Bài đăng ngày 6/10 kể chuyện một em học sinh cuối cấp. Em không kém, thi thử vẫn ổn, nhưng cứ nghĩ đến môn Toán và môn Hóa là em sợ. Khi khám, chỉ cần em nghĩ đến hai môn đó là các cơ liên quan đến đáp ứng căng thẳng yếu đi. Sau khi bác sĩ làm dịu từng tầng đang quá tải, em thi tốt và đậu vào một trường đại học ở nước ngoài.
Bài hôm nay viết cho cha mẹ: khi thấy con có dấu hiệu sợ thi, hoặc con có năng lực mà điểm thi không phản ánh đúng, ở nhà mình nên làm gì, và những câu nào nên tránh.
Những dấu hiệu cha mẹ có thể để ý
- Con làm bài ở nhà tốt hơn hẳn lúc thi thật, và chuyện này lặp đi lặp lại.
- Trước giờ thi con hay đau bụng, buồn nôn, tim đập nhanh, ngủ chập chờn.
- Nhắc đến một môn học là con né, cáu gắt hoặc im lặng.
- Con hay "xui" đúng ngày thi: quên đồ, ốm, đầu óc trống rỗng.
- Con nói "con ổn", nhưng càng gần ngày thi càng trì hoãn việc ôn bài.
Vì sao con có năng lực mà vẫn thi không ổn
Con vừa muốn vừa sợ cùng một thứ
Tâm lý học gọi đây là xung đột tiếp cận – né tránh: chỉ có một mục tiêu, nhưng mục tiêu ấy mang cả điều mình muốn lẫn điều mình sợ. Kỳ thi đúng là như vậy. Con muốn đạt điểm tốt, muốn cha mẹ vui. Cũng chính kỳ thi ấy là nơi con có thể thất bại.
Miller (1944) mô tả rằng khi tiến lại gần mục tiêu, cả hai xu hướng đều mạnh lên, nhưng phía né tránh tăng nhanh hơn. Ngày thi càng gần thì nỗi sợ càng lấn át. Con cứ dao động tại chỗ, mở sách ra rồi gập lại, hứa "mai con học", đến sát ngày thì người mệt, bụng đau. Mô hình này ban đầu được làm trên động vật, nên chỉ nên dùng để mô tả hiện tượng chứ chưa phải định luật đã kiểm chứng ở người. Dù vậy, nó cho cha mẹ thấy con bế tắc không phải vì thiếu cố gắng.
"Con ổn mà" chưa chắc là ổn
Cha mẹ hỏi, con bảo "con không sao". Có khi con nói thật lòng. Festinger và Carlsmith (1959) làm thí nghiệm và thấy rằng khi hành vi lệch với niềm tin mà hành vi không đổi được, người ta thường sửa niềm tin để thấy mình ổn. Con không thể bỏ kỳ thi, nên trong đầu con tự chỉnh lại cho êm, trong khi cơ thể vẫn giữ nguyên trạng thái căng.
Vì vậy hỏi thẳng "con có áp lực không?" thì thường sẽ nghe "không". Con không nói dối, con kể lại những gì con đã tự chỉnh trong đầu.
Mục tiêu này là của ai?
Trong buổi workshop về stress gần đây, chúng tôi dùng năm yếu tố để xem một mong muốn có trôi chảy không, hay đang vướng ở đâu: tôi muốn, điều đó có thể, tôi cần, tôi có năng lực, tôi xứng đáng. Với học sinh, hai câu hay bị nghẽn nhất là "tôi cần" và "tôi có năng lực". Nếu điểm số là mong muốn của cha mẹ nhiều hơn của con, ngoài miệng con vẫn nói muốn, còn bên trong thì chưa đồng thuận. Có em tin vào mục tiêu nhưng không tin mình làm nổi, và em đó sẽ né trước cả khi thử.
Những câu nên tránh
"Con phải cố hơn nữa." Nhiều em sợ thi là những em đã cố rồi. Câu này đè thêm lên đúng chỗ đang quá tải.
"Quyết tâm lên, đừng sợ nữa." Stress làm suy giảm khả năng tự điều chỉnh. Oaten và Cheng (2005) theo dõi sinh viên trong mùa thi và ghi nhận giai đoạn căng thẳng đi kèm khả năng tự kiểm soát kém hơn ở nhiều mặt cùng lúc. Mà "quyết tâm" lại cần chính khả năng ấy, đúng lúc con đang thiếu nó nhất.
"Con lười", "con không tập trung". Lấy ví dụ con cứ né môn Toán. Nếu cha mẹ cho là con lười thì chỉ còn biết mắng. Nếu hiểu là con sợ, cha mẹ có thể hỏi "phần nào làm con sợ nhất?", và từ đó mới có chỗ để giúp con.
"Sao bạn A thi được mà con không được?" Khi bị đặt cạnh bạn, con bắt đầu đo giá trị của mình theo bạn. Kỳ thi lúc đó thành phép thử xem con có đáng hay không, và nỗi sợ càng nặng thêm.
Cha mẹ có thể làm gì
Đừng hỏi chuyện ngay lúc vừa biết điểm kém. Để đến bữa cơm tối, hoặc lúc cả nhà đi dạo, rồi hỏi nhẹ: "Khi nghĩ đến môn Toán, con thấy trong người thế nào?", "Phần nào khó nhất với con?". Hỏi về cảm giác thường mở ra được nhiều hơn hỏi về điểm. Con bảo "không" một lần thì cũng đừng vội yên tâm. Khi con kể ra được, cha mẹ có thể gọi đúng tên điều con đang gặp: "Con không yếu. Con vừa muốn làm tốt vừa sợ làm không tốt, nên mới mệt như vậy." Có em nghe được câu đó còn thấy nhẹ người hơn cả lời động viên.
Cha mẹ cũng nên tự hỏi mình: mình mong con đạt điều này vì con, hay vì mình? Con có biết mình muốn gì sau kỳ thi không?
Khi hệ thần kinh đang ở trạng thái đề phòng, thêm giờ học thêm chưa chắc thêm điểm. Nên làm dịu trước rồi mới tính chuyện thêm bài: giữ giấc ngủ cho con, bớt những lần nhắc nhở dồn dập, để con có khoảng nghỉ thật sự.
Nếu cần người hỗ trợ, ở Đông y Tâm Đức bác sĩ khám theo phương pháp Applied Kinesiology để tìm xem nỗi sợ đang tác động lên những tầng nào trong cơ thể, rồi hỗ trợ làm dịu từng tầng. Kết quả thi vẫn phụ thuộc vào sự chuẩn bị của chính em. Điều chúng tôi hướng tới là giúp em, khi ngồi vào phòng thi, dùng được những gì em đã học.
Khi nào cần đến chuyên khoa sức khỏe tâm thần
Sợ thi là chuyện thường gặp, nhưng có những dấu hiệu cần đưa con đi khám chuyên khoa sức khỏe tâm thần sớm: con buồn hoặc thấy trống rỗng kéo dài trên hai tuần, mất hứng thú với những việc từng thích, không ngủ được dù có điều kiện để ngủ, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Khi đó, đừng chờ qua kỳ thi.
Nếu cha mẹ muốn đưa con đến khám, có thể đặt lịch tại Đông y Tâm Đức qua số 0345.22.33.19 (Zalo).
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn trực tiếp của bác sĩ.
Nguồn tham khảo
- Miller N. E. (1944). Experimental studies of conflict. Trong Hunt J. McV. (Ed.), Personality and the Behavior Disorders.
- Festinger L., Carlsmith J. M. (1959). Cognitive consequences of forced compliance. Journal of Abnormal and Social Psychology, 58(2).
- Oaten M., Cheng K. (2005). Academic examination stress impairs self-control. Journal of Social and Clinical Psychology, 24(2).
- Coleman J. C. (1970). Abnormal Psychology and Modern Life.
- Tài liệu workshop "Khoa học thần kinh trong định danh và xử lý stress – Level 2" (AKNU, 27/09/2026).
