Vì sao cơ thể giật mình trước khi bạn kịp hiểu chuyện gì xảy ra

·

Cập nhật

Vì sao cơ thể giật mình trước khi bạn kịp hiểu chuyện gì xảy ra – Đông y Tâm Đức

Đầu hẻm vang lên một tiếng phanh gấp. Người đang ngồi uống trà trước hiên khựng lại, tay siết chặt cái ly, ngực đập thình thịch. Một hai giây sau họ mới quay ra nhìn: chỉ là chiếc xe máy dừng lại nhường đứa nhỏ qua đường. Mấy năm trước, cũng một tiếng phanh như thế đi trước cú va quẹt làm họ gãy tay. Xương đã liền từ lâu, kể lại chuyện cũ họ cũng bình thản.

Hai đường đi của tín hiệu báo động

Âm thanh, hình ảnh từ tai và mắt trước hết về đồi thị (thalamus), một trạm trung chuyển nằm sâu giữa não. Từ đây tín hiệu rẽ hai ngả. Ngả thứ nhất lên vỏ não, nơi tiếng động được phân tích kỹ: tiếng gì, từ phía nào, có đáng lo không. Cách này chính xác nhưng tốn thêm thời gian. Ngả thứ hai ngắn hơn, đưa tín hiệu thẳng tới hạch hạnh nhân (amygdala), khối nhỏ hình hạt hạnh nhân nằm sâu trong thùy thái dương ở mỗi bên não.

Hạch hạnh nhân không đợi biết rõ. Chỉ một nét thô, như tiếng rít hay một vật dài cong cong dưới chân, đã đủ để nó bật báo động: tim đập nhanh, thở gấp, cơ căng, người đứng sững. Lát sau, vỏ não phân tích xong, thấy không có gì nguy hiểm, phản ứng mới dịu xuống. Giới khoa học thần kinh thường gọi ngả ngắn này là đường tắt đồi thị – hạch hạnh nhân.

Theo tổng quan của LeDoux (2000), phần lớn hiểu biết về mạch cảm xúc trong não đến từ nghiên cứu nỗi sợ. Hạch hạnh nhân góp phần lưu và gọi lại ký ức sợ hãi, và những gì tìm thấy ở nó trên động vật thí nghiệm cũng đúng với não người.

Nỗi sợ bám vào những thứ na ná

Một lần bị rắn cắn, mười năm sợ dây thừng. Sợi dây thừng chẳng làm ai đau, nhưng dáng dài và cong của nó đủ giống con rắn để báo động bật lên trước khi mắt kịp nhận ra đó là sợi dây bện.

Trong phòng thí nghiệm, hiện tượng này được nghiên cứu dưới tên điều kiện hóa nỗi sợ. Một tín hiệu vô hại như tiếng chuông, chỉ cần vài lần đi liền trước một kích thích gây sợ, là về sau riêng tiếng chuông cũng làm con vật đứng im, tim đập nhanh. Ở người, phản ứng còn lan sang khung cảnh lúc xảy ra chuyện: ai bị rắn cắn khi giẫm vào đống lá khô, về sau có thể dè chừng mọi đống lá. Biết rõ sợi dây vô hại, người ta vẫn giật mình.

Phản ứng sợ đã học có thể dịu đi

Khi tín hiệu cũ lặp lại nhiều lần mà không kèm điều gì xấu, phản ứng sợ yếu dần, giới nghiên cứu gọi là dập tắt nỗi sợ (fear extinction); mạch thần kinh của quá trình này đã được tìm hiểu suốt mười năm trên cả chuột lẫn người và được dùng làm mô hình cho các hướng điều trị (Milad và Quirk, 2012). Ký ức cũ vẫn còn đó; hệ thần kinh chỉ học thêm rằng tín hiệu ấy đã an toàn. Lúc mệt mỏi, căng thẳng, phản ứng cũ có thể quay lại.

Khi mức báo động bị đặt quá thấp

Hạch hạnh nhân nhạy bén giúp con người thoát được nguy hiểm thật. Rắc rối bắt đầu khi nó bật lên quá dễ, với cả những thứ chẳng có gì đáng sợ, khiến cơ thể cứ chuẩn bị chiến đấu hay bỏ chạy suốt ngày. Ở bàn khám, người ở trạng thái này hay kể:

  • Giật bắn người với tiếng động bình thường như tiếng cửa đóng, tiếng chuông điện thoại;
  • Hồi hộp, tim đập nhanh từng lúc không rõ lý do;
  • Ngủ chập chờn, dễ tỉnh giữa đêm;
  • Cổ vai, quai hàm căng cứng kéo dài, hay đau đầu;
  • Mệt dù chẳng làm gì nặng.

Bệnh tuyến giáp hay rối loạn nhịp tim cũng gây những biểu hiện tương tự, nên bác sĩ loại trừ chúng trước. Ai đau mãi một chỗ dù đã chữa nhiều cách thì nên đọc thêm chuyện cảm xúc cũ góp phần giữ cơn đau.

Giật mình kèm những dấu hiệu này thì đi khám chuyên khoa

Biến cố cũ có thể đã để lại sang chấn và cần bác sĩ chuyên khoa tâm thần đánh giá nếu có:

  • Ác mộng về biến cố lặp đi lặp lại;
  • Hồi tưởng, chuyện cũ hiện về sống động như đang xảy ra lần nữa;
  • Né tránh kéo dài những nơi chốn, con người, công việc gợi nhớ, tới mức ảnh hưởng sinh hoạt;
  • Cơn hoảng loạn lặp lại: tim đập dồn, khó thở, run, cảm giác sắp chết hay sắp mất kiểm soát.

Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, dù thoáng qua, hãy báo một người thân và đến cơ sở y tế hôm nay. Hồi hộp kèm đau ngực hay ngất thì đi cấp cứu trước.

Buổi khám bắt đầu từ tiếng động làm bạn giật mình

Điều đầu tiên bác sĩ hỏi là âm thanh nào làm bạn giật mình, và chuyện đó bắt đầu từ bao giờ. Sau đó mới tới khám lâm sàng, tứ chẩn Đông y, kèm xét nghiệm khi cần.

Để biết một ký ức cũ còn kích hoạt hệ thần kinh tới mức nào, ThS.BS Đinh Ngọc Đức dùng Applied Kinesiology (AK). Bác sĩ chọn một cơ đang giữ vững rồi nhờ bạn hình dung lại tình huống hay làm mình giật thót, như tiếng phanh xe hay mặt nước sâu. Hình ảnh chỉ cần giữ trong đầu vài giây, kể ra bao nhiêu là tùy bạn. Trong lúc bạn nghĩ tới tiếng phanh, bác sĩ ấn thử cơ đó lần nữa; tay đang giữ chắc mà bỗng hẫng đi là dấu hiệu ký ức ấy vẫn đang tác động. Phép thử dựa trên nền tảng của thử cơ trong chẩn đoán.

Bác sĩ còn kiểm tra các phản xạ nguyên thủy. Đó là những phản xạ có sẵn từ lúc mới sinh, chẳng hạn phản xạ Moro: em bé bị hẫng thì giật mình, dang hai tay ra. Khi hệ thần kinh trưởng thành, các phản xạ này được tích hợp và lặng dần. Ở bàn khám, bác sĩ gặp một số người lớn chịu stress nặng có phản xạ hoạt động trở lại, khiến họ dễ giật mình, khó thả lỏng.

Thấy ký ức nào, phản xạ nào đang góp phần, bác sĩ dùng các kỹ thuật xử lý stress trong AK để hệ thần kinh hạ mức phản ứng. Qua từng buổi, bác sĩ theo dõi xem cơ có còn giữ vững khi bạn nghĩ lại tình huống cũ hay không. Sách Tố Vấn viết sợ thì khí đi xuống, kinh hoảng thì khí loạn, nên với người hay giật mình, hồi hộp kèm ngủ không yên, bác sĩ chọn huyệt châm cứu và vị thuốc thang theo hướng an thần, nhắm vào tâm và thận, tùy thể bệnh, rồi hướng dẫn tập luyện vừa sức.

Để lưu

  • Ghi lại âm thanh, nơi chốn nào khiến bạn giật thót và chúng gợi tới chuyện gì;
  • Sau mỗi lần giật mình, ngồi xuống thở chậm cho tới khi tim dịu lại;
  • Giữ giờ ngủ đều khi đang căng thẳng;
  • Đang điều trị với bác sĩ tâm thần thì mang theo đơn thuốc khi đi khám, đừng tự ngưng thuốc;
  • Ác mộng, hồi tưởng hay né tránh kéo dài thì đi khám chuyên khoa tâm thần sớm.

Nếu bạn đang dùng thuốc tâm thần hoặc thuốc ngủ, hãy cho bác sĩ biết trước khi dùng thuốc thang, và đừng tự ngưng thuốc.

Nguồn tham khảo

  1. LeDoux JE (2000). Emotion circuits in the brain. Annu Rev Neurosci 23:155-84. https://doi.org/10.1146/annurev.neuro.23.1.155
  2. Milad MR, Quirk GJ (2012). Fear extinction as a model for translational neuroscience: ten years of progress. Annu Rev Psychol 63:129-51. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.121208.131631

Đặt lịch khám cùng Đông y Tâm Đức

Để lại thông tin hoặc gọi trực tiếp 0345.22.33.19 – phòng khám sẽ liên hệ xác nhận lịch hẹn.

0345.22.33.19