Ngồi xổm nhổ cỏ cả buổi sáng, hoặc ngồi bắt chéo chân suốt một cuộc họp dài, lúc đứng lên thấy mu bàn chân tê rần như kiến bò. Đi vài bước, mũi dép quẹt xuống nền gạch. Thường vài phút sau là hết. Có lần thì không: sáng hôm sau vẫn tê, lên bậc thềm phải nhấc gối cao hơn mọi khi mới khỏi vấp.
Chỗ dây thần kinh bị đè trong những lần như vậy hay nằm ở mặt ngoài đầu gối, cách vùng da tê cả một cẳng chân.
Thần kinh mác đi qua gối ở đâu
Dây thần kinh mác chung tách ra từ thần kinh tọa ngay trên khoeo chân, rồi vòng ra mặt ngoài gối. Chỗ xương lồi bạn sờ thấy ở mặt ngoài, ngay dưới khớp gối, là chỏm xương mác. Dây đi ngay dưới chỏm rồi vòng quanh cổ xương mác. Ở đoạn này dây nằm ngay dưới da, sát xương, gần như không có lớp đệm, nên một mép ghế cứng hay đầu gối bên kia gác lên cũng đủ ép nó.
Vòng qua cổ xương mác xong, dây chia hai nhánh. Nhánh sâu điều khiển các cơ nhấc bàn chân và ngón chân, nhận cảm giác ở kẽ ngón cái với ngón hai. Nhánh nông điều khiển nhóm cơ nghiêng bàn chân ra ngoài, nhận cảm giác phần lớn mu bàn chân và mặt ngoài cẳng chân.
Theo tổng quan của Fortier và cộng sự (2021), thần kinh mác là dây hay bị chèn ép nhất ở chi dưới, và chỗ hay bị đè nhất là đoạn đi qua chỏm xương mác. Dây nằm nông như vậy nên chỉ cần tránh tì đè lên mặt ngoài gối là đã bớt nguy cơ.
Tê mu bàn chân và bàn chân rũ
Nhánh nông bị ảnh hưởng thì mu bàn chân tê, rần, có khi rát. Nhánh sâu yếu đi thì mũi chân không nhấc kịp lúc bước, gót chưa chạm đất mà mũi chân đã quẹt sàn. Người ta vô thức co gối cao hơn cho khỏi vấp, rồi bàn chân đập xuống nền thành tiếng. Đó là bàn chân rũ (bàn chân rớt), biểu hiện thường gặp nhất của tổn thương thần kinh mác (Masakado và cộng sự, 2008). Người lớn tuổi mà mũi chân hay vấp thì rất dễ ngã, và bài phòng té ngã ở người lớn tuổi có cách giữ an toàn trong nhà.
Những tư thế và hoàn cảnh hay đè lên dây thần kinh
- Ngồi bắt chéo chân lâu, đầu gối này gác lên mặt ngoài gối kia, thói quen mà bài ngồi đúng tư thế khi làm việc có hướng dẫn sửa;
- Ngồi xổm lâu khi làm vườn, lau nhà, nhặt rau;
- Nằm bất động nhiều giờ, như sau mổ hay khi ốm nặng, mặt ngoài gối tì xuống giường;
- Bó bột, nẹp gối hoặc băng quá chật quanh gối;
- Chấn thương vùng gối;
- Giảm cân nhanh.
Mục cuối đã có tên riêng trong y văn: liệt của người giảm cân. Cucu và cộng sự (2025) tổng hợp 380 trường hợp, khoảng 96% chỉ bị một bên, và đo dẫn truyền thần kinh xác định chỗ tổn thương ở vùng chỏm xương mác.
Phân biệt với chèn ép rễ L5 ở lưng
Rễ thần kinh L5 ở thắt lưng cũng nuôi các cơ nhấc bàn chân, nên chèn ép ở đó gây triệu chứng y hệt. Carolus và cộng sự (2019) cho biết rễ L5 và thần kinh mác là hai nguyên nhân hay gặp nhất của bàn chân rũ, và một người có thể bị đè ở nhiều chỗ nối tiếp nhau trên cùng đường đi của dây.
Đau lưng kèm đau lan từ mông xuống mặt ngoài cẳng chân nghiêng về rễ L5, xem thêm bài đau lan mông xuống chân. Manh mối khác nằm ở những cơ rễ L5 nuôi mà thần kinh mác ở gối không đi tới, như cơ nghiêng bàn chân vào trong và cơ dạng hông. Bàn chân rũ mà hai cơ ấy vẫn khỏe thì bác sĩ nghĩ tới gối nhiều hơn. Gõ nhẹ chỗ dây vòng quanh cổ xương mác thấy tê lan xuống bàn chân (dấu Tinel) cũng gợi ý gối, nhưng trong tổng hợp của Cucu chỉ khoảng 38% người bệnh có dấu này, nên gõ không tê chưa loại trừ được.
Ở phòng khám, ThS.BS Đinh Ngọc Đức thử cơ theo Applied Kinesiology: cơ chày trước (nhấc bàn chân), nhóm cơ mác (nghiêng bàn chân ra ngoài), rồi so với cơ chày sau và cơ mông nhỡ. Sau đó bạn đặt đầu ngón tay lên chỏm xương mác ở mặt ngoài gối, lần sau lên vùng thắt lưng; mỗi lần như vậy bác sĩ ấn cơ chày trước thêm một lần để so. Cơ đổi rõ khi chạm gối mà ít đổi khi chạm lưng thì nghiêng về gối, và ngược lại. Lý do bác sĩ dùng cách này có trong bài vì sao bác sĩ thử cơ.
Bàn chân đã rũ rõ hoặc theo dõi một thời gian chưa đỡ thì cần đo dẫn truyền thần kinh và điện cơ, để biết dây tổn thương ở đâu, nặng tới mức nào và tiên lượng ra sao (Masakado và cộng sự, 2008).
Bàn chân rũ kiểu nào cần đi viện ngay
Bàn chân rũ xuất hiện đột ngột hoặc yếu tăng nhanh qua từng ngày, hay yếu chân kèm đau lưng lan xuống, tê vùng yên ngựa, bí tiểu, tiểu không tự chủ, là lý do đi cấp cứu. Dấu hiệu nặng khác của đau lưng có ở bài tổng quan đau lưng.
Những trường hợp sau nên đi khám sớm, không chờ:
- Tê, khó nhấc mũi chân sau bó bột, mang nẹp hoặc chấn thương gối, cần báo ngay nơi đang điều trị;
- Tê cả hai bàn chân, lan dần lên như mang vớ, cần kiểm tra đái tháo đường và bệnh nhiều dây thần kinh;
- Yếu lan sang những cơ khác ngoài cẳng chân.
Khám và điều trị ở Tâm Đức
Việc đầu tiên là bỏ sức đè. Fortier và cộng sự (2021) xếp việc loại bỏ chèn ép bên ngoài vào điều trị đầu tay, và nhiều trường hợp tự hồi phục khi được theo dõi, điều chỉnh sinh hoạt. Bác sĩ hỏi kỹ bạn ngồi, ngủ, làm việc nhà ra sao và cân nặng mấy tháng nay.
Châm cứu hay dùng huyệt Dương lăng tuyền ở chỗ lõm trước dưới chỏm xương mác, cùng các huyệt dọc mặt ngoài cẳng chân. Theo y học cổ truyền, tê bì thuộc nhóm chứng ma mộc, liên quan khí huyết chưa nuôi tới da cơ, nên thuốc thang gia giảm theo thể bệnh từng người. Nếu thử cơ cho thấy vùng chậu hay thắt lưng góp phần, bác sĩ điều chỉnh thêm ở đó ngay trong buổi khám, rồi bạn nhấc mũi chân chống lại tay bác sĩ lần nữa để so sức cơ chày trước. Người vừa giảm cân nhanh được xem lại bữa ăn. Bạn cũng được hướng dẫn tập nhấc mũi chân và đi lại an toàn trong lúc dây hồi phục.
Dây thần kinh hồi phục chậm. Trong tổng hợp đã nêu ở trên, đa số hồi phục tốt; sau khoảng ba tháng không cải thiện thì phẫu thuật giải ép được cân nhắc, lúc đó bác sĩ giới thiệu bạn sang chuyên khoa.
Để lưu
- Ngồi làm việc thì đặt hai bàn chân trên sàn, bỏ thói quen gác gối này lên gối kia;
- Ngồi xổm làm việc nhà thì chốc chốc đứng dậy đi vài bước;
- Đang giảm cân nhanh mà thấy tê mu bàn chân, hãy báo bác sĩ sớm;
- Thử đứng trên hai gót và nhấc mũi chân lên, một bên không nhấc nổi thì đi khám.
Nguồn tham khảo
- Fortier LM, Markel M, Thomas BG, et al. An update on peroneal nerve entrapment and neuropathy. Orthop Rev (Pavia). 2021;13(2):24937. https://doi.org/10.52965/001c.24937
- Carolus AE, Becker M, Cuny J, et al. The interdisciplinary management of foot drop. Dtsch Arztebl Int. 2019;116(20):347-354. https://doi.org/10.3238/arztebl.2019.0347
- Masakado Y, Kawakami M, Suzuki K, et al. Clinical neurophysiology in the diagnosis of peroneal nerve palsy. Keio J Med. 2008;57(2):84-89. https://doi.org/10.2302/kjm.57.84
- Cucu LE, Popescu G, Maștaleru A, et al. Common peroneal nerve paralysis following rapid weight loss – a case report and literature review. Nutrients. 2025;17(11):1782. https://doi.org/10.3390/nu17111782
