào kết quả điều trị.
Phần khó nhất của điều trị thường diễn ra ở nhà
Đông y ít khi là chuyện khám một lần, uống thuốc một lần. Một liệu trình thường kéo dài nhiều tuần, có khi vài tháng. Thuốc sắc phải uống đều mỗi ngày, châm cứu phải đến đủ buổi, chuyện ăn uống, kiêng khem, giờ giấc ngủ nghỉ cũng cần chỉnh lại từng chút. Mỗi lần tái khám, bác sĩ gặp người bệnh vài chục phút. Thời gian còn lại, người bệnh tự lo.
Nhiều liệu trình bị đứt giữa chừng đúng vào khoảng giữa hai lần tái khám. Người bệnh vẫn muốn khỏe, có điều cuộc sống vốn bận. Quên một cữ thuốc rồi quên thêm cữ nữa, trời mưa thì dời buổi châm cứu, thấy đỡ đỡ là thôi không uống. Cũng có người chỉ đơn giản là mệt quá, chán quá, không còn sức để kiên trì thêm.
Người thân ở bên cạnh không làm thay được việc của thuốc, nhưng họ có thể giữ cho người bệnh đi tiếp, bằng những việc rất nhỏ được lặp lại đủ lâu.
Ba mẹ lớn tuổi hay ngại nhờ con
Người lớn tuổi có một thói quen vừa dễ thương vừa đáng lo là sợ làm phiền con. Đau thì bảo "không sao". Mất ngủ thì nói "già rồi ai chẳng vậy". Đến hẹn tái khám mà ngại nhờ con chở đi, thế là lặng lẽ bỏ qua.
Có những ba mẹ ngồi trong phòng khám nghe bác sĩ dặn rất kỹ, về đến nhà chỉ còn nhớ được một nửa. Thuốc uống trước hay sau ăn, cần kiêng gì, bao lâu nữa quay lại… Chỉ cần một người con ngồi cùng, ghi mấy dòng vào điện thoại, là bớt đi rất nhiều nhầm lẫn.
Con cũng không nhất thiết phải ở bên ba mẹ mỗi ngày. Nhiều người ở xa vẫn đồng hành được theo cách của mình, bằng một cuộc gọi đúng giờ uống thuốc buổi tối, một câu hỏi "tối qua mẹ ngủ được không", hay một lần thu xếp đưa ba đi tái khám dù công việc đang dồn. Ba mẹ cảm nhận được hết. Biết có người đang để ý đến mình, người lớn tuổi thường chịu nói thật hơn về những chỗ khó chịu trong người, mà đó là điều bác sĩ rất cần nghe.
Người vợ thường chịu một mình
Người phụ nữ thường gánh nhiều thứ cùng lúc: công việc, con cái, việc nhà, và cả những thay đổi trong cơ thể mà người ngoài khó thấy. Cơn đau bụng mỗi kỳ kinh, những đêm thức trắng sau sinh, cảm giác mệt mỏi kéo dài mà không gọi được tên… Nhiều khi chính người vợ cũng ngại nói ra, vì sợ bị cho là làm quá.
Việc đầu tiên một người chồng có thể làm là tin rằng vợ mình đang thật sự khó chịu. Với không ít phụ nữ, chỉ riêng việc được tin đã là một nửa sự nhẹ nhõm.
Phần còn lại là việc tay chân. Buổi tối anh sắc giúp vợ ấm thuốc. Hôm vợ có lịch châm cứu thì ở nhà trông con, để vợ đi cho đủ buổi. Nếu thu xếp được, anh ngồi cùng trong buổi khám để tự mình nghe bác sĩ dặn, thay vì chỉ nghe vợ kể lại. Khi vợ mang thai hay trong những tháng đầu sau sinh, một bữa cơm nấu sẵn, một giấc ngủ trọn vẹn được chồng giữ giúp, có khi quý hơn mọi lời động viên.
Với những gia đình đang mong con, người chồng còn cần đi xa hơn thế, vì đó là hành trình của cả hai vợ chồng. Hai người cùng đi khám, cùng chỉnh lại giờ ngủ. Rượu bia, thuốc lá thì cả hai cùng bớt, bữa ăn trong nhà cũng điều độ hơn. Khi chồng cũng thay đổi theo, người vợ không còn cảm giác mình đang một mình gánh hết kỳ vọng của cả nhà.
Với con, làm gương hơn lời dặn
Với một đứa trẻ, chén thuốc đắng là một thử thách thật sự. Một bạn tuổi mới lớn phải đi khám vì đau bụng kinh, vì mụn, vì mất ngủ trước mùa thi thì có khi rất khó nói thành lời. Còn những người con đã trưởng thành, đã đi làm, có gia đình riêng, lúc bệnh vẫn có lúc cần ba mẹ như hồi còn nhỏ.
Thúc ép con thường ít tác dụng. Một đứa trẻ bị la vì bỏ thuốc thường sẽ sợ thuốc hơn, chứ chưa chắc đã ngoan hơn. Điều giúp con kiên trì thường là sự kiên nhẫn của ba mẹ: hỏi bác sĩ cách cho con uống dễ hơn, khen con khi con uống hết, hỏi con hôm nay thấy trong người thế nào rồi thật sự lắng nghe câu trả lời.
Trẻ con học bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Bác sĩ dặn con ngủ sớm, bớt đồ ngọt, bớt điện thoại buổi tối, con sẽ làm được dễ hơn nhiều nếu cả nhà cùng làm, chẳng hạn ba mẹ cất điện thoại sớm một chút, bữa tối nhẹ nhàng hơn một chút.
Đồng hành không có nghĩa là gánh thay
Người bệnh, dù là ba mẹ lớn tuổi hay đứa con còn nhỏ, vẫn cần được hỏi ý, được nói ra mình muốn gì, mình sợ gì. Người thân ở bên, nhưng đừng nắm hết quyền quyết định. Đến giờ thì nhắc mẹ uống thuốc. Còn đứng cạnh canh mẹ uống cho hết chén, hay trách mẹ sao hôm qua lại quên, thì mẹ dễ thấy mình bị giám sát hơn là được quan tâm.
Chăm người thân bệnh lâu ngày rất dễ kiệt sức, mà người đang kiệt sức thì khó giữ được sự dịu dàng. Trong nhà nên chia bớt việc, anh chị em thay phiên nhau đưa đi khám. Người chăm cũng được phép thấy mệt và nói ra là mình mệt.
Những ngày bác sĩ không có mặt
Thuốc làm phần việc của thuốc, kim làm phần việc của kim. Còn để một người đi hết liệu trình, qua những ngày chán nản, những ngày quên, những ngày chỉ muốn bỏ, nhiều khi điều giữ họ lại chỉ là một người thân hỏi khẽ: "Hôm nay uống thuốc chưa?"
Lần tới đến khám, nếu được, cứ rủ người thân cùng đi. Chúng tôi luôn vui khi có thêm một người cùng ngồi nghe lời dặn, vì người ấy sẽ là người ở bên bệnh nhân suốt quãng đường còn lại.
