Sau lần mẹ trượt chân trong nhà tắm lúc gần sáng, việc đầu tiên nhiều gia đình làm là ra chợ mua tấm thảm cao su chống trơn. Thảm cứ trải. Đến lúc đưa mẹ đi khám, bác sĩ hỏi thêm vài câu, người nhà mới để ý mấy tháng nay mẹ đứng dậy khỏi ghế phải chống cả hai tay, đêm dậy đi tiểu hai ba lần, cặp kính đeo từ mấy năm trước chưa đo lại, và từ hôm được kê thêm thuốc ngủ thì sáng ra hay chuếnh choáng. Sàn nhà tắm ướt hôm ấy chỉ là chuyện đến sau cùng.
Những yếu tố hay cộng lại trước một cú ngã
Chân yếu là yếu tố dễ thấy mà ít ai để ý. Cơ đùi, cơ mông yếu dần theo tuổi và theo những tháng ít đi lại, nên khi bước hụt một bậc thềm, cơ không kịp kéo người đứng vững trở lại.
Quãng từ giường tới nhà vệ sinh lúc nửa đêm chỉ vài mét. Người vừa ngồi dậy còn lâng lâng, đèn mờ, mắt kém, kính cũ, nên khó thấy mép bậc cửa hay vũng nước trên nền gạch. Mũi bàn chân nhấc không kịp cũng hay gây vấp. Mũi dép cứ quẹt sàn ở một bên thì nên nghĩ tới một nguyên nhân hay bị bỏ sót, gặp ở người tê mu bàn chân.
Nỗi sợ ngã thì khó thấy hơn. Ngã một lần, nhiều người ngại ra khỏi nhà, ngồi nhiều hơn, cơ chân yếu thêm, bước đi càng chông chênh. Con cái thương nên dặn mẹ cứ ngồi yên một chỗ, vô tình làm vòng ấy quay nhanh hơn. Xương giòn thì cú ngã dễ thành gãy xương, nên chuyện loãng xương và canxi cho người Việt ít uống sữa cũng cần lo cùng lúc.
Tập thăng bằng giúp bớt ngã đến đâu
Năm giờ sáng, quanh các hồ công viên người lớn tuổi đi bộ rất đông. Mỗi năm có ít nhất một phần ba người trên 65 tuổi sống tại nhà bị ngã, theo tổng quan Cochrane của Sherrington và cộng sự (2019). Nhóm tác giả gom 108 thử nghiệm với 23.407 người. Tập luyện giảm 23% số lần ngã, bằng chứng chắc chắn cao. Riêng bài tập thăng bằng và chức năng giảm 24%. Phối hợp thăng bằng với tập sức cơ có lẽ giảm tới 34%, và Thái cực quyền cũng có số liệu giảm ngã. Chương trình chỉ đi bộ, chỉ khiêu vũ hay chỉ tập sức cơ thì chưa rõ hiệu quả.
Bài tập thăng bằng là những động tác thử thách đôi chân một chút trong lúc tay vẫn có chỗ vịn: đứng một chân cạnh bàn bếp, đi nối gót theo đường ron gạch, đứng lên ngồi xuống ghế không chống tay. Tập đều nhiều tuần liền mới thấy khác. Người vừa ngã, đang chóng mặt hay đau gối nhiều nên để bác sĩ xem trước rồi mới chọn bài. Phòng khám hướng dẫn các bài này, có cả vài động tác Thái cực quyền đơn giản.
Rà lại các thuốc đang uống mỗi ngày
Đổ túi thuốc của một người trên 60 tuổi ra bàn, thường thấy vài loại uống mỗi ngày, mỗi loại do một nơi kê. Trong đó, thuốc chống loạn thần, thuốc chống trầm cảm và một nhóm thuốc ngủ, an thần hay được kê đều đi cùng nguy cơ ngã cao hơn. Khi gom 248 nghiên cứu ở người từ 60 tuổi, Seppala và cộng sự (2018) ghi nhận mức tăng khoảng 1,4 đến 1,6 lần theo tỉ số chênh, dù kết quả giữa các nghiên cứu khá chênh nhau. Tổng quan thứ hai của cùng nhóm ghi thêm thuốc giảm đau mạnh nhóm opioid, thuốc chống động kinh và việc uống nhiều thuốc cùng lúc. Thuốc kháng viêm giảm đau thông thường thì không làm tăng rõ.
Cách dễ làm nhất là gom mọi thuốc trong nhà vào một túi, kể cả thuốc mua ngoài tiệm, thực phẩm chức năng, thuốc nam, rồi mang theo khi đi khám. Người uống thuốc huyết áp mà hay xây xẩm lúc đứng dậy cũng nên kể với bác sĩ. Đừng tự bỏ thuốc nào. Giảm hay đổi thuốc là việc của bác sĩ đã kê. Ai muốn bớt dựa vào thuốc ngủ thì có thể bắt đầu từ vài thói quen nhỏ cho giấc ngủ sâu hơn.
Sau cú ngã, dấu hiệu nào phải vào viện
Ngã xong mà đau vùng háng, không đứng lên hay không dồn sức lên chân ấy được, hãy đưa đi cấp cứu chụp phim, đừng đỡ dậy rồi chờ qua đêm. Đập đầu rồi sau đó đau đầu tăng dần, nôn, lơ mơ cũng phải vào viện ngay, càng gấp với người đang uống thuốc chống đông. Cú ngã đi kèm ngất, hồi hộp, hay yếu nửa người, nói khó thì gọi cấp cứu, vì khi ấy ngã có thể là hậu quả của bệnh tim hoặc đột quỵ.
Không bị thương vẫn nên đi khám khi một năm đã ngã từ hai lần trở lên, hoặc người nhà thấy dáng đi chậm dần, bước ngắn lại, hay phải vịn tường. Hướng dẫn thế giới năm 2022 của Montero-Odasso và cộng sự khuyên người có nguy cơ ngã cao được đánh giá nhiều mặt để có kế hoạch riêng.
Bác sĩ hỏi gì, xem gì khi người lớn tuổi hay ngã
ThS.BS Đinh Ngọc Đức thường hỏi kỹ lần ngã gần nhất: mấy giờ, đang làm gì, ngay trước đó có xây xẩm không. Rồi bác sĩ nhờ người bệnh đứng lên khỏi ghế không chống tay, đi vài bước và quay lại, để xem bước chân ngắn hay dài, mũi chân có quẹt sàn không. Túi thuốc được mở ra xem từng vỉ. Sau đó bác sĩ thử cơ mông, cơ đùi hai bên, nhất là cơ mông giữ hông lúc đứng một chân. Một bên yếu hơn bên kia thường dẫn về vùng chậu, thắt lưng hay một chấn thương cũ. Nghi gãy xương, tổn thương thần kinh hay bệnh tim thì bác sĩ đề nghị chụp phim, xét nghiệm hoặc gửi chuyên khoa trước. Vitamin D cũng chỉ được khuyên bổ sung khi xét nghiệm cho thấy thiếu.
Nhiều người bỏ tập vì đau gối, nên phần điều trị trước hết nhằm giúp người bệnh tập được. Ai đau đến mức ngại đi thì bác sĩ châm cứu cho bớt đau trước. Vùng chậu hay thắt lưng hoạt động chưa đúng thì được chỉnh bằng các kỹ thuật điều chỉnh của Applied Kinesiology.
Người vừa mỏi lưng gối, chân yếu, đêm lại phải dậy tiểu nhiều lần thì Đông y thường xếp vào thể Can Thận hư, vì Can chủ cân, Thận chủ cốt. Thuốc thang bổ Can Thận chỉ được kê sau khi bác sĩ đã xem kỹ thuốc tây đang dùng, tức chính cái túi thuốc mang theo hôm đầu.
Để lưu
- Thấy người thân đứng lên khỏi ghế phải chống tay thì bắt đầu cho người ấy tập chân;
- Tập thăng bằng vài buổi mỗi tuần, luôn có bàn hoặc tường để vịn bên cạnh;
- Gom mọi thuốc đang dùng, kể cả thuốc mua ngoài và thuốc nam, mang theo khi đi khám;
- Ban đêm bật đèn, ngồi ở mép giường vài nhịp thở rồi mới đứng dậy đi vệ sinh;
- Một năm ngã từ hai lần trở lên thì đặt lịch khám, kể cả khi chưa bị thương.
Nếu bạn bị loãng xương hoặc từng gãy xương do ngã nhẹ, hãy cho bác sĩ biết trước khi chỉnh vùng chậu và thắt lưng.
Nguồn tham khảo
- Sherrington C, Fairhall NJ, Wallbank GK, Tiedemann A, Michaleff ZA, Howard K, Clemson L, Hopewell S, Lamb SE (2019). Exercise for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database Syst Rev 1(1):CD012424. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012424.pub2
- Montero-Odasso M, van der Velde N, Martin FC, Petrovic M, Tan MP, Ryg J và cs. (2022). World guidelines for falls prevention and management for older adults: a global initiative. Age Ageing 51(9):afac205. https://doi.org/10.1093/ageing/afac205
- Seppala LJ, Wermelink AMAT, de Vries M, Ploegmakers KJ, van de Glind EMM, Daams JG, van der Velde N (2018). Fall-Risk-Increasing Drugs: A Systematic Review and Meta-Analysis: II. Psychotropics. J Am Med Dir Assoc 19(4):371.e11-371.e17. https://doi.org/10.1016/j.jamda.2017.12.098
- Seppala LJ, van de Glind EMM, Daams JG, Ploegmakers KJ, de Vries M, Wermelink AMAT, van der Velde N (2018). Fall-Risk-Increasing Drugs: A Systematic Review and Meta-analysis: III. Others. J Am Med Dir Assoc 19(4):372.e1-372.e8. https://doi.org/10.1016/j.jamda.2017.12.099
