Ấn vào một khối cơ, bác sĩ thường đoán được người bệnh sẽ đau tới đâu, dựa vào dáng đi, tầm cử động và những gì họ vừa kể. Thỉnh thoảng có một cơ đau vượt hẳn mức đoán ấy, trong khi phần còn lại của cơ thể không có gì tương xứng. Gặp chỗ lệch như vậy, chúng tôi nghĩ tới khả năng cơ đó đang gồng thay cho một vùng khác. Hai người bệnh dưới đây, một đau mông, một đau cổ lan vai, đã đồng ý để phòng khám kể lại. Cả hai đều đỡ hẳn sau khi vùng chậu được xử lý.
Đau mông phải sau một quãng đi bộ dài
Người bệnh thứ nhất bắt đầu đau sau một lần đi bộ xa. Vùng mông bên phải đau, lưng không đứng thẳng lên được, phải đi khom. Họ cũng nói trước với bác sĩ là mình rất sợ kim, sợ cả những động tác dùng lực mạnh.
Khám thấy cơ thắt lưng chậu bên phải co rút, phù hợp với tình trạng vẹo cột sống sẵn có của người bệnh. Cơ hình lê thì khó giải thích hơn: ấn vào rất đau, cơ căng cứng, mức độ vượt xa những gì thể trạng và các dấu hiệu khác gợi ra. Bác sĩ khám thêm theo SOT (Sacro-Occipital Technique, kỹ thuật xương cùng và xương chẩm), kết hợp thử cơ của Applied Kinesiology, và thấy khung chậu lệch, hoạt động chưa đúng.
Cách xử lý không cần kim, cũng không cần lực mạnh. Người bệnh nằm, bác sĩ kê các khối chêm hình nêm dưới khung chậu theo trình tự SOT dành cho kiểu lệch vừa tìm ra; lực ép đến từ chính sức nặng cơ thể, không có cú nắn nào. Người bệnh nằm yên như thế khoảng 40 phút. Lúc đứng dậy, họ đứng thẳng được, đi lại thoải mái, không còn phải khom lưng.
Cơ hình lê nối xương cùng với xương đùi, nên khung chậu lệch là nó chịu ảnh hưởng ngay. Bác sĩ không tác động thẳng vào cơ hình lê, chỉ xử lý khung chậu. Cơn đau mông vẫn dịu đi, nên chúng tôi cho rằng cơn đau ở cơ này bắt nguồn từ vùng chậu.
Đau sâu trong mông có nhiều nguồn
Đau mông rất thường gặp, còn hội chứng mông sâu thì hiếm, theo tổng quan của Hu và cộng sự (2021). Tên gọi này dành cho kiểu đau do dây thần kinh tọa bị chèn ngay trong vùng mông, không do đĩa đệm; hội chứng cơ hình lê là một dạng của nhóm này. Triệu chứng nhiều khi mơ hồ, phim chụp thường chưa đủ để kết luận, nên phần khám trực tiếp rất quan trọng. Park và cộng sự (2020) thêm rằng bệnh dễ bị bỏ sót hoặc nhầm, và chỉ nên nghĩ tới sau khi đã loại trừ tổn thương ở cột sống. Cách tách cơ hình lê khỏi rễ thần kinh thắt lưng và khớp cùng chậu đã có ở bài đau lan mông xuống chân.
Mười ngày không giữ thẳng được cổ
Người bệnh thứ hai là một anh tài xế trung niên. Mười ngày trước, sau một lần làm việc sai tư thế, cổ anh bắt đầu đau lan xuống vai, đầu nghiêng hẳn sang một bên, không giữ thẳng được. Anh phải giơ một tay đặt lên đầu thì cơn đau mới dịu, sinh hoạt rất bất tiện. Thuốc tự mua về uống không đỡ.
Đặt tay lên đầu mà đỡ đau gọi là dấu hiệu dạng vai. Ở anh, dấu hiệu này dương tính, gợi ý một rễ thần kinh ở cổ đang bị kích thích. Tổng quan của Rubinstein và cộng sự (2007) cho thấy nghiệm pháp này bỏ sót khá nhiều người bệnh, nhưng khi đã dương tính thì đáng để nghĩ tới bệnh rễ cổ; bác sĩ vẫn phải đọc nó cùng bệnh sử và các dấu hiệu khác.
Bác sĩ chỉnh đốt sống cổ ở đoạn dưới, quanh đốt C6, rồi xử lý các thụ thể thần kinh của đoạn này. Anh đỡ khoảng một nửa. Thấy cơn đau chỉ bớt tới đó, bác sĩ khám xuống vùng chậu và xương cùng, thấy chỗ này cũng hoạt động chưa đúng. Bác sĩ chỉnh tiếp chỗ nối giữa xương cùng và xương chậu, làm cùng lúc với dây chằng gáy ở sau cổ, sau đó tới khung chậu và xương cùng. Cuối buổi, anh cử động vai được, đi lại gần như bình thường, đầu không còn nghiêng như lúc mới bước vào.
Khung chậu lệch thì các đoạn trên nghiêng bù theo, có khi tới tận cổ. Bài đau trong cơ xương khớp có phần nói về chuỗi bù trừ này. Cổ và chậu kéo nhau cũng gặp ở ca đau vai kéo dài sau té ngã.
Hai ca này không cho biết người khác đỡ nhanh đến đâu; có người cần nhiều buổi, có người cần phối hợp thêm với chuyên khoa.
Đau lan tay kiểu nào cần chụp phim cổ
Anh tài xế có dấu hiệu rễ thần kinh cổ bị kích thích. Đau cổ lan tay mà kèm các dấu hiệu sau thì nên chụp phim, khám chuyên khoa thần kinh sớm, không chờ thêm:
- Tay yếu dần qua từng tuần, cầm đồ hay rơi;
- Cơ ở bàn tay hoặc cánh tay teo nhỏ lại;
- Tê lan xuống tay sau vài tuần vẫn không giảm;
- Tay vụng đi trong những việc nhỏ như viết, gõ phím;
- Bước đi loạng choạng, hay mất thăng bằng.
Với đau mông, tê yếu chân tăng dần hay rối loạn tiểu tiện là việc của khoa cấp cứu, đi ngay, không đợi sáng mai. Đau mông kèm sốt, sụt cân, đau nhiều về đêm thì đọc thêm bài tổng quan đau lưng và đi khám sớm.
Bác sĩ dò xuống vùng chậu thế nào
Khi bạn đến vì đau cổ, ThS.BS Đinh Ngọc Đức hỏi trước cử động nào làm đau nhất, giơ tay lên đầu có dễ chịu hơn không, tay có tê không. Sau đó bác sĩ có thể nhờ bạn nằm ngửa duỗi thẳng hai chân để so hai gót, nhìn hai bên mào chậu, rồi dùng thử cơ để chọn chỗ cần xử lý trước. Sau mỗi bước, bạn làm lại đúng cử động vốn gây đau, xoay cổ hay đứng thẳng lưng, để cả hai cùng thấy cơn đau đã lùi tới đâu.
Kê khối chêm, chỉnh khớp bằng lực nhỏ, xử lý thụ thể thần kinh, bác sĩ đều làm ngay trong buổi khám Applied Kinesiology. Không có màn nhào bóp cơ nào, nên người sợ lực mạnh như ca thứ nhất vẫn nằm yên được suốt buổi. Người không ngại kim, xử lý xong cổ và chậu mà vai gáy còn cứng, bác sĩ có thể châm cứu thêm; ai sợ kim cứ nói ngay từ đầu để bác sĩ chọn hướng khác.
Để lưu
- Ghi lại cơn đau bắt đầu sau việc gì: đi bộ xa, ngủ sai tư thế, khiêng đồ hay ngồi lái lâu;
- Để ý xem đặt một tay lên đầu có làm cơn đau cổ vai dịu đi không, rồi kể với bác sĩ;
- Sợ kim hay sợ bị nắn mạnh thì nói ngay khi bắt đầu buổi khám;
- Tay yếu dần, teo cơ, vụng tay hay đi loạng choạng thì chụp phim, khám thần kinh sớm;
- Đau mông kèm chân tê yếu hoặc rối loạn tiểu tiện thì đi cấp cứu.
Nguồn tham khảo
- Park JW, Lee YK, Lee YJ, Shin S, Kang Y, Koo KH (2020). Deep gluteal syndrome as a cause of posterior hip pain and sciatica-like pain. Bone Joint J 102-B(5):556-567. https://doi.org/10.1302/0301-620X.102B5.BJJ-2019-1212.R1
- Hu YE, Ho GWK, Tortland PD (2021). Deep Gluteal Syndrome: A Pain in the Buttock. Curr Sports Med Rep 20(6):279-285. https://doi.org/10.1249/JSR.0000000000000848
- Rubinstein SM, Pool JJM, van Tulder MW, Riphagen II, de Vet HCW (2007). A systematic review of the diagnostic accuracy of provocative tests of the neck for diagnosing cervical radiculopathy. Eur Spine J 16(3):307-319. https://doi.org/10.1007/s00586-006-0225-6




