Nhiều người đến khám đau lưng mang theo cả một túi phim, có tấm X-quang, đĩa MRI, vài tờ kết quả bình thường. Lần đầu thường chỉ là cúi xuống buộc dây giày, lưng khựng lại, cả buổi sáng không đứng thẳng được. Vài hôm sau thì đỡ. Mấy tháng sau cơn đau quay về, lần này sau một chuyến xe đường dài. Câu chúng tôi hay nghe nhất là phim sạch như vậy, sao lưng cứ đau đi đau lại?
Cột sống chỉ là một trong nhiều nơi có thể sinh ra cơn đau ở thắt lưng.
Đau lưng hay gặp và dễ tái phát
Đau thắt lưng đứng đầu thế giới trong các nguyên nhân khiến người ta mất khả năng làm việc, sinh hoạt bình thường, theo tổng quan của Hartvigsen và cộng sự trên Lancet (2018). Đa số đợt đau mới hồi phục khá nhanh. Cái khó là nó hay quay lại, và một phần nhỏ thành đau dai dẳng.
Cơn đau rất dữ dội ngay từ đầu, kèm căng thẳng tâm lý hay đau nhiều chỗ cùng lúc thì dễ kéo dài. Cách não điều chỉnh tín hiệu đau và cách người bệnh nghĩ về cơn đau cũng góp phần.
Vì sao phim chụp bình thường mà vẫn đau
Cùng tổng quan ấy cho thấy ở gần như mọi người đau lưng, y học không xác định được một tổn thương cụ thể là thủ phạm. Chỉ một phần nhỏ có nguyên nhân bệnh lý rõ như gãy đốt sống, ung thư hay nhiễm trùng cột sống.
Phim X-quang cho thấy xương, gồm đường cong cột sống, gai xương, khe khớp, chỗ gãy lún. Cơ đang co cứng hay dây thần kinh đang bị kích thích thì phim không thấy. Phim bình thường vì thế chỉ nói rằng xương chưa có gì bất thường. Vì sao bạn đau thì vẫn phải tìm tiếp.
Chiều ngược lại cũng đúng. Người không hề đau lưng chụp cộng hưởng từ (MRI) vẫn có thể tình cờ thấy phồng đĩa đệm hay thoái hóa nhẹ. Bác sĩ phải đặt những kết quả ấy cạnh vị trí đau, kiểu đau và phần khám rồi mới kết luận. Foster và cộng sự (2018), khi tổng hợp các hướng dẫn quốc tế, khuyên bớt tập trung vào bất thường cột sống trên phim và ghi nhận chụp phim vẫn đang bị lạm dụng.
Những nguồn đau nằm ngoài cột sống
Bàn chân sụp vòm có thể buộc cột sống đổi tư thế để giữ thăng bằng. Kính sai độ hay tật cắn chặt hàm tác động theo kiểu tương tự, và cơ chế ấy chúng tôi đã viết kỹ trong bài Đau vai gáy, đau lưng chữa mãi: chỗ đau chưa chắc là chỗ bệnh.
Sẹo mổ vùng bụng và vùng lưng
Cơ bụng và cơ lưng cùng giữ thân mình như hai vách của một ống trụ. Một đường mổ cũ ở bụng (sinh mổ, mổ ruột thừa, mổ thoát vị bẹn) hay ở lưng có thể ảnh hưởng tới cách hai nhóm cơ này phối hợp. Hiếm ai tự nhắc tới vết mổ từ mười năm trước khi đi khám đau lưng, vì người bệnh thường không nghĩ nó liên quan. Vì vậy chúng tôi chủ động hỏi, xem sẹo và kiểm tra vùng sẹo có dính tới cơn đau không.
Ngồi lâu và ngủ kém
Ngồi máy tính tám, chín tiếng, về nhà lại ngồi thêm trên xe, cơ lưng và cơ hông gần như giữ một tư thế suốt ngày. Cơ mỏi và cứng dần, kể cả khi bạn ngồi khá ngay ngắn.
Giấc ngủ cũng cần hỏi kỹ, vì đau làm thức giấc giữa đêm, mà ngủ chập chờn thì cơ không có lúc thả lỏng hẳn. Căng thẳng tâm lý cũng làm đau lưng dễ kéo dài, và người đang căng thẳng lâu ngày thường gồng cơ lưng mà không hay (stress ảnh hưởng tới cơ thể ra sao). Ai hay co cứng cơ lưng về đêm, chuột rút bắp chân thì bác sĩ nghĩ thêm tới thiếu magie.
Thắt lưng trong cách nhìn của Đông y
Sách Tố Vấn viết “yêu giả, thận chi phủ”, nghĩa là thắt lưng là nơi Thận cư ngụ. Câu cửa miệng đau lưng là thận yếu cũng từ đây mà ra.
Nói vậy chỉ đúng một phần. Thận trong Đông y gắn với tinh khí, xương tủy, với sức bền theo tuổi tác, khác quả thận nhìn thấy trên siêu âm, và không phải ai đau lưng cũng do Thận. Đau do lạnh và ẩm thì gặp trời mưa là tăng. Đau do huyết ứ sau va chạm thì nằm cố định một chỗ, ấn vào nhói. Thận hư lại đau âm ỉ, mỏi cả gối, nghỉ thì đỡ. Vì vậy hai người cùng đau lưng có thể nhận hai đơn thuốc khác nhau.
Khi nào cần đi cấp cứu hoặc khám sớm
Đau lưng hiếm khi báo hiệu bệnh nặng, nhưng vẫn có. Những bệnh cột sống nghiêm trọng cần nghĩ tới là hội chứng chùm đuôi ngựa (chèn ép chùm rễ thần kinh cuối tủy), ung thư, gãy đốt sống và nhiễm trùng cột sống. Khung đồng thuận quốc tế của Finucane và cộng sự (2020) ghi nhận chúng hiếm, nhưng phát hiện muộn thì hậu quả nặng.
Đi cấp cứu ngay
- Tê vùng quanh hậu môn, bộ phận sinh dục, mặt trong đùi (chỗ tiếp xúc với yên xe, thường gọi là vùng yên ngựa);
- Bí tiểu, hoặc tiểu tiện, đại tiện không tự chủ được;
- Một hoặc hai chân yếu dần, đi lại hay vấp, nhấc bàn chân khó hơn từng ngày.
Đi khám sớm trong vài ngày
- Đau lưng kèm sốt;
- Sụt cân không rõ lý do;
- Đã từng điều trị ung thư;
- Đau sau té ngã hoặc chấn thương, nhất là ở người lớn tuổi, người đã biết loãng xương;
- Đau tăng về đêm, nằm nghỉ không đỡ;
- Đau lan xuống chân quá đầu gối, kèm tê hoặc yếu chân.
Yusuf và cộng sự (2019) gộp 40 nghiên cứu với hơn 2.200 ca nhiễm trùng cột sống và thấy chỉ hơn một nửa có sốt. Không sốt vì vậy chưa loại trừ được nhiễm trùng, nhất là ở người đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa kết luận được gì, song bạn nên để bác sĩ khám trực tiếp.
Bác sĩ khám gì khi bạn đến Tâm Đức
Lần khám đầu mất khoảng 30–45 phút và bắt đầu bằng việc hỏi: cơn đau bắt đầu thế nào, động tác nào làm đau tăng, mỗi ngày bạn ngồi bao lâu, đã mổ những gì, ngủ ra sao, đang dùng thuốc gì.
Phần khám theo y học hiện đại gồm xem dáng đứng, dáng đi, cho bạn cúi, ngửa, nghiêng, xoay thân, nằm ngửa nâng thẳng từng chân để xem rễ thần kinh có bị kích thích không, kiểm tra phản xạ gân, cảm giác da và sức cơ hai chân. Song song, bác sĩ khám tứ chẩn Đông y gồm nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch.
Ở phòng khám, chúng tôi thử cơ theo Applied Kinesiology. Bạn đặt tay lên vùng nghi ngờ, chẳng hạn vết sẹo mổ cũ, và bác sĩ so sức của một cơ trước với sau khi chạm. Thử cơ thêm một lớp thông tin; phim và xét nghiệm vẫn làm nền để kết luận (Vì sao bác sĩ thử cơ khi khám, dù tay bạn vẫn khỏe).
Khi phần khám gợi ý cần thêm thông tin, bác sĩ đề nghị:
- X-quang khi cần xem xương, như nghi gãy lún, trượt đốt sống;
- MRI khi nghi chèn ép thần kinh hoặc có dấu hiệu cảnh báo, vì MRI thấy được đĩa đệm, rễ thần kinh, phần mềm;
- Xét nghiệm máu khi nghi nhiễm trùng hoặc bệnh viêm;
- Điện cơ khi cần xác định rễ thần kinh có bị chèn ép hay không.
Điều trị ở phòng khám
Châm cứu và cứu ngải
Với đau cơ xương khớp kéo dài, châm cứu giúp giảm đau rõ hơn châm giả và hiệu quả vẫn còn sau một năm (Vickers và cs., 2018). Người đau tăng khi trời lạnh, ẩm thì được cứu ngải cho ấm vùng lưng, do chính bác sĩ cứu.
Thuốc thang
Đơn thuốc thang thêm bớt vị tùy thể đau lưng của mỗi người, có thể sắc sẵn tại phòng khám. Ai đang uống thuốc chống đông hay aspirin thì nói với bác sĩ ngay từ đầu. Đây là nhóm thuốc hay tương tác với thảo dược nhất (Ulbricht và cs., 2008).
Vi chất và bài tập
Nếu xét nghiệm hoặc phần khám cho thấy thiếu vi chất, bác sĩ chỉnh bữa ăn trước. Bổ sung thì có liều và thời gian rõ ràng. Bạn cũng được chỉ vài bài tập vừa sức cho cơ bụng, cơ lưng, cơ hông, tập thử tại phòng khám rồi mới làm ở nhà.
Bạn tự làm gì ở nhà
Các hướng dẫn quốc tế ưu tiên trở lại sinh hoạt bình thường và vận động (Foster và cs., 2018). Ông bà hay khuyên nằm yên trên phản cứng. Nằm vài giờ lúc đau cấp thì được, nằm liền nhiều ngày lại làm cơ yếu và cứng thêm. Khi lưng đỡ một chút, bạn đi bộ chậm mỗi ngày ở mức không làm đau tăng rõ, ngồi làm việc thì chốc chốc đứng lên đi lại. Cử động nào cũng đau dữ dội thì bạn nên đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Mới đau lưng có cần chụp phim ngay không?
Thường là chưa, nếu bạn không có dấu hiệu ở mục cấp cứu và khám sớm. Bác sĩ khám trước, chỉ định chụp khi kết quả phim có thể làm thay đổi cách điều trị.
Đau lưng khi đang mang thai hoặc sau sinh thì sao?
Bạn nên đi khám thay vì tự dùng thuốc giảm đau hay thuốc bôi. Phòng khám không châm kim khi bạn đang mang thai. Trong thai kỳ và thời gian cho con bú, bác sĩ cân nhắc riêng từng vị thuốc.
Để lưu
- Ghi trong một tuần giờ đi ngủ, giờ thức dậy và số lần thức giấc vì đau;
- Liệt kê các lần mổ đã qua, kể cả sinh mổ hay mổ ruột thừa từ nhiều năm trước;
- Gom phim, đĩa MRI, kết quả cũ vào một túi mang theo khi khám;
- Ba dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay là tê vùng yên ngựa, rối loạn tiểu tiện hoặc đại tiện, chân yếu dần.
Lưng đã đau lại nhiều lần thì bạn nên khám kỹ một lần, cả cột sống lẫn những chỗ khác (Phương pháp điều trị).
Nội dung chuyên môn của bài do ThS.BS Đinh Ngọc Đức phụ trách.
Nguồn tham khảo
- Hartvigsen J, Hancock MJ, Kongsted A, et al. What low back pain is and why we need to pay attention. Lancet. 2018;391(10137):2356-2367. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)30480-X
- Foster NE, Anema JR, Cherkin D, et al. Prevention and treatment of low back pain: evidence, challenges, and promising directions. Lancet. 2018;391(10137):2368-2383. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)30489-6
- Finucane LM, Downie A, Mercer C, et al. International framework for red flags for potential serious spinal pathologies. J Orthop Sports Phys Ther. 2020;50(7):350-372. https://doi.org/10.2519/jospt.2020.9971
- Yusuf M, Finucane L, Selfe J. Red flags for the early detection of spinal infection in back pain patients. BMC Musculoskelet Disord. 2019;20(1):606. https://doi.org/10.1186/s12891-019-2949-6
- Vickers AJ, Vertosick EA, Lewith G, et al. Acupuncture for chronic pain: update of an individual patient data meta-analysis. J Pain. 2018;19(5):455-474. https://doi.org/10.1016/j.jpain.2017.11.005
- Ulbricht C, et al. Clinical evidence of herb-drug interactions: a systematic review by the Natural Standard Research Collaboration. Curr Drug Metab. 2008;9(10):1063-1120. https://doi.org/10.2174/138920008786927785
