Cơn đau chạy từ mông xuống mặt sau đùi, có hôm xuống tới bắp chân, và nhiều người nghĩ ngay tới thoát vị đĩa đệm. Câu đầu tiên họ hỏi bác sĩ thường là có phải mổ không. Thoát vị đúng là nguyên nhân hay gặp. Có điều, trong mông và quanh khung chậu còn vài cấu trúc khác gây đau theo đúng con đường ấy.
Đường đi của dây thần kinh tọa
Dây thần kinh tọa tạo từ các rễ thần kinh ở thắt lưng thấp và xương cùng, ra khỏi khung chậu qua một khe xương sâu dưới cơ mông, đi sát cơ hình lê rồi chạy dọc mặt sau đùi. Trên khoeo, một nhánh của nó vòng ra mặt ngoài gối thành thần kinh mác.
Cái tên đau thần kinh tọa chỉ tả đường cơn đau đi. Nó chưa nói dây bị kích thích ở đoạn nào, ở rễ cạnh đĩa đệm thắt lưng hay ở đoạn đi qua mông. Trong cơ xương khớp, chuyện đau một nơi mà nguồn ở nơi khác vốn hay gặp.
Những nơi có thể gây cùng một kiểu đau lan
Rễ thần kinh ở thắt lưng
Đĩa đệm thoát vị hoặc ống sống hẹp có thể đè vào rễ thần kinh. Đau thường kèm tê theo một dải dọc chân. Chèn ép đủ lâu thì một nhóm cơ ở chân có thể yếu đi, phản xạ gân giảm.
Cơ hình lê nằm sâu trong mông
Cơ hình lê nằm dưới cơ mông lớn, căng từ xương cùng ra đầu xương đùi, và dây thần kinh tọa đi ngay sát nó. Cơ co cứng hay bị kích thích thì cơn đau cũng có thể lan xuống chân.
Hội chứng cơ hình lê được mô tả đã lâu mà đến nay vẫn còn tranh luận. Tổng hợp 55 nghiên cứu của Hopayian và cộng sự (2010) cho thấy những đặc điểm hay gặp nhất là đau mông, ấn vùng khuyết ngồi lớn thấy đau, đau tăng khi ngồi và khi kéo căng cơ hình lê. Một ca cơ hình lê gồng thay cho vùng chậu được kể ở bài đau mông và đau cổ lan vai.
Khớp cùng chậu
Khớp cùng chậu nối xương cùng với hai xương chậu, nằm dưới hai chỗ lõm nhỏ phía trên mông. Nhóm của Slipman, trong một nghiên cứu năm 2000, theo dõi 50 người đã được xác nhận đau từ khớp này bằng mũi tiêm chẩn đoán. Trong số đó, 94% đau mông, một nửa đau lan xuống chân, 28% đau xuống dưới gối và 14% đau tới tận bàn chân.
Một người có thể vướng cùng lúc hai nơi, chẳng hạn khớp cùng chậu hoạt động chưa đúng khiến cơ hình lê phải gồng giữ.
Phim có thoát vị vẫn cần khớp với phần khám
Phồng đĩa đệm trên phim cộng hưởng từ (MRI) khá thường gặp, kể cả ở người chưa từng đau lưng, như bài tổng quan đau lưng đã nêu. Bác sĩ đọc phim cùng vị trí đau và phần khám. Phim có thoát vị mà dấu hiệu khám lại dồn về mông hay khớp cùng chậu thì phải xét cả những nơi đó.
Khối thoát vị cũng có thể tự nhỏ lại. Một bản gộp 31 nghiên cứu ở người điều trị bảo tồn có chụp ít nhất hai lần (Chiu và cộng sự, 2015) thấy khối thoát vị thoái lui ở 96% thể mảnh rời, 70% thể thoát ra ngoài, 41% thể lồi, 13% thể phình.
Ở phòng khám, chúng tôi thấy phần lớn người mới bị đau thần kinh tọa, chưa có dấu hiệu nặng, thường đỡ dần trong vài tuần. Đây là nhận xét từ buổi khám, chúng tôi chưa thống kê. Nên bác sĩ hay khám kỹ và điều trị trước, chưa vội cho chụp. Mổ hay không do bác sĩ phẫu thuật cột sống quyết định.
Bác sĩ khoanh vùng nguồn đau thế nào
Bác sĩ hỏi cơn đau bắt đầu sau việc gì, ngồi hay đứng thì nặng hơn. Phần khám gồm nâng thẳng chân, phản xạ gân, cảm giác, sức cơ, ấn vùng khuyết ngồi, xoay háng để kéo căng cơ hình lê, ép thử khớp cùng chậu, cùng tứ chẩn Đông y.
Bạn nằm sấp. Bác sĩ ấn nhẹ một bên xương cùng theo từng hướng, mỗi lần ấn xong lại thử một cơ ở chân, theo cách thử cơ của Applied Kinesiology để tách các nguồn đau ra. Nếu có hướng ấn làm cơ đang khỏe yếu hẳn đi, khớp cùng chậu bên đó đáng nghi.
Bác sĩ sẽ đề nghị chụp MRI khi chân yếu đi, mất phản xạ, đau không giảm sau một đợt điều trị, hoặc khi các dấu hiệu khám không khớp nhau. Có trường hợp cần đo thêm điện cơ.
Lúc đau thần kinh tọa thành việc cấp cứu
Có vài dấu hiệu không nên ngồi chờ. Đang đau lan chân mà tê vùng yên ngựa (quanh hậu môn, bộ phận sinh dục, mặt trong đùi), bí tiểu, hoặc tiểu tiện, đại tiện không tự chủ, hãy vào khoa cấp cứu ngay. Chân yếu dần qua từng ngày cũng phải đi ngay. Có thể chùm rễ thần kinh cuối tủy đang bị chèn ép, và việc này cần xử trí sớm. Còn sốt, sụt cân, đau tăng về đêm thì nên đi khám sớm.
Điều trị theo nguồn đau
Khám thấy vùng chậu hay khớp cùng chậu hoạt động chưa đúng thì bác sĩ điều chỉnh bằng kỹ thuật của Applied Kinesiology, chẳng hạn đặt khối chêm dưới khung chậu lúc bạn nằm.
Thử nghiệm của nhóm Tu (2024) gồm 216 người đau thần kinh tọa mạn do thoát vị đĩa đệm, mỗi người được châm cứu 10 buổi trong 4 tuần. Ở nhóm châm thật, điểm đau chân (thang 100 mm) giảm 30,8 mm, nhóm châm giả giảm 14,9 mm, và khác biệt này kéo dài tới tuần 52. Không có biến cố nặng. Nghiên cứu chỉ xét đau do thoát vị, chưa nói gì về cơ hình lê hay khớp cùng chậu.
Với người đau tăng khi trời lạnh, ẩm, mà y học cổ truyền gọi là tọa cốt phong thể phong hàn thấp (khí huyết vùng lưng mông bị bế tắc), bác sĩ cứu ngải. Có người lại thuộc thể can thận hư lâu ngày, nên thuốc thang được gia giảm theo thể bệnh. Bạn cũng được hướng dẫn bài tập phù hợp với nguồn đau.
Nếu bạn đã đau mông lan chân vài tuần, buổi khám đầu với ThS.BS Đinh Ngọc Đức thường mở bằng một việc nhỏ. Bác sĩ nhờ bạn đặt một ngón tay lên chỗ đau nhất ở mông, rồi lần theo đường cơn đau đi xuống đùi, xuống bắp chân. Khám thần kinh và thử cơ xong mới tới chuyện có cần chụp phim hay không.
Để lưu
- Ghi lại đường đi của cơn đau: bắt đầu ở đâu, xuống tới đâu, có tê kèm không;
- Để ý việc gì làm đau tăng, như ngồi lâu, cúi, ho, đứng dậy khỏi ghế;
- Vẫn đi lại nhẹ trong ngày, đừng nằm liền nhiều ngày chờ hết đau;
- Đã chụp MRI thì mang cả đĩa hình, không chỉ tờ kết luận;
- Tê vùng yên ngựa, rối loạn tiểu tiện hoặc đại tiện, chân yếu dần thì đi cấp cứu ngay.
Nguồn tham khảo
- Hopayian K, Song F, Riera R, Sambandan S. The clinical features of the piriformis syndrome: a systematic review. Eur Spine J. 2010;19(12):2095-2109. https://doi.org/10.1007/s00586-010-1504-9
- Slipman CW, Jackson HB, Lipetz JS, Chan KT, Lenrow D, Vresilovic EJ. Sacroiliac joint pain referral zones. Arch Phys Med Rehabil. 2000;81(3):334-338. https://doi.org/10.1016/s0003-9993(00)90080-7
- Chiu CC, Chuang TY, Chang KH, Wu CH, Lin PW, Hsu WY. The probability of spontaneous regression of lumbar herniated disc: a systematic review. Clin Rehabil. 2015;29(2):184-195. https://doi.org/10.1177/0269215514540919
- Tu JF, Shi GX, Yan SY, Ni GX, Yu FT, Cai GW và cs. Acupuncture vs sham acupuncture for chronic sciatica from herniated disk: a randomized clinical trial. JAMA Intern Med. 2024;184(12):1417-1424. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2024.5463
