Trong ngăn kéo đầu giường có một cây nhiệt kế và mấy tờ giấy kẻ ô đã quăn góc. Sáng nào chuông vừa reo, chị cũng nằm yên đo nhiệt độ rồi chấm một dấu lên tờ giấy của tháng. Ba tháng trôi qua, các dấu chấm nối thành một đường răng cưa lên xuống, và chị mang cả ba tờ đến buổi khám với một câu hỏi: tháng nào trứng đã rụng, rụng vào hôm nào. Một phần câu trả lời nằm ngay trên mấy tờ giấy ấy.
Đếm độ dài chu kỳ từ ngày đầu có kinh
Ngày thứ nhất của chu kỳ là ngày đầu tiên thấy kinh, và chu kỳ kéo dài tới hôm trước kỳ kinh sau. Hệ thống định nghĩa của Liên đoàn Sản Phụ khoa Quốc tế (FIGO; Munro và cộng sự, 2018) xếp chu kỳ dài từ 24 đến 38 ngày vào mức bình thường.
Sách Đông y xưa gọi kinh nguyệt là nguyệt tín, cái tin đến theo tháng. Tin ấy hiếm khi đến đúng 28 ngày. Fehring và cộng sự (2006) theo dõi 141 phụ nữ khỏe mạnh có kinh đều qua 1.060 chu kỳ. Độ dài trung bình là 28,9 ngày, 95% chu kỳ rơi vào khoảng 22–36 ngày, và 42,5% số người có tháng dài, tháng ngắn chênh nhau hơn 7 ngày. Khoảng 22–36 ngày ấy đo trên nhóm 141 người, còn 24–38 ngày là ngưỡng lâm sàng của FIGO. Bull và cộng sự (2019) phân tích hơn 600.000 chu kỳ từ một ứng dụng theo dõi kinh nguyệt, trung bình 29,3 ngày.
Ngày rụng trứng xê dịch chủ yếu ở nửa đầu chu kỳ
Mỗi chu kỳ có hai pha. Pha nang noãn đi từ ngày đầu có kinh tới lúc trứng rụng, pha hoàng thể từ sau rụng trứng tới trước kỳ kinh kế tiếp. Trong số liệu của Bull, pha nang noãn trung bình 16,9 ngày nhưng dao động rộng, từ 10 đến 30 ngày ở 95% chu kỳ; pha hoàng thể trung bình 12,4 ngày, phần lớn trong khoảng 7–17 ngày.
Trứng vì thế không rụng cố định vào ngày 14. Fehring ghi nhận chỉ 25% phụ nữ có trọn sáu ngày dễ thụ thai nằm trong khoảng ngày 10–17 của chu kỳ. Cửa sổ thụ thai dài khoảng sáu ngày, kết thúc vào ngày rụng trứng. Chỉ đếm ngày thì khó biết sáu ngày ấy rơi vào đâu.
Dịch tiết âm đạo thì báo trước được: mấy hôm sắp rụng trứng, dịch loãng, trong, trơn, ẩm suốt ngày, rồi ít đi, đặc lại hoặc gần như khô, nên chỉ cần ghi mỗi ngày một chữ “khô”, “ẩm” hay “trơn ướt” cạnh ô lịch, và những ngày trơn ướt thường là những ngày dễ thụ thai.
Đo nhiệt độ cơ thể cơ bản mỗi sáng
Nhiệt độ cơ thể cơ bản (BBT, basal body temperature) là thân nhiệt lúc nghỉ hoàn toàn, đo ngay khi vừa thức giấc. Muốn các con số so được với nhau thì:
- Đo vào cùng một khung giờ mỗi sáng, trước khi ngồi dậy, uống nước hay đi vệ sinh;
- Dùng một nhiệt kế và một vị trí đo suốt cả chu kỳ;
- Ghi ngay lên biểu đồ, đánh dấu ngày bắt đầu có kinh;
- Ghi chú những đêm ngủ ít, hôm sốt, uống rượu hay đi xa, vì nhiệt độ những ngày đó dễ lệch.
Biểu đồ điển hình có hai mức. Nửa đầu chu kỳ thấp hơn; sau khi trứng rụng, nhiệt độ tăng nhẹ và giữ ở mức cao tới trước kỳ kinh. Từng ngày vẫn có thể nhích lên xuống đôi chút.
BBT chỉ xác nhận khi trứng đã rụng
Nhiệt độ chỉ tăng sau khi trứng rụng, nên khi đường biểu đồ bước lên mức cao, những ngày dễ thụ thai nhất của tháng đó gần như đã qua. Guermandi và cộng sự (2001) lấy siêu âm đầu dò âm đạo làm chuẩn ở 101 phụ nữ hiếm muộn. Đỉnh LH (nội tiết báo rụng trứng) trong nước tiểu luôn xuất hiện trước lúc nang noãn vỡ và trùng với siêu âm ở 97% (98/101 người); biểu đồ BBT chỉ trùng ở 74%. Điểm thấp nhất trên biểu đồ, thường được gọi là ngày rụng trứng, dự đoán ngày rụng trứng kém. Số liệu của Bull lấy từ người dùng một ứng dụng, nhóm của Guermandi chỉ có 101 phụ nữ hiếm muộn, nên kết quả chưa chắc áp cho mọi người.
Với câu hỏi của chị ở đầu bài, biểu đồ trả lời được tháng đó trứng có rụng hay không và rụng vào khoảng nào trong chu kỳ, chứ không chỉ ra đúng một ngày. Đặt nhiều tháng cạnh nhau sẽ thấy nhiệt độ thường tăng quanh ngày nào, đoạn cao kéo dài bao lâu và tháng nào không rõ hai mức.
Nếu đo mỗi sáng làm bạn căng thẳng, hãy nói với bác sĩ. Que thử LH báo trước lúc trứng sắp rụng; siêu âm theo dõi nang noãn hay một lần xét nghiệm progesterone máu giữa pha hoàng thể cũng cho biết trứng có rụng hay không (Guermandi và cộng sự, 2001).
Khi nào nên mang biểu đồ đến bác sĩ
Nên đem lịch kinh và biểu đồ đi khám khi:
- Chu kỳ ngắn hơn 24 ngày hoặc dài hơn 38 ngày, lặp lại nhiều tháng;
- Có tháng mất kinh, hoặc kinh đến thưa dần;
- Vài chu kỳ liền, biểu đồ không thấy rõ hai mức nhiệt độ;
- Kinh đến chỉ vài ngày sau khi nhiệt độ tăng, tức đoạn cao ngắn hơn khoảng 7–17 ngày mà pha sau rụng trứng thường kéo dài theo số liệu của Bull;
- Khí hư có màu lạ, có mùi hay gây ngứa; lúc này không đọc dịch tiết theo cách ở trên.
Nhiệt độ giữ mức cao lâu hơn mọi tháng kèm trễ kinh thì nên thử thai trước. Nếu đang uống thuốc, hãy báo bác sĩ.
Mốc đi khám khi mong con chưa có tin vui, và vì sao cả hai vợ chồng nên khám cùng lúc, nằm ở bài mong con: khi nào nên đi khám.
Biểu đồ được dùng thế nào ở phòng khám
Người bệnh đang điều trị có thể ghi nhiệt độ mỗi sáng vào biểu mẫu trực tuyến phòng khám gửi, biểu đồ dựng sẵn để BS Tâm xem trước mỗi lần hẹn. BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm dùng biểu đồ BBT để theo dõi nhiệt độ các pha trong chu kỳ, giúp người bệnh hiểu cơ thể mình và giúp bác sĩ theo dõi kết quả điều trị qua từng tháng. Ở phòng khám, biểu đồ còn được đọc theo cách phân kiểu hình của GS Hạ Quế Thành để chọn hướng thuốc theo từng giai đoạn chu kỳ; đây là kinh nghiệm lâm sàng, chưa có nghiên cứu hiện đại kiểm chứng.
Biểu đồ không cho biết nguyên nhân chậm có con; phần đó cần siêu âm, xét nghiệm của cả hai vợ chồng.
Để lưu
- Ghi lại ngày bắt đầu mỗi kỳ kinh, đủ ba tháng trở lên rồi mới tính chu kỳ dài bao nhiêu;
- Để nhiệt kế sẵn đầu giường, đo trước khi rời giường, mỗi sáng một khung giờ, cả chu kỳ dùng một chiếc;
- Cạnh con số nhiệt độ, thêm một chữ về dịch tiết trong ngày;
- Đọc biểu đồ theo nhiều tháng gộp lại, không dùng để xác định ngày ngay trong tháng đang đo;
- Các tờ biểu đồ và lịch kinh là thứ bác sĩ cần xem ở mỗi buổi khám.
Nếu bạn đã ghi được vài tháng mà chưa biết đọc từ đâu, hoặc chu kỳ nằm ngoài khoảng 24–38 ngày, BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm sẽ cùng bạn xem lại từng tờ biểu đồ và bàn bước tiếp theo.
Nguồn tham khảo
- Munro MG, Critchley HOD, Fraser IS; FIGO Menstrual Disorders Committee (2018). The two FIGO systems for normal and abnormal uterine bleeding symptoms and classification of causes of abnormal uterine bleeding in the reproductive years: 2018 revisions. Int J Gynaecol Obstet 143(3):393-408. https://doi.org/10.1002/ijgo.12666;
- Fehring RJ, Schneider M, Raviele K (2006). Variability in the phases of the menstrual cycle. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs 35(3):376-84. https://doi.org/10.1111/j.1552-6909.2006.00051.x;
- Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J (2019). Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles. NPJ Digit Med 2:83. https://doi.org/10.1038/s41746-019-0152-7;
- Guermandi E, Vegetti W, Bianchi MM, Uglietti A, Ragni G, Crosignani P (2001). Reliability of ovulation tests in infertile women. Obstet Gynecol 97(1):92-6. https://doi.org/10.1016/s0029-7844(00)01083-8.
