Mâm cơm tối của nhiều nhà thường giống nhau: đĩa rau muống luộc, chén nước mắm, tô canh bí, mấy miếng thịt kho. Sữa để dành cho đứa nhỏ đang đi học; người lớn bỏ từ lâu, có người uống vào là đầy bụng. Phải tới khi ngoài 50, đi khám vì đau lưng hay sau một lần trượt chân, không ít người mới nghe bác sĩ nhắc tới loãng xương.
Ở phòng khám, chúng tôi hay được hỏi có nên mua canxi về uống không. Câu trả lời tùy vào bữa ăn hằng ngày của bạn đã mang vào bao nhiêu canxi, nên bác sĩ thường hỏi chuyện ăn uống trước rồi mới bàn tới viên uống.
Người Việt ăn được bao nhiêu canxi mỗi ngày
Năm 2021, một khảo sát trên 251 phụ nữ từ 30 đến 65 tuổi ở một huyện ngoại thành Hà Nội ghi nhận khẩu phần trung bình khoảng 535 mg canxi mỗi ngày (Nguyen và Murimi). Sữa và các món làm từ sữa chỉ góp 4% con số ấy. Nhóm tác giả còn thấy 95% người được hỏi không biết mình cần bao nhiêu canxi, và hơn tám phần mười không biết những yếu tố làm tăng nguy cơ loãng xương.
Nhìn rộng ra các nước, tình hình không khác mấy. Khi Balk và cộng sự (2017) gom dữ liệu khẩu phần ở 74 nước, nhiều nước châu Á có mức canxi trung bình dưới 500 mg mỗi ngày, còn chỉ các nước Bắc Âu vượt được 1.000 mg. Phụ nữ thường ăn ít canxi hơn nam giới.
Vì sao thiếu canxi nhiều năm mà không thấy gì
Gần như toàn bộ canxi của cơ thể nằm trong xương và răng. Phần nhỏ đi trong máu được giữ ở mức rất ổn định, vì tim, thần kinh và quá trình đông máu cần nó từng phút. Sinh lý học thường mô tả rằng khi bữa ăn không mang vào đủ, hormon tuyến cận giáp sẽ huy động canxi từ xương để giữ phần trong máu.
Xương mất canxi từ từ, không đau, không mệt, có khi kéo dài nhiều năm. Thường phải tới lúc xương đã thưa thì chuyện mới lộ ra. Người thấp đi, lưng có thể còng dần; có người gãy cổ tay hoặc gãy cổ xương đùi chỉ sau một cú ngã nhẹ.
Món quen nào giàu canxi
Theo kiến thức dinh dưỡng thông thường, vài món quen trong bữa cơm Việt khá giàu canxi: cá nhỏ kho mềm ăn được cả xương, tôm tép rang để nguyên vỏ, canh cua đồng, đậu phụ. Người uống sữa tươi thấy đầy bụng có thể chuyển sang sữa chua, dễ chịu hơn.
Bạn chỉ cần ghi lại bữa ăn trong một tuần và mang theo khi đi khám. Từ chính cách bạn ăn, bác sĩ ước lượng được khẩu phần canxi, rồi mới tính chuyện thêm bằng món ăn hay phải dùng viên, có khi cả hai.
Vitamin D, magie và vận động đi cùng canxi
Vitamin D thường được mô tả là cần cho ruột hấp thu canxi, và da tạo ra vitamin D khi có nắng chiếu. Trong đồng thuận năm 2016 của hai tổ chức về loãng xương ESCEO và IOF, Harvey và cộng sự ghi nhận bổ sung canxi kèm vitamin D giảm nhẹ nguy cơ gãy xương, còn uống canxi một mình để phòng gãy xương thì y văn không ủng hộ. Nhóm chuyên gia này cũng cho rằng vitamin D có thể giúp giảm té ngã (xem bài phòng té ngã ở người lớn tuổi).
Magie hay được nhắc tới như một chất tham gia quá trình tạo xương. Nhiều người có thể hụt magie dần vì ăn đồ tinh chế, sống căng thẳng; phần này có ở bài magie.
Xương cũng cần được dùng tới. Người ta thường khuyên đi bộ, leo cầu thang hoặc tập có tải nhẹ, với lý do vận động giúp xương giữ canxi lại.
Uống viên canxi carbonat trong bữa ăn
Canxi carbonat là dạng viên phổ biến. Recker (1985) đo hấp thu ở người thiếu acid dịch vị, tình trạng hay gặp ở người lớn tuổi. Uống lúc đói, họ chỉ hấp thu khoảng 4% lượng canxi carbonat; uống cùng bữa sáng thì mức hấp thu trở về bình thường.
Ở Tâm Đức, chúng tôi dặn uống viên canxi carbonat trong bữa ăn, không uống lúc bụng đói hay trước bữa. Trước đó bác sĩ sẽ hỏi bạn đang uống loại canxi nào, uống từ bao giờ, có tiền sử sỏi thận không, rồi mới bàn uống bao nhiêu, trong bao lâu và có cần thêm vitamin D.
Nhiều người lo viên canxi hại tim. Đồng thuận ESCEO và IOF cho rằng nhận định này chưa được bằng chứng hiện có ủng hộ thuyết phục; tác dụng phụ được nêu trong đồng thuận gồm sỏi thận và khó chịu tiêu hóa (Harvey và cộng sự, 2016). Chúng tôi vẫn ưu tiên canxi từ bữa ăn, chỉ thêm viên khi bữa ăn không bù được.
Phòng khám xem chuyện canxi thế nào
Buổi khám bắt đầu bằng những câu hỏi đời thường: bạn ăn gì, đi lại nhiều không, có hay ra nắng, từng gãy xương lần nào, đang dùng thuốc gì, có bị sỏi thận không. Ngoài khám lâm sàng, bác sĩ còn xem mạch, xem lưỡi, nghe và hỏi theo cách của Đông y. Đông y xếp xương thuộc tạng Thận, nên người lưng gối mỏi yếu, chân yếu dần theo tuổi thường được xem kỹ phần này. Thuốc thang gia giảm theo từng người có thể đi cùng điều chỉnh ăn uống và hướng dẫn tập luyện.
Nếu bạn đang uống sẵn một loại canxi, hãy mang lọ theo. Bác sĩ có thể cho bạn ngậm một mẩu nhỏ của chính viên ấy rồi thử cơ theo Applied Kinesiology, xem cơ thể đáp ứng với loại này ra sao; cách làm được giải thích ở bài vì sao bác sĩ thử cơ. Có người cần làm thêm xét nghiệm máu hoặc đo mật độ xương, và khi đó kết quả thử cơ được đọc chung với các kết quả này.
Tê quanh miệng, co rút bàn tay: lúc nào cần khám ngay
- Tê quanh miệng, tê đầu ngón tay, bàn tay tự co quắp lại: đi khám ngay, vì đây có thể là dấu hiệu canxi trong máu đang xuống thấp;
- Chuột rút nặng mà lặp đi lặp lại nhiều lần cũng là lý do để đi khám ngay;
- Gãy xương sau một va chạm nhẹ: khám để đánh giá loãng xương;
- Từng có sỏi thận hoặc đang có bệnh thận: hỏi bác sĩ trước khi uống viên canxi.
Để lưu
- Ghi lại bữa ăn trong một tuần và mang theo khi đi khám;
- Uống viên canxi carbonat trong bữa ăn, không uống lúc bụng đói;
- Ra nắng nhẹ, đi bộ hoặc leo cầu thang đều đặn mỗi ngày;
- Mang lọ canxi, vitamin D và các thuốc đang dùng theo khi đi khám;
- Từng có sỏi thận hoặc bệnh thận thì hỏi bác sĩ trước khi uống viên.
Nếu bạn đang phân vân có nên uống canxi, hoặc đã uống vài năm mà không chắc có ích, ThS.BS Đinh Ngọc Đức sẽ cùng bạn xem lại khẩu phần, thuốc đang dùng và tình trạng xương trước khi chọn cách bổ sung.
Liều canxi và vitamin D phù hợp khác nhau theo tuổi, bệnh thận, tiền sử sỏi thận và thuốc đang dùng; hãy hỏi bác sĩ trước khi tự bổ sung viên.
Nguồn tham khảo
- Nguyen B, Murimi MW (2021). Lack of calcium rich foods in the diet, low knowledge on calcium level recommendations and severe food insecurity predicts low calcium intake among Vietnamese women. Appetite 163:105242. https://doi.org/10.1016/j.appet.2021.105242;
- Balk EM, Adam GP, Langberg VN, Earley A, Clark P, Ebeling PR và cs. (2017). Global dietary calcium intake among adults: a systematic review. Osteoporos Int 28(12):3315-3324. https://doi.org/10.1007/s00198-017-4230-x;
- Recker RR (1985). Calcium absorption and achlorhydria. N Engl J Med 313(2):70-3. https://doi.org/10.1056/NEJM198507113130202;
- Harvey NC, Biver E, Kaufman JM, Bauer J, Branco J, Brandi ML và cs. (2016). The role of calcium supplementation in healthy musculoskeletal ageing: An expert consensus meeting of the European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis, Osteoarthritis and Musculoskeletal Diseases (ESCEO) and the International Foundation for Osteoporosis (IOF). Osteoporos Int 28(2):447-462. https://doi.org/10.1007/s00198-016-3773-6.




