Tờ kết quả khám sức khỏe ở công ty ghi BMI 23,8, cạnh đó là chữ “bình thường”. Vài dòng bên dưới, đường huyết lúc đói và mỡ máu lại bị tô vàng. Chiếc quần tây mua dịp Tết năm kia giờ phải hóp bụng mới cài được nút, dù cái cân trong nhà tắm mấy năm nay chỉ nhích chừng hai ký.
Mốc BMI của người châu Á thấp hơn
BMI bằng cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m). Cao 1,60 m, nặng 61 kg thì BMI khoảng 23,8. Bảng quốc tế chỉ tính thừa cân từ 25.
Năm 2004, một hội đồng chuyên gia của Tổ chức Y tế Thế giới xem lại bằng chứng ở nhiều nước châu Á. Hội đồng nhận thấy ở người châu Á, cùng một mức BMI đi kèm lượng mỡ cơ thể và nguy cơ bệnh khác với người châu Âu. Khá nhiều người đã có nguy cơ cao mắc đái tháo đường type 2, bệnh tim mạch khi BMI còn dưới 25. Hội đồng đề xuất y tế công cộng bắt đầu can thiệp từ mốc đầu tiên là 23.
Ở Việt Nam, bác sĩ thường đọc BMI người lớn theo bảng dành cho người châu Á:
- Từ 23 đến 24,9: thừa cân;
- Từ 25 đến 29,9: béo phì độ I;
- Từ 30 trở lên: béo phì độ II.
Theo bảng này, tờ kết quả lúc đầu lẽ ra đã ghi thừa cân. Người tập tạ lâu năm có thể có BMI cao mà bụng vẫn phẳng, vì BMI không tách được cơ với mỡ.
Vòng eo nói thêm điều gì
Năm 2009, sáu tổ chức quốc tế về đái tháo đường, tim mạch và béo phì thống nhất rằng chỉ cần ba trong năm bất thường là đủ chẩn đoán hội chứng chuyển hóa. Năm bất thường ấy gồm béo bụng, huyết áp tăng, triglycerid tăng, HDL giảm, đường huyết lúc đói tăng. Vòng eo được coi là công cụ sàng lọc ban đầu hữu ích, còn ngưỡng thì tùy chủng tộc. Với người châu Á, mốc hay dùng là 90 cm ở nam và 80 cm ở nữ.
Dang và cộng sự (2022) cùng Viện Dinh dưỡng Quốc gia đo 4.701 người lớn ở bốn vùng trong nước, tìm những mức nhân trắc giúp nhận ra hội chứng chuyển hóa. BMI đã đáng để ý từ khoảng 22,4 ở nam và 23,6 ở nữ. Tỷ lệ vòng eo trên chiều cao có mốc 0,53 ở nam, 0,51 ở nữ, tức vòng eo chừng nửa chiều cao. Nhóm tác giả khuyên nhân viên y tế Việt Nam dùng ngưỡng thấp hơn hướng dẫn quốc tế để khỏi bỏ sót.
Tự đo ở nhà, bạn đứng thẳng vào buổi sáng trước khi ăn, thở ra nhẹ, quấn thước sát da và nằm ngang quanh eo. Cao 1,60 m thì nửa chiều cao là 80 cm, trùng mốc vòng eo của nữ.
Điều gì giữ cân nặng ở lại
Ở người lớn, ngủ ngắn đi cùng nguy cơ béo phì cao hơn, tỷ số chênh khoảng 1,55. Số liệu này từ phân tích gộp 30 nghiên cứu với hơn sáu trăm nghìn người của Cappuccio và cộng sự (2008). Cứ mỗi giờ ngủ thêm hay bớt, BMI chênh chừng 0,35. Phần lớn số liệu đến từ khảo sát cắt ngang nên chưa tách được đâu là nguyên nhân. Ai làm ca đêm, chăm con nhỏ hay quen thức khuya bên màn hình thì được bác sĩ hỏi chuyện ngủ trước chuyện ăn. Vài thói quen giúp ngủ sâu có ở bài giấc ngủ.
Có người không đói mà vẫn mở tủ lạnh lúc mười một giờ đêm, sau một ngày căng thẳng hay một cuộc điện thoại không vui. Ăn lúc ấy là cách cơ thể tự làm dịu.
Trong tủ thuốc ở nhà, một số thuốc chống trầm cảm, thuốc chống động kinh, corticoid uống dài ngày có thể làm tăng cân hoặc tăng cảm giác thèm ăn.
Ở phụ nữ, kinh thưa kèm mụn, lông mọc nhiều và vòng eo lớn dần có thể liên quan tới kháng insulin trong hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS). Chuyện nội tiết phải xét nghiệm mới biết chắc, bài buồng trứng đa nang viết kỹ phần này. Ai từng ăn kiêng nhiều đợt, bỏ cơm hay bỏ bữa sáng nhiều năm thường kể mình mệt, chuột rút, ngủ chập chờn, với họ bác sĩ xem thêm phần vi chất.
Tăng cân kèm dấu hiệu nào thì cần xét nghiệm
Cân lên nhanh trong vài tuần kèm phù mặt, phù chân, mệt rã rời, sợ lạnh thì cần xét nghiệm tuyến giáp và kiểm tra tim, thận. Khát nhiều, tiểu nhiều nên được thử đường huyết sớm. Ngáy to, người nhà thấy có lúc ngưng thở khi ngủ, ban ngày ngồi đâu cũng gật thì nên khám về ngưng thở khi ngủ. Tăng cân rõ từ sau khi bắt đầu một thuốc mới thì mang vỉ thuốc ấy đến hỏi bác sĩ đã kê, đừng tự bỏ thuốc.
Khi bạn đến khám
Câu hỏi đầu tiên của ThS.BS Đinh Ngọc Đức thường là cân nặng bắt đầu đổi từ lúc nào và lúc ấy đời sống có gì khác: đổi việc, sinh con, chuyển sang làm ca, bắt đầu một loại thuốc. Rồi bác sĩ đo vòng eo, huyết áp, xem xét nghiệm đường huyết, mỡ máu bạn mang theo.
Thử cơ giúp bác sĩ biết ở từng người, yếu tố nào đang trội hơn. Khi bạn nhớ lại cảnh đứng trước tủ lạnh đêm khuya mà một cơ vốn khỏe bỗng yếu đi, bác sĩ ghi nhận căng thẳng có lẽ đang góp phần giữ cân nặng. Phần vi chất được kiểm tra theo cách bài tam giác sức khỏe mô tả. Còn đường huyết, mỡ máu, tuyến giáp thì bác sĩ đọc từ kết quả xét nghiệm.
Ai hay tỉnh giữa đêm rồi phải ăn chút gì mới ngủ lại được thì bác sĩ châm cứu để giấc ngủ yên hơn.
Có người thấy nặng nề, bụng đầy sau ăn, sáng dậy mí mắt hơi sưng, đại tiện nát, lưỡi bệu có dấu răng. Đông y nghĩ tới Tỳ hư sinh thấp, và bác sĩ kê thuốc thang kiện Tỳ, trừ thấp, chọn vị theo mạch và lưỡi của chính người ấy. Nếu bạn ít vận động, bác sĩ hướng dẫn thêm bài tập giữ cơ đùi, cơ mông, làm được ở nhà.
Phòng khám không đặt mục tiêu bao nhiêu ký và không phát thực đơn chung. Bác sĩ nhắm vào chỗ đang vướng ở từng người, là giấc ngủ, căng thẳng hay vi chất, để cơ thể tự điều chỉnh từ đó. Vòng eo được đo lại ở các lần tái khám để cùng bạn xem cơ thể đáp ứng ra sao.
Để lưu
- Đo vòng eo mỗi tháng một lần, cùng giờ, cùng chỗ đặt thước, không cần đo hằng ngày;
- Vòng eo vượt nửa chiều cao thì hỏi bác sĩ về xét nghiệm đường huyết, mỡ máu;
- Đọc BMI theo bảng của người châu Á, từ 23 đã là thừa cân;
- Ghi giờ ngủ, giờ thức trong một tuần trước khi đổi thực đơn;
- Cân lên từ khi dùng thuốc mới thì báo bác sĩ đã kê, không tự ngưng.
Nguồn tham khảo
- WHO Expert Consultation (2004). Appropriate body-mass index for Asian populations and its implications for policy and intervention strategies. Lancet 363(9403):157-63. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(03)15268-3
- Dang AK, Truong MT, Le HT, Nguyen KC, Le MB, Nguyen LT và cs. (2022). Anthropometric Cut-Off Values for Detecting the Presence of Metabolic Syndrome and Its Multiple Components among Adults in Vietnam: The Role of Novel Indices. Nutrients 14(19):4024. https://doi.org/10.3390/nu14194024
- Alberti KGMM, Eckel RH, Grundy SM, Zimmet PZ, Cleeman JI, Donato KA và cs. (2009). Harmonizing the metabolic syndrome: a joint interim statement of the International Diabetes Federation Task Force on Epidemiology and Prevention; National Heart, Lung, and Blood Institute; American Heart Association; World Heart Federation; International Atherosclerosis Society; and International Association for the Study of Obesity. Circulation 120(16):1640-5. https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192644
- Cappuccio FP, Taggart FM, Kandala NB, Currie A, Peile E, Stranges S, Miller MA (2008). Meta-analysis of short sleep duration and obesity in children and adults. Sleep 31(5):619-26. https://doi.org/10.1093/sleep/31.5.619
