Giờ nghỉ trưa, trang đăng ký giải marathon mở trên điện thoại. Họ tên, ngày sinh, cỡ áo, nhóm máu, người liên hệ khi khẩn cấp, bạn điền một mạch. Tới ô cuối cùng thì ngón tay dừng lại: “Tôi xác nhận có đủ sức khoẻ để tham gia”. Chạm một cái là xong thủ tục.
Cạnh điện thoại là vỉ thuốc huyết áp bạn uống mỗi sáng đã hai năm nay. Tháng trước, ở một giải 10 km, tới khoảng cây số thứ bảy thì ngực bạn thắt lại như có ai tì tay đè lên. Bạn đi bộ một quãng, cơn tức dịu dần, rồi chạy tiếp về đích và không kể với ai.
Ô vuông ấy là lời bạn tự cam kết. Ban tổ chức không khám cho bạn. Với người trung niên, đó là chỗ đáng dừng lại lâu nhất trên cả trang đăng ký. Cơn tức ngực giữa đường chạy tháng trước cần bác sĩ tim mạch xem trước, chuyện chọn cự ly để sau.
Cơn tức ngực ở cây số thứ bảy
Những dấu hiệu tim cần khám trước giải không nhiều. Sách nội khoa CMDT của Hoa Kỳ (Chẩn đoán và điều trị nội khoa hiện hành), sách chấn thương thể thao của Joyce và Lewindon (2016) và hướng dẫn của Hội Y học Thể thao Hoa Kỳ (ACSM; Roberts và cộng sự, 2021) cùng xếp vào nhóm phải ngừng chạy, đi khám tim:
- Đau ngực, tức ngực khi đang gắng sức;
- Khó thở bất thường;
- Hồi hộp, tim đập loạn bất thường;
- Ngất giữa lúc đang chạy;
- Trong gia đình có người đột tử sớm.
Cơn tức hôm ấy dịu đi khi bạn chuyển sang đi bộ, và chỗ đánh lừa nằm ở đó. Người chạy hay đọc chi tiết này theo hướng yên tâm: chắc tại trời nóng, chắc khởi động chưa kỹ. Các nguồn trên không đặt điều kiện cơn đau phải kéo dài bao lâu mới đáng khám. Chúng tôi cho rằng một cơn đau ngực khi gắng sức, dù đã tự hết, vẫn là lý do đi khám tim, và nên khám trước khi đăng ký giải tiếp theo.
Còn nếu cơn đau ngực tới ngay giữa đường đua thì dừng chạy, báo y tế của giải hoặc gọi 115, kể cả khi đích đã gần.
Ngã xuống trước hay sau vạch đích
Trong các dấu hiệu, ngất làm người xung quanh hoảng nhất. Cùng một cú ngã có thể lành tính hoặc rất đáng lo, tuỳ nó xảy ra lúc nào.
Người ngất ngay sau khi qua vạch đích thường gặp chuyện khá lành. Suốt mấy giờ chạy, mỗi lần cơ cẳng chân co lại là một lần ép máu từ chân về tim, giới y học gọi đó là bơm cơ. Qua vạch, người chạy đứng sững lại, bơm cơ ngừng theo, máu đọng ở chân, lên não ít đi trong chốc lát. Đặt người ấy nằm, kê chân cao, phần lớn tỉnh lại, và nếu người ấy tỉnh hẳn, hết mọi khó chịu trong vòng 30 phút thì thường là lành tính (Joyce và Lewindon, 2016; Papadakis và cộng sự, 2022; Roberts và cộng sự, 2021).
Ngất khi đang chạy thì khác. Chân vẫn đang làm việc, bơm cơ vẫn đang ép máu về, nên cách giải thích trên không áp được. Các nguồn xếp kiểu ngất này vào nhóm phải khám tim.
Người đi cùng giúp bác sĩ được nhiều bằng vài chi tiết: ngã trước hay sau vạch đích, nằm kê chân bao lâu thì tỉnh, lúc tỉnh có kêu đau ngực không. Một người lú lẫn, nói lảm nhảm sau giải dài lại là chuyện khác nữa, cần nhân viên y tế đo thân nhiệt và natri máu (lượng muối natri trong máu).
Câu chuyện kể trong ngày giỗ
Dấu hiệu cuối trong danh sách không nằm trong cơ thể bạn. Nó nằm trong chuyện của dòng họ. Gia đình có người đột tử sớm là lý do khám tim, và việc của bạn là biết chuyện rồi kể đủ cho bác sĩ.
Ở nhiều nhà, chuyện người đã khuất chỉ được nhắc vào ngày giỗ. Thắp nén nhang, dọn mâm cơm xong, các cô chú mới ngồi kể: ông nội mất đột ngột ngoài đồng, bác cả đang ngồi uống nước thì gục xuống. Người trẻ nghe như nghe chuyện cũ. Có thể nhà bạn cũng có một chuyện như thế: bố mất đột ngột năm xưa, lúc ông vẫn đang đi làm bình thường, và cả nhà ít khi nhắc tới. Với người sắp đăng ký chạy marathon, đó là một phần tiền sử. Giỗ tới, bạn hỏi kỹ thêm vài câu: ai mất đột ngột, lúc bao nhiêu tuổi, khi ấy đang làm gì, có ai nói là do tim không.
Máy sốc tim bên đường chạy
Ngừng tim ở marathon và bán marathon hiếm. Kim và cộng sự (2012, 2025) gom số liệu các giải qua hai giai đoạn: 0,54 ca trên 100.000 lượt chạy trong những năm 2000–2010, và 0,60 ca trong những năm 2010–2023. Số ca gần như đứng yên.
Hai con số khác thì thay đổi nhiều. Số người chết vì tim giảm từ 0,39 xuống 0,20 trên 100.000 lượt chạy. Trong số người ngừng tim, tỉ lệ tử vong giảm từ 71 % xuống 34 %, tức trước đây cứ 10 người ngừng tim thì chừng 7 người không qua khỏi, nay còn khoảng 3 người. Người được cứu nhiều lên, và nhóm tác giả ghi lại thứ đã cứu họ: hồi sức tim phổi do chính người đứng cạnh làm, cùng máy sốc tim tự động đặt dọc đường chạy.
Cũng số liệu ấy cho thấy nguy cơ dồn vào ai. Nam trung niên là nhóm cao nhất, marathon nhiều hơn bán marathon, và nguyên nhân hàng đầu hiện nay là bệnh mạch vành (các mạch máu nuôi tim bị hẹp). Vì đây là số ca ghi nhận ở các giải, nó cho biết chuyện gì đã xảy ra và xảy ra ở ai. Khám trước thì bớt được bao nhiêu ca, số liệu này chưa trả lời được.
Nguy cơ hiếm, nhưng bạn lại đứng ở nhóm cao nhất của nó. Phòng khám không vì thế mà khuyên bỏ chạy. Chúng tôi khuyên khám tim trước, rủ cả nhóm chạy cùng đi học hồi sức tim phổi, và trước giờ xuất phát thì tìm xem trạm y tế, máy sốc tim của giải nằm ở đâu.
Ai nên khám tim trước khi đăng ký
ACSM sàng lọc người sắp tập dựa trên ba điều (Riebe và cộng sự, 2015). Điều thứ nhất là bạn đang tập đều đặn hay chưa. Điều thứ hai là bạn có bệnh tim mạch, bệnh chuyển hoá như tiểu đường, bệnh thận, hoặc có triệu chứng của những bệnh ấy không. Điều thứ ba là bạn định tập nặng tới đâu.
Đặt ba điều ấy vào người trung niên sắp lên marathon hay trail (chạy đường mòn, đường núi) thì dễ thấy ai cần xin ý kiến bác sĩ: người chưa tập đều, người đang có bệnh hoặc có triệu chứng. Ai có thêm một trong năm dấu hiệu ở đầu bài thì càng nên khám tim trước khi bấm đăng ký.
Còn khám những gì ở chuyên khoa tim mạch thì bác sĩ tim mạch quyết theo từng người. Ở đây có mấy chỗ các nguồn chúng tôi tra chưa trả lời. Sách không ghi mốc tuổi thế nào là “sớm” trong chuyện người nhà đột tử, cũng không nói tính tới đời nào. Hướng dẫn ACSM thì chúng tôi mới đọc được phần tóm tắt, chưa đọc từng bước sàng lọc, và chưa thấy hướng dẫn khám tim riêng cho người chạy đường dài tuổi trung niên. Vì vậy phòng khám không tự đặt mốc tuổi, bài cũng không đưa ra một danh sách xét nghiệm chung cho mọi người.
Nên khám trước khi đăng ký, đừng để sau. Kết quả khám có thể khiến bạn chọn 21 km thay cho 42 km, hoặc lùi sang mùa giải sau. Khi tiền đã đóng, áo đã nhận, người ta dễ tìm ra lý do để vẫn đứng ở vạch xuất phát.
Bốn mươi chưa phải là già
Mấy anh em cùng tuổi hay rủ nhau đi giải bằng câu “bốn mươi chưa phải là già”. Trong những buổi rủ rê ấy, nỗi lo hay được nhắc tới là đầu gối. Riêng với đầu gối của người chạy phong trào, câu rủ ấy có số liệu đỡ lưng. Phân tích gộp của Alentorn-Geli và cộng sự (2017) thấy người chạy phong trào không tăng thoái hoá khớp gối, khớp hông. Ở người chạy thi đấu nhiều năm, số ca có xu hướng nhích lên, nhưng mức nhích ấy vẫn có thể chỉ do ngẫu nhiên (chưa có ý nghĩa thống kê), và chưa xác định được là do chạy.
Ở tuổi này, nỗi lo hỏng gối không nên là lý do bỏ chạy. Thứ cần hỏi bác sĩ trước khi chọn một cự ly dài là tim.
Vỉ thuốc huyết áp cạnh điện thoại
Người trung niên thường đã có vài thứ thuốc uống hằng ngày, và vài thứ trong số đó đổi cách cơ thể chịu một cuộc chạy dài. Nhóm cần để ý trước tiên là thuốc huyết áp thuộc nhóm ức chế men chuyển, nhóm chẹn thụ thể angiotensin (ARB) và thuốc lợi tiểu. Chưa rõ viên mình đang uống thuộc nhóm nào thì bạn mang vỉ thuốc tới hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Uống kèm thuốc giảm đau chống viêm như ibuprofen hay diclofenac trước hoặc trong buổi chạy, thận được cấp ít máu hơn, nhất là hôm trời nóng, người đã mất nước (Jameson và cộng sự, 2018). Phòng khám khuyên người đang dùng thuốc huyết áp đừng uống thuốc giảm đau chống viêm trước buổi chạy dài cho chắc ăn. Nếu bạn đang uống statin để hạ mỡ máu và nhắm một giải nhiều dốc, hãy hỏi lại bác sĩ đã kê đơn trước khi đăng ký.
Thầy Nguyễn Hữu Đức, trong bài giảng về bệnh huyết áp cao (2024), có câu “tập luyện nặng là sai”. Ngay trang sau, thầy viết người thầy thuốc phải chọn đúng cách tập cho từng người, phải biết nhiều cách tập, kể cả chạy bộ. Đọc liền hai trang thì thấy ý thầy là điều độ và chọn cách tập hợp với người bệnh. Thầy không bảo người huyết áp cao đừng chạy.
Thuốc sắc cũng phải tính tới tim. Cam thảo là vị điều hoà có mặt trong rất nhiều bài. Dùng liều lớn hoặc dùng lâu, nó có thể gây phù, tăng huyết áp, hạ kali (Trung dược học; Takao và cộng sự, 2015). Với người chạy, phòng khám giữ Cam thảo không quá 2 g mỗi ngày, tính gộp cả thuốc sắc, trà và viên ngậm tự mua. Người tăng huyết áp, có bệnh tim, bệnh thận, hạ kali, đang dùng thuốc lợi tiểu, digoxin hay corticoid thì bài thuốc không có Cam thảo.
Phòng khám làm gì, gửi đi đâu
Phòng khám Đông y Tâm Đức không làm điện tim, siêu âm tim hay nghiệm pháp gắng sức (theo dõi tim trong lúc gắng sức). Ở buổi khám trước mùa giải, bác sĩ hỏi kỹ từng dấu hiệu ở trên, hỏi chuyện trong gia đình, xem các thuốc bạn đang uống. Có dấu hiệu nào thì bác sĩ gửi bạn sang chuyên khoa tim mạch trước, rồi mới bàn tới cự ly và giáo án.
Người hồi phục chậm sau những buổi chạy dài có thể được kê thuốc sắc đóng túi 50 ml theo thể bệnh Đông y của từng người, với lượng Cam thảo đã tính như trên.
Cơ dưới vai, khi tim mạch đã cho chạy
Thứ tự ở phòng khám không đảo được. Applied Kinesiology (AK, kinesiology ứng dụng) là thử cơ bằng tay, và thử cơ không nhìn được vào mạch vành. Một cơ khoẻ trên giường khám không cho biết tim bạn có an toàn khi chạy hay không, nên phần này chỉ bắt đầu khi bác sĩ tim mạch đã khám xong và đồng ý.
Tới lúc ấy, người trung niên sắp lên marathon thường được thử sớm một cơ ít ai nghĩ tới: cơ dưới vai. Cơ này nằm ở mặt trước xương bả vai, xoay cánh tay vào trong, kéo chỏm xương cánh tay xuống khi tay đưa lên, góp phần giữ vai trong nhịp đánh tay suốt mấy giờ chạy. Trong bảng cơ – tạng của Walther, cơ dưới vai đi cùng tim, cả về tạng lẫn đường kinh (đường kinh lạc trong Đông y); dưỡng chất ông ghi cho cơ này có vitamin E, vitamin nhóm B, vitamin C (Walther, Synopsis, tr. 353).
Bạn ngồi, dang cánh tay ngang vai, gập khuỷu vuông góc. Bác sĩ đẩy cổ tay để xoay cánh tay ra ngoài, xem cơ có giữ được thế không. Ở người đã được bác sĩ tim mạch khám ổn, nếu cơ dưới vai một bên hoạt động dưới ngưỡng, tức yếu hơn sức thật của nó, thì đó là chỗ để hỏi tiếp: mấy tuần nay ngủ ra sao, ăn uống thế nào, có đang tự uống thêm viên bổ nào. Bạn nếm thử từng vitamin trong danh sách trên với lượng nhỏ, bác sĩ thử lại cơ sau mỗi lần; chất làm cơ giữ chắc trở lại gợi ý hướng ăn uống, bổ sung cho mùa tăng dần quãng chạy, chưa phải đơn thuốc. Cùng buổi, bác sĩ thử các cơ quanh hông, gối, cổ chân cho quãng đường mới.
Còn nếu tức ngực, hụt hơi hay hồi hộp quay lại vào bất cứ lúc nào, bác sĩ không thử cơ tiếp mà gửi bạn trở lại chuyên khoa tim mạch, kể cả khi cơ dưới vai thử thấy khoẻ.
Khi nào nên đến khám
Ô xác nhận sức khoẻ trên điện thoại có thể chờ thêm một, hai tuần. Trước khi chạm vào nó, cơn tức ngực ở cây số thứ bảy và chuyện của người cha cần được kể cho bác sĩ, rồi bác sĩ tim mạch xem tim bạn. Đến lúc ấy, bạn chạm vào ô cuối trang khi đã biết thêm về tim mình.
Nếu bạn ở tuổi trung niên, sắp đăng ký marathon hay trail, và có một trong các dấu hiệu kể trên, hoặc đang uống thuốc huyết áp, thuốc tim mạch mà chưa rõ thuốc nào cần lưu ý khi chạy dài, hãy hẹn khám trước khi đăng ký. ThS.BS Đinh Ngọc Đức sẽ xem các dấu hiệu, rà lại thuốc và gửi bạn sang chuyên khoa tim mạch khi cần. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Đau ngực, tức ngực khi gắng sức, dù đã tự hết, thì khám tim trước khi đăng ký giải;
- Đang chạy mà đau ngực thì dừng lại, báo y tế của giải hoặc gọi 115;
- Ngất giữa lúc chạy là lý do khám tim; ngất ngay sau đích thì đặt nằm, kê chân cao, ghi lại bao lâu thì tỉnh;
- Giỗ tới, hỏi họ hàng xem trong nhà có ai mất đột ngột sớm, lúc bao nhiêu tuổi;
- Trung niên chưa tập đều, hoặc có bệnh tim mạch, tiểu đường, bệnh thận, thì xin ý kiến bác sĩ trước khi lên marathon hay trail;
- Đang uống thuốc huyết áp thì không uống thuốc giảm đau chống viêm trước hoặc trong buổi chạy dài;
- Rủ nhóm chạy cùng học hồi sức tim phổi, và tìm xem máy sốc tim của giải đặt ở đâu.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Việt
- Nguyễn Hữu Đức. 2024. Bài giảng Bệnh huyết áp cao. T24–25.
Tài liệu tiếng Anh
- Alentorn-Geli E, Samuelsson K, Musahl V, Green CL, Bhandari M, Karlsson J. 2017. The Association of Recreational and Competitive Running With Hip and Knee Osteoarthritis: A Systematic Review and Meta-analysis. J Orthop Sports Phys Ther. 47(6):373-390. doi:10.2519/jospt.2017.7137. PMID: 28504066.
- Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J, editors. 2018. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 20th ed. New York: McGraw-Hill Education. p. 2145–2147, 3286.
- Joyce D, Lewindon D, editors. 2016. Sports Injury Prevention and Rehabilitation: Integrating Medicine and Science for Performance Solutions. London: Routledge. p. 63–64.
- Kim JH, Malhotra R, Chiampas G, d’Hemecourt P, Troyanos C, Cianca J, et al. 2012. Cardiac arrest during long-distance running races. N Engl J Med. 366(2):130-40. doi:10.1056/NEJMoa1106468. PMID: 22236223.
- Kim JH, Rim AJ, Miller JT, Jackson M, Patel N, Rajesh S, et al. 2025. Cardiac Arrest During Long-Distance Running Races. JAMA. 333(19):1699-1707. doi:10.1001/jama.2025.3026. PMID: 40159341.
- Papadakis MA, McPhee SJ, Rabow MW, et al., editors. 2022. CURRENT Medical Diagnosis and Treatment 2022. New York: McGraw-Hill. p. 378, 459, 870.
- Riebe D, Franklin BA, Thompson PD, Garber CE, Whitfield GP, Magal M, et al. 2015. Updating ACSM’s Recommendations for Exercise Preparticipation Health Screening. Med Sci Sports Exerc. 47(11):2473-9. doi:10.1249/MSS.0000000000000664. PMID: 26473759.
- Roberts WO, Armstrong LE, Sawka MN, Yeargin SW, Heled Y, O’Connor FG. 2021. ACSM Expert Consensus Statement on Exertional Heat Illness: Recognition, Management, and Return to Activity. Curr Sports Med Rep. 20(9):470-484. doi:10.1249/JSR.0000000000000878. PMID: 34524191. Republished in: Curr Sports Med Rep. 22(4):134-149. PMID: 37036463.
- Takao Y, Takaoka Y, Sugano A, Sato H, Motoyama Y, Ohta M, et al. 2015. Shakuyaku-kanzo-to (Shao-Yao-Gan-Cao-Tang) as Treatment of Painful Muscle Cramps in Patients with Lumbar Spinal Stenosis and Its Minimum Effective Dose. Kobe J Med Sci. 61(5):E132-7. PMID: 27363396.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 353.
- Yoshino T, Shimada S, Homma M, Makino T, Mimura M, Watanabe K. 2021. Clinical Risk Factors of Licorice-Induced Pseudoaldosteronism Based on Glycyrrhizin-Metabolite Concentrations: A Narrative Review. Front Nutr. 8:719197. doi:10.3389/fnut.2021.719197. PMID: 34604277.
Tài liệu tiếng Trung
- 高学敏, 主编. 中医药学高级丛书 · 中药学. 第 1637–1638、1651 页.
- 钟赣生, 主编. 中药学. 第 647 页.
