Sáng Chủ nhật, xong buổi chạy dài hai mươi lăm cây số, bạn ngồi ở quán nước ven hồ, mở điện thoại xem lịch tập tuần sau. Ứng dụng ghi kỳ kinh nằm ngay cạnh, hiện một dòng chữ đỏ: trễ 46 ngày. Lần thứ hai trong mùa tập này. Chị bạn chạy cùng nhóm liếc sang, cười: “Mừng đi, tập tới rồi đấy. Khỏi lo hôm đua trùng kỳ.” Mấy tháng nay bạn chạy sáu buổi một tuần, ra đường lúc trời còn tối. Tối đi làm về muộn, nhiều hôm chỉ kịp bát canh với ít rau rồi đi ngủ.
Lời chị bạn nghe như khen. Bác sĩ thể thao thì đọc con số 46 ngày ấy khác hẳn. Bản đồng thuận (ý kiến chung của nhóm chuyên gia) của Uỷ ban Olympic Quốc tế (IOC) xếp kinh thưa, mất kinh vào nhóm dấu hiệu của tình trạng ăn không đủ cho lượng tập, và đặt chúng ngay cạnh một dấu hiệu khác là xương dễ gãy.
Phần còn lại sau buổi chạy
Các nhà khoa học thể thao nghĩ về chuyện này khá giản dị. Mỗi ngày cơ thể nhận một lượng năng lượng từ bữa ăn, buổi chạy lấy đi một phần. Phần còn lại mới dùng cho mọi việc khác của cơ thể. Mountjoy và cộng sự (2023), trong đồng thuận IOC về thiếu năng lượng tương đối trong thể thao (RED-S), gọi phần ấy là năng lượng sẵn có: lấy năng lượng ăn vào trừ năng lượng tiêu hao khi tập, chia cho khối nạc của cơ thể (cân nặng không tính phần mỡ), tính theo từng ngày.
Phần này có thể hụt dù bạn chẳng ăn kiêng gì. Giáo án cho quãng chạy mỗi tuần dài thêm, bữa ăn vẫn như hồi mới chạy, có hôm còn lỡ bữa vì bận. Phần bị trừ lớn dần, phần còn lại nhỏ dần. Vậy nên chuyện thiếu năng lượng không phải do ai ăn uống thiếu ý thức. Thường chỉ là lượng chạy đã tăng mà bữa cơm chưa kịp tăng theo.
Trên mạng hay có con số 30 kcal cho mỗi kg khối nạc, kèm lời khẳng định dưới mức ấy là RED-S. Chính tài liệu năm 2023 ghi rằng mốc này còn tranh luận và không dùng làm ngưỡng chẩn đoán chung cho mọi người. Nó bắt nguồn từ những thí nghiệm ngắn ở phụ nữ ít vận động. Khoảng 45 kcal/kg thì được xem là đủ. Tính cho đúng phải biết khối nạc và lượng tiêu hao thật của từng buổi tập. Bạn không cần ngồi cộng trừ rồi tự kết luận, vì cơ thể có những dấu hiệu rõ hơn.
Ba mươi lăm ngày, ba chu kỳ
Có hai mốc về kinh nguyệt. Vòng kinh dài quá 35 ngày gọi là kinh thưa. Đã từng có kinh rồi không thấy từ 3 chu kỳ trở lên gọi là mất kinh thứ phát.
Bác sĩ không chẩn đoán bằng một chỉ số. Họ dùng công cụ đánh giá RED-S của IOC (tên là REDs CAT2), ghép các chỉ báo chính và phụ, rồi xếp người bệnh vào một trong bốn mức màu. Kinh thưa cũng có nhiều nguyên nhân, nên việc của buổi khám là tìm xem lần trễ kinh này do đâu. Không phải lần trễ kinh nào ở người chạy cũng do chạy.
Chị bạn ở quán coi kinh thưa là cái giá đương nhiên của tập nặng, thậm chí là một sự tiện. Trong đồng thuận, kinh thưa ở người tập nhiều là lý do để đi khám. Người đang mong con thì càng đừng chờ.
Kỳ kinh và xương chung một bảng
Kinh nguyệt và xương nằm trong cùng một bảng chỉ báo. Ở phần xương, chỉ báo chính là gãy mỏi (xương rạn dần vì chịu lực lặp đi lặp lại) ở những xương có nhiều phần xốp bên trong như cổ xương đùi, xương chậu, xương cùng, hoặc gãy mỏi lặp lại ở chỗ khác; ở người chạy việt dã, Joachim và cộng sự (2024) thấy mối liên quan này ở mức bằng chứng vừa.
Colebatch và cộng sự (2025) tổng hợp các nghiên cứu ở người chạy nữ. Người bị chấn thương ăn ít hơn khoảng 303 kcal và ít hơn khoảng 20 g chất béo mỗi ngày so với người không bị. Đây là số liệu quan sát, cho thấy ăn ít và chấn thương hay đi cùng nhau, chưa chứng minh được cái này gây ra cái kia. Dù vậy, nếu bạn đang cắt bớt dầu mỡ cho “nhẹ người” trong mùa tập, con số 20 g chất béo đáng để nghĩ lại.
Có người tính lối tắt: uống thuốc tránh thai cho kỳ kinh đều lại là xong. Đồng thuận IOC, sách phục hồi chấn thương thể thao của Comfort và Abrahamson, và sách nội tiết Williams cùng ghi một điều. Ở người mất kinh do tập, thuốc tránh thai không đảo ngược được mất xương. Theo cả ba, chỗ cần sửa là phần năng lượng còn thiếu, không phải lượng estrogen (nội tiết tố nữ). Kinh trở lại nhờ ăn đủ và giảm tải.
Câu hỏi nhỏ của mẹ
Hồi con gái mới lớn, người mẹ trong nhà hay hỏi nhỏ một câu, lúc dọn mâm cơm hay lúc chải đầu cho con: “Tháng này có đều không con?” Người lớn ngày trước không biết tới chữ RED-S. Vậy mà câu hỏi ấy vẫn coi kỳ kinh đều là một phần của khoẻ mạnh, và ở điểm này nó gặp các bác sĩ thể thao. Giờ câu ấy cần thêm một vế về bữa ăn, nhất là khi bạn đang chạy sáu buổi một tuần.
Cách sửa đi qua bữa ăn và lịch tập cùng lúc. Trong những tuần tập nặng, bữa ăn phải lớn theo quãng chạy: không bỏ bữa, có thêm bữa phụ, không cắt sạch dầu mỡ. Quãng chạy và cường độ cũng tạm giảm. Bớt bao nhiêu, trong bao lâu thì bác sĩ bàn với bạn sau khi khám. Với người năng lượng thấp hay rối loạn kinh nguyệt, Maughan và cộng sự (2018), cũng trong một đồng thuận IOC, đề nghị một mức canxi và vitamin D riêng, bác sĩ chỉnh theo xét nghiệm.
Mệt hơn mọi mùa: chuyện sắt
Người chạy nữ mệt kéo dài hay hỏi có nên uống sắt không. Thiếu sắt là chuyện khác với thiếu năng lượng, nhưng cũng kéo chân bạn lại. Ở nữ, thiếu sắt làm sức bền giảm khoảng 3–4 %. Người thật sự thiếu mà được bổ sung thì có thể cải thiện từ 2 % tới 20 %. Pengelly và cộng sự (2024) vẫn kết luận bằng chứng chưa đủ chắc, nên các con số này chỉ để biết thiếu sắt đáng được kiểm tra.
Muốn biết thiếu hay không thì phải xét nghiệm: ferritin (lượng sắt dự trữ trong cơ thể), độ bão hoà transferrin và sắt huyết thanh (lượng sắt đang có trong máu), cùng các chỉ số hồng cầu Hb, Hct, MCV in trên phiếu công thức máu. Ferritin thấp hơn ở đầu pha nang noãn, tức những ngày đầu của vòng kinh, nên hôm lấy máu bạn báo bác sĩ đang ở ngày thứ mấy của vòng kinh. Ferritin bao nhiêu thì gọi là thấp, 30 hay 40 µg/L, hiện chưa thống nhất. Khi bác sĩ đã cho uống sắt, uống cách ngày hấp thu tốt hơn uống mỗi ngày; dữ liệu này lấy từ phụ nữ thiếu sắt nói chung, chưa phải vận động viên (Stoffel và cộng sự, 2017).
Sắt còn dính tới chấn thương. Sách của Comfort và Abrahamson dẫn một nghiên cứu ở nữ học sinh trung học chạy việt dã: 34 em có ferritin thấp nhất bị chấn thương nhiều gấp đôi 34 em có ferritin cao nhất. Chúng tôi chưa đọc được bản gốc của nghiên cứu này. Viên sắt chỉ nên uống khi đã có xét nghiệm. Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) đặt mức tối đa được xem là an toàn cho người lớn ở 45 mg sắt mỗi ngày.
Nhọc mà không tới kiệt
Đông y có câu “劳则气耗”, lao nhọc thì hao khí: thở gấp, mồ hôi ra, khí tiêu đi. Sách lý luận cơ bản Trung y ghi thêm rằng mồ hôi ra nhiều thì hao huyết, tổn tân dịch (hao phần nước, dịch nuôi cơ thể). Cũng sách ấy chép lời dặn “劳而不极”, nhọc nhưng đừng tới kiệt. Người xưa vẫn để con cháu làm lụng vất vả, chỉ dặn đừng để cái nhọc vượt quá chỗ cơ thể kịp bù.
Với chị em chạy nhiều, cái hao ấy còn cộng thêm phần máu mất đi mỗi kỳ kinh. Bác sĩ cho xét nghiệm công thức máu và ferritin trước. Nếu mệt, hồi phục chậm đi cùng sắc mặt nhợt, ăn kém, Đông y có thể xếp vào thể khí huyết hư. Kinh về ít, móng và môi nhợt, đêm hay chuột rút bắp chân thì bác sĩ nghĩ nhiều tới thể Can huyết hư (theo Đông y, Can là tạng giữ huyết; thể này là phần huyết Can giữ bị thiếu). Tuỳ thể, thuốc sắc túi 50 ml được kê theo hướng bổ khí huyết hoặc dưỡng Can huyết. Người đang mong con có bản riêng, bỏ những vị không hợp. Giải sắp chạy có kiểm tra doping thì bác sĩ cần biết từ hôm khám, trước khi chọn vị.
Bằng chứng cho phần thuốc còn mỏng. Thử nghiệm duy nhất của một bài thuốc Đông y ở người chạy làm trên 36 nam giới, đo thời gian chạy, chưa ai làm lại (Chang và cộng sự, 2018). Về kinh nguyệt ở người chạy nữ thì chưa có thử nghiệm thuốc sắc nào. Kinh có trở lại hay không vẫn tuỳ bữa ăn và lịch tập. Túi thuốc không bù được bữa ăn thiếu, cũng không thay được viên sắt khi xét nghiệm cho thấy thiếu.
Hông cũng mỏi theo kỳ kinh
Phòng khám còn nhìn chuyện kinh thưa qua Applied Kinesiology (AK, kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức từng cơ bằng tay), bắt đầu từ mấy cơ quanh hông. Trong bảng liên hệ cơ – tuyến của Walther, cơ mông nhỡ, cơ mông lớn, cơ hình lê và nhóm cơ khép đều được xếp chung với tuyến sinh dục (Synopsis, tr. 309, 314–315, 320–321). Cũng chính nhóm này giữ chậu ngang mỗi lần bạn đứng trên một chân, tức là suốt buổi chạy. Garten (Muscle Test Handbook, tr. 102, 176) ghi khi cơ mông nhỡ hoạt động dưới ngưỡng, tức yếu hơn sức thật của nó, đứng trên chân bên ấy thì chậu không giữ được ngang, dáng đi lắc lư; cơ hình lê hoạt động dưới ngưỡng cả hai bên thường gợi ý rối loạn ở các cơ quan vùng chậu nhỏ. Theo kinh nghiệm phòng khám, chị em vòng kinh giãn ra mà cuối buổi chạy dài thấy hông lắc, mông mỏi thì hai chuyện ấy hay đi cùng nhau.
Cuthbert (2013, tr. 287) viết rằng ăn ít, tập quá sức và những biến cố cảm xúc nặng là các kiểu stress hay dẫn tới mất kinh qua vùng dưới đồi (vùng não điều khiển các tuyến nội tiết). Ông dặn xét thêm tuyến yên, tuyến giáp, tuyến thượng thận, thiếu sắt, thiếu acid béo thiết yếu (loại chất béo cơ thể không tự làm ra, phải lấy từ thức ăn).
Bác sĩ dò theo đúng mấy hướng ấy. Trước hết là thử từng cơ quanh hông để tìm cơ không giữ được. Với phần cảm xúc, bác sĩ vừa thử vừa hỏi chuyện công việc, chuyện nhà, xem cơ đổi sức theo đề tài nào (Walther, Synopsis, tr. 427). Với phần dưỡng chất, bạn nếm vài giọt dầu chứa acid béo thiết yếu hay chút chế phẩm sắt rồi thử lại. Riêng sắt, Walther còn thử liền một cơ khoảng mười lần trong mười giây; khi chỉ một cơ yếu dần giữa chừng, ông cho rằng cơ thể thường đang cần nguồn sắt (tr. 188–189). Gợi ý nào cũng được đối chiếu với ferritin, xét nghiệm nội tiết, rồi bác sĩ mới chỉnh khớp cùng chậu (chỗ xương cùng ở cuối cột sống nối với xương chậu) theo hướng mà phép thử thách chỉ ra, tức hướng làm cơ đổi sức khi thử lại, và chọn phần bổ sung.
Khi nào nên đến khám
Trễ 46 ngày, lại là lần thứ hai trong mùa, đã vượt mốc 35 ngày. Bạn không cần chờ tới chu kỳ thứ ba, cũng không cần chờ một cơn đau ở xương. Nên đến khám khi:
- Vòng kinh dài quá 35 ngày, hoặc mất kinh từ 3 chu kỳ, trong mùa tập nặng;
- Gãy mỏi lần thứ hai, hoặc gãy mỏi ở cổ xương đùi, xương chậu, xương cùng;
- Đau háng, đau bẹn khi dồn sức xuống một chân;
- Mệt kéo dài, hồi phục chậm, sắc mặt nhợt sau một đợt tập;
- Đang mong con mà kinh thưa đi khi tập nhiều.
Ở buổi khám, BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm xem phần kinh nguyệt: vòng kinh mấy tháng gần đây, những nguyên nhân khác cần loại trừ, chuyện mong con. ThS.BS Đinh Ngọc Đức xem phần chạy: quãng chạy mỗi tuần đã tăng ra sao, xương có chỗ nào cần chụp, có cần xét nghiệm sắt không, cơ làm việc thế nào khi vận động. Thế nào bác sĩ cũng hỏi kỳ kinh gần nhất bắt đầu ngày nào, và một ngày bình thường bạn ăn gì, từ bữa sáng tới bữa tối.
Giải năm nay có thể vẫn chạy được, có thể phải lùi. Khi bữa ăn theo kịp đôi chân, một sáng Chủ nhật nào đó ở quán nước ven hồ, ứng dụng trên điện thoại có thể thôi hiện dòng chữ đỏ. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Vòng kinh dài quá 35 ngày hoặc mất từ 3 chu kỳ trong mùa tập nặng thì đi khám, đừng coi đó là dấu hiệu tập tốt;
- Quãng chạy tăng thì bữa ăn cũng tăng, không bỏ bữa trong những tuần tập nặng;
- Không cắt sạch dầu mỡ trong mùa tập;
- Gãy mỏi lần thứ hai, hoặc gãy ở cổ xương đùi, xương chậu, thì hỏi bác sĩ cả về bữa ăn và kỳ kinh, không chỉ chụp phim;
- Không tự uống sắt khi chưa xét nghiệm ferritin; hôm lấy máu, báo bác sĩ đang ở ngày thứ mấy của vòng kinh;
- Thuốc tránh thai không thay được việc ăn đủ và giảm tải khi mất kinh vì tập;
- Đang mong con mà kinh thưa đi khi tập nhiều thì đi khám sớm.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Anh
- Alfaro-Magallanes VM, Barba-Moreno L, Romero-Parra N, Rael B, Benito PJ, Swinkels DW, et al. 2022. Menstrual cycle affects iron homeostasis and hepcidin following interval running exercise in endurance-trained women. Eur J Appl Physiol. 122(12):2683-2694. doi:10.1007/s00421-022-05048-5. PMID: 36129579.
- Chang CW, Chen CY, Yen CC, Wu YT, Hsu MC. 2018. Repressed Exercise-Induced Hepcidin Levels after Danggui Buxue Tang Supplementation in Male Recreational Runners. Nutrients. 10(9). doi:10.3390/nu10091318. PMID: 30231484.
- Colebatch EA, Fuller JT, Mantzioris E, Hill AM. 2025. Diet, risk of disordered eating and running-related injury in adult distance runners: A systematic review and meta-analysis of prospective cohort studies. J Sci Med Sport. 28(7):542-552. doi:10.1016/j.jsams.2025.02.001. PMID: 40000283.
- Comfort P, Abrahamson E, editors. 2010. Sports Rehabilitation and Injury Prevention. Chichester: Wiley-Blackwell. p. 135, 285, 287.
- Cuthbert S. 2013. Applied Kinesiology: Clinical Techniques for Lower Body Dysfunctions. Gangasas. p. 287.
- Garten H. 2013. The Muscle Test Handbook: Functional Assessment, Myofascial Trigger Points and Meridian Relationships. Edinburgh: Churchill Livingstone Elsevier. p. 102, 176.
- Joachim MR, Kuik ML, Krabak BJ, Kraus EM, Rauh MJ, Heiderscheit BC. 2024. Risk Factors for Running-Related Injury in High School and Collegiate Cross-country Runners: A Systematic Review. J Orthop Sports Phys Ther. 54(2):1-13. doi:10.2519/jospt.2023.11550. PMID: 37970801.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, Larson-Meyer DE, Peeling P, Phillips SM, et al. 2018. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 52(7):439-455. doi:10.1136/bjsports-2018-099027. PMID: 29540367.
- Melmed S, Auchus RJ, Goldfine AB, Rosen CJ, Kopp PA, editors. Williams Textbook of Endocrinology. 15th ed. Philadelphia (PA): Elsevier. p. 896–897, 1338.
- Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, Burke LM, Constantini N, Hackney AC, et al. 2023. 2023 International Olympic Committee’s (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 57(17):1073-1097. doi:10.1136/bjsports-2023-106994. PMID: 37752011.
- NIH Office of Dietary Supplements. Iron: Fact Sheet for Health Professionals; Calcium: Fact Sheet for Health Professionals; Vitamin D: Fact Sheet for Health Professionals [Internet].
- Pengelly M, Pumpa K, Pyne DB, Etxebarria N. 2024. Iron deficiency, supplementation, and sports performance in female athletes: A systematic review. J Sport Health Sci. 2025;14:101009. doi:10.1016/j.jshs.2024.101009. PMID: 39536912.
- Stoffel NU, Cercamondi CI, Brittenham G, Zeder C, Geurts-Moespot AJ, Swinkels DW, et al. 2017. Iron absorption from oral iron supplements given on consecutive versus alternate days and as single morning doses versus twice-daily split dosing in iron-depleted women: two open-label, randomised controlled trials. Lancet Haematol. 4(11):e524-e533. doi:10.1016/S2352-3026(17)30182-5. PMID: 29032957.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 188–189, 309, 314–315, 320–321, 427.
Tài liệu tiếng Trung
- 李冀, 连建伟, 主编. 方剂学. 第 174、184 页.
- 王新华, 主编. 中医药学高级丛书 · 中医基础理论. 第 386、498、721 页.
- 中医内科学. 第 34、38–39 页.
