Ba giờ sáng, lại tỉnh giấc. Chăn đã đạp xuống chân, gáy ướt mồ hôi dù quạt vẫn quay như mọi đêm, rồi nằm trằn trọc tới khi trời hửng. Ứng dụng lịch kinh trên điện thoại báo tháng này kinh tới sớm năm ngày, tháng trước sớm ba ngày. Chiều về, mở tủ lạnh rồi đứng đó, không nhớ mình định lấy gì.
Phụ nữ ngoài 35, nhất là ngoài 40, hay đổ những chuyện này cho việc nhiều, con nhỏ, cha mẹ đã yếu. Lý do ấy thường có thật. Song đó cũng có thể là dấu hiệu sớm của giai đoạn tiền mãn kinh (còn gọi là quanh mãn kinh, hay giai đoạn chuyển tiếp), khi buồng trứng bắt đầu hoạt động khác trước.
Nội tiết thay đổi thế nào sau tuổi 35
Buồng trứng mang sẵn một số nang noãn từ lúc chào đời, số ấy giảm dần và không được bù lại. Khi nang còn ít, tuyến yên ở não phải tăng tín hiệu thúc buồng trứng (hormone FSH), và buồng trứng đáp ứng không còn đều như trước.
Vì thế nội tiết lên xuống thất thường từ tháng này sang tháng khác. Có tháng estrogen cao hơn thường lệ, người căng ngực, kinh nhiều, dễ cáu. Có tháng trứng không rụng, cơ thể thiếu progesterone, hormone tạo ra sau phóng noãn, vốn giúp giữ chu kỳ đều và giấc ngủ yên. Kỳ kinh vì vậy dễ lệch, khi sớm khi muộn.
Những dấu hiệu sớm hay bị bỏ qua
Triệu chứng giai đoạn này rất phổ biến. Santoro (2016) cho biết gần 90% phụ nữ quanh mãn kinh từng tìm tới nhân viên y tế để hỏi cách đối phó. Có điều dấu hiệu đầu tiên thường nhỏ, dễ lẫn vào việc hằng ngày.
Chu kỳ kinh
- Chu kỳ ngắn lại vài ngày so với nhiều năm trước;
- Độ dài chu kỳ chênh nhau từ 7 ngày trở lên, và lặp lại (mốc nhận ra giai đoạn chuyển tiếp sớm theo hệ thống phân giai đoạn STRAW+10, Harlow và cộng sự, 2012);
- Lượng kinh thay đổi, tháng nhiều, tháng ít;
- Căng ngực trước kỳ kinh rõ hơn trước.
Khi đã có lần mất kinh từ 60 ngày trở lên, hệ thống này xếp vào chặng muộn của giai đoạn chuyển tiếp.
Giấc ngủ, cảm xúc và trí nhớ
- Hay tỉnh giữa đêm rồi khó ngủ lại;
- Dễ cáu, dễ tủi thân, lo âu không rõ lý do;
- Hay quên, khó tập trung cả vào việc quen tay.
Cơ thể
- Bốc hỏa, tức cảm giác nóng dồn lên ngực, cổ, mặt, kèm vã mồ hôi;
- Đổ mồ hôi đêm, ướt cổ áo, ướt gối;
- Khô âm đạo, đau khi quan hệ, giảm ham muốn;
- Da khô hơn trước.
Bốc hỏa gặp ở đa số phụ nữ giai đoạn này, khoảng một phần ba thấy khó chịu từ mức vừa tới nặng. Khô âm đạo, đau khi quan hệ gặp ở khoảng một phần ba người ở giai đoạn muộn và không tự hết nếu không điều trị (Santoro, 2016). Nhiều người ngại nhắc chuyện này, kể cả với bác sĩ.
Vì sao triệu chứng hay đi cùng nhau và có thể kéo dài
Các triệu chứng này tác động qua lại. Người đang trầm buồn thường bốc hỏa nặng hơn, ngủ kém hơn (Santoro, 2016). Một cơn bốc hỏa lúc nửa đêm làm thức giấc, sáng ra mệt, chiều dễ cáu và hay quên. Thiếu ngủ nhiều đêm làm tâm trạng chùng xuống, rồi tâm trạng nặng nề lại khiến giấc ngủ khó hơn.
Trong nghiên cứu SWAN trên 3.302 phụ nữ, Avis và cộng sự (2015) thấy bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm xảy ra thường xuyên kéo dài trung vị 7,4 năm, nghĩa là một nửa số người ngắn hơn, một nửa dài hơn; tính từ kỳ kinh cuối cùng, trung vị còn 4,5 năm. Thời gian thường dài hơn ở người bắt đầu bốc hỏa khi kinh còn đều, và ở người đang căng thẳng, trầm buồn, lo âu lúc khởi phát.
Con số trung vị không nói được riêng bạn sẽ trải qua bao lâu, và nghiên cứu chưa chứng minh bớt căng thẳng sẽ rút ngắn bốc hỏa.
Những bệnh có triệu chứng giống tiền mãn kinh
Một số bệnh khác cũng gây mệt, khó ngủ, hồi hộp, rối loạn kinh nguyệt:
- Bệnh tuyến giáp, cả cường giáp lẫn suy giáp;
- Thiếu máu, hay gặp ở người kinh ra nhiều;
- Trầm cảm, với buồn chán kéo dài, mất hứng thú.
Bác sĩ thường cho xét nghiệm để phân biệt. Stress kéo dài cũng gây mệt, mất ngủ (đọc thêm về stress).
Khi nào nên đi khám sớm
Đừng chờ tới đợt khám định kỳ nếu có:
- Ra huyết giữa hai kỳ kinh hoặc sau khi quan hệ;
- Ra huyết sau khi đã mãn kinh, dù ít, dù chỉ một lần;
- Kinh ra rất nhiều hoặc kéo dài hơn 7 ngày;
- Buồn chán kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với gần như mọi việc.
Kinh ra nhiều và thiếu sắt đi kèm được viết kỹ ở bài vì sao kinh nguyệt ra nhiều. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì hãy báo ngay cho người thân và tới cơ sở y tế gần nhất.
Đông y nhìn giai đoạn này thế nào
Sách Tố vấn, thiên Thượng cổ thiên chân luận, chia đời người phụ nữ theo từng chặng bảy năm. Tới “ngũ thất”, ba mươi lăm tuổi, mạch Dương minh bắt đầu suy, da mặt kém tươi, tóc bắt đầu rụng. Tới “thất thất”, bốn mươi chín tuổi, mạch Nhâm hư, mạch Xung suy, thiên quý cạn và kinh nguyệt dứt. Thiên quý là tinh chất do Thận khí nuôi dưỡng, quyết định việc có kinh và có con.
Khi Thận khí suy dần, có người lệch về âm hư, có người lệch về dương hư. Ba thể thường gặp ở giai đoạn này:
- Thận âm hư: bốc hỏa, mồ hôi đêm, lòng bàn tay bàn chân nóng, miệng khô, ù tai, lưng gối mỏi;
- Tâm Thận bất giao: khó ngủ, hay mơ, hồi hộp, hay quên, bứt rứt trong người;
- Tỳ Thận dương hư: sợ lạnh, tay chân lạnh, mệt, ăn kém, đại tiện lỏng.
Nhiều người vừa bốc hỏa vừa sợ lạnh, tức âm và dương cùng hư. Bác sĩ xác định thể qua tứ chẩn: nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch.
Buổi khám với BS Tâm gồm những gì
BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm hỏi về chu kỳ mấy tháng gần đây, giấc ngủ, tâm trạng, những cơn nóng ngày và đêm. Chuyện vợ chồng, nếu bạn sẵn lòng chia sẻ, cũng nên được nói ra, vì khô âm đạo có cách điều trị. Sau đó là khám lâm sàng theo y học hiện đại và tứ chẩn Đông y. Tùy điều tìm được, bác sĩ có thể đề nghị:
- Xét nghiệm nội tiết sinh dục, đọc cùng lịch kinh vì nội tiết giai đoạn này dao động giữa các tháng;
- Xét nghiệm chức năng tuyến giáp;
- Công thức máu khi nghi thiếu máu;
- Siêu âm vùng chậu để xem tử cung, nội mạc, buồng trứng.
BS Tâm còn thử cơ theo Applied Kinesiology (AK) để kiểm tra stress ở các vùng thùy trán, hệ viền, hồi đai. Để chọn vị thuốc, khoáng chất hợp với bạn, bác sĩ cho bạn cầm hoặc đặt một lượng rất nhỏ lên người rồi thử lại cơ để so sánh. Thử cơ là phần thêm vào, không thay cho xét nghiệm hay siêu âm; bác sĩ đọc chung khi lên hướng điều trị.
Chăm sóc trong giai đoạn chuyển tiếp
Lối sống
Stuenkel và cộng sự (2020) xem quanh mãn kinh là cơ hội để bắt đầu thay đổi lối sống, giữ sức khỏe cho những năm về sau. Một số việc thiết thực:
- Vận động đều, như đi bộ nhanh, bơi, yoga, kèm vài bài giữ sức cơ; ăn đủ đạm, rau, trái cây, bớt rượu bia và cà phê buổi chiều;
- Ngủ và dậy cùng giờ, phòng ngủ thoáng mát, để sẵn khăn và ly nước đầu giường;
- Có thời gian nghỉ ngơi, trò chuyện với người tin cậy khi thấy nặng lòng.
Thuốc thang, châm cứu và cứu ngải
Thuốc thang được kê theo thể: tư bổ Thận âm khi âm hư, giao thông Tâm Thận khi mất ngủ và hồi hộp nổi bật, ôn bổ Tỳ Thận khi dương hư, rồi gia giảm sau mỗi lần khám lại. Châm cứu được dùng với mong muốn hỗ trợ giấc ngủ và giảm căng thẳng; bằng chứng riêng cho giai đoạn quanh mãn kinh chưa nhiều, nên BS Tâm theo dõi qua từng lần tái khám. Cứu ngải hợp với thể dương hư hơn, còn người nóng trong nhiều thì bác sĩ cân nhắc kỹ.
Nếu đang dùng thuốc tây hay nội tiết cho bệnh khác, hãy đưa danh sách cho bác sĩ, vì một số vị thuốc có thể làm thay đổi tác dụng của chúng (Ulbricht và cộng sự, 2008).
Khi cần cân nhắc điều trị nội tiết
Santoro (2016) mô tả hai hướng là điều trị nội tiết ngắn hạn và các cách không dùng nội tiết, kể cả thay đổi hành vi. Khi triệu chứng ảnh hưởng nhiều tới cuộc sống, BS Tâm phối hợp với bác sĩ phụ khoa, nội tiết để cùng bạn cân nhắc lợi và nguy cơ theo tiền sử bản thân và gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì bắt đầu tiền mãn kinh?
Không có mốc tuổi chung. Nhiều người bắt đầu thấy thay đổi khi ngoài 40, nhưng sớm hay muộn tùy từng người. Kinh thưa dần hoặc mất kinh khi còn khá trẻ thì nên đi khám sớm.
Kinh vẫn đều thì đã có thể tiền mãn kinh chưa?
Có thể. Trong nghiên cứu SWAN, một số phụ nữ bắt đầu bốc hỏa khi kinh còn đều (Avis và cộng sự, 2015). Ở giai đoạn này trứng vẫn có thể rụng ở một số chu kỳ, nên nếu chưa muốn mang thai thêm, bạn vẫn cần tránh thai và hỏi bác sĩ khi nào thì ngưng.
Có nên tự mua thuốc nội tiết hay sản phẩm “bổ nội tiết tố”?
Không nên. Ra huyết bất thường, bệnh tuyến giáp, bệnh ở tử cung hay vú cần được khám trước, và sản phẩm có tác dụng giống nội tiết không hợp với người có một số tiền sử bệnh. Hãy mang hộp sản phẩm theo khi đi khám để bác sĩ xem thành phần.
Để lưu
- Ghi lịch kinh ít nhất ba tháng: ngày bắt đầu, số ngày hành kinh, lượng kinh;
- Ghi thêm số cơn bốc hỏa và số lần thức giấc trong đêm;
- Đi khám sớm khi ra huyết giữa kỳ, sau quan hệ hoặc sau khi đã mãn kinh;
- Kể với bác sĩ cả chuyện khô âm đạo và những ngày buồn chán;
- Đi bộ nhanh hoặc tập một môn bạn thích, đều đặn mỗi tuần;
- Không tự dùng thuốc nội tiết hay sản phẩm “bổ nội tiết tố” khi chưa khám.
Khi chu kỳ bắt đầu thay đổi và giấc ngủ không còn yên như trước, bạn có thể mang lịch kinh đã ghi tới gặp BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm để được khám và tìm cách chăm sóc hợp với mình.
Nguồn tham khảo
- Harlow SD, Gass M, Hall JE, et al. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop + 10: addressing the unfinished agenda of staging reproductive aging. J Clin Endocrinol Metab. 2012;97(4):1159-1168. https://doi.org/10.1210/jc.2011-3362
- Santoro N. Perimenopause: from research to practice. J Womens Health. 2016;25(4):332-339. https://doi.org/10.1089/jwh.2015.5556
- Avis NE, Crawford SL, Greendale G, et al. Duration of menopausal vasomotor symptoms over the menopause transition. JAMA Intern Med. 2015;175(4):531-539. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2014.8063
- Stuenkel CA, Santoro NF, Laughlin-Tommaso SK, et al. NAMS 2019 Pre-Meeting Symposium: The Perimenopause. Menopause. 2020;27(7):735-745. https://doi.org/10.1097/GME.0000000000001571
- Ulbricht C, et al. Clinical evidence of herb-drug interactions: a systematic review by the Natural Standard Research Collaboration. Curr Drug Metab. 2008;9(10):1063-1120. https://doi.org/10.2174/138920008786927785
