Mấy trăm năm trước, Hải Thượng Lãn Ông đã viết về người phụ nữ “có sự uất ức không thể bộc lộ được ẩn tình”. Một nỗi uất không được giải tỏa, theo cách nhìn của YHCT, lâu ngày ảnh hưởng đến chức năng sơ tiết của tạng Can, chức năng vận hóa của tạng Tỳ, sự sinh hóa của khí huyết.
Đến nay, phòng khám vẫn gặp đúng câu chuyện đó, chỉ khác hoàn cảnh. Người chồng vẫn còn đó, nhưng đi làm xa, đi sớm về khuya, hoặc ở nhà mà việc gì cũng chờ vợ nhắc. Người vợ lặng lẽ làm thêm phần của người cha: đưa đón, dạy con, lo tiền, quyết chuyện lớn, đứng ra với nhà trường và họ hàng.
Chị đến khám vì vai gáy cứng, vì hai ba giờ sáng vẫn tỉnh, vì bụng đầy ăn không ngon, vì kinh tháng sớm tháng muộn. Chuyện trong nhà thì chị giữ lại.
Gánh hai vai, cơ thể ghi lại từng ngày
Ở Việt Nam, kết quả sơ bộ Điều tra Lao động – Việc làm năm 2024 cho thấy phụ nữ làm việc nhà và chăm sóc gia đình không công trung bình 15,5 giờ mỗi tuần, nam giới 8,6 giờ. Đó là trung bình của mọi nhà. Ở nhà vắng chồng, phần của người vợ nhiều khả năng còn nhiều hơn.
Phần nặng nhất lại không ai thấy, chẳng hạn nhớ lịch tiêm của con, biết hôm nào con học bơi, lo trước đồ cho buổi dã ngoại. Các nhà nghiên cứu gọi đó là lao động nhận thức. “Anh ấy có phụ, nhưng việc gì cũng phải nhắc” chính là nói về phần này.
Khi gánh nặng vượt quá sức chống đỡ trong thời gian dài, người mẹ có thể rơi vào kiệt sức vì làm cha mẹ. Chị thấy cạn sức, thấy mình không còn là mình như trước, có lúc thấy xa cách với chính con mình. Một nghiên cứu theo dõi các cặp vợ chồng cùng đi làm còn ghi nhận rằng khi chồng làm việc nhà nhiều hơn, hormone căng thẳng buổi tối của vợ hạ về tốt hơn.
Bất công và không được ghi nhận
Nhiều người vợ chấp nhận làm nhiều hơn chồng. Điều khiến họ kiệt sức là cảm giác bất công và không được ai ghi nhận.
Một nghiên cứu trên hơn hai nghìn người cho thấy làm nhiều việc nhà hơn mà thấy bất công thì kém hài lòng với hôn nhân. Nhưng khi người đó cảm thấy được bạn đời trân trọng, tác động xấu ấy gần như biến mất.
Được chồng ghi nhận bằng một lời cảm ơn cụ thể, phần thiệt thòi ấy nhẹ đi nhiều.
Còn con thì sao
Điều giúp con là người cha có thật sự gắn bó với con hay không. Chỉ có mặt trong nhà thì chưa đủ.
Ở Việt Nam, nghiên cứu trên trẻ em có cha đi làm xa không thấy sức khỏe tâm lý của các em kém hơn rõ rệt. Phần lớn là nhờ người mẹ ở nhà đã bù đắp. Ảnh hưởng lên con chủ yếu đi qua sức khỏe của chính người mẹ, nên khi khám, chúng tôi chăm người mẹ trước.
Có hai điều nên để ý. Đứa con lớn, nhất là con gái, có còn được làm trẻ con không, hay đã thành “người lớn thứ hai” trong nhà. Và người mẹ, vì quen tự làm, có đang vô tình không để chồng đụng tay vào việc của con không.
Đông y nhìn thấy gì
Đông y gọi đây là chứng uất. Sách nói phụ nữ “lấy Can làm tiên thiên”, nên mọi dồn nén trước hết làm Can khí uất kết: hay thở dài, tức ngực sườn, cổ vai căng, căng ngực trước kỳ kinh. Uất lâu thì sinh nóng, người hay cáu, đau đầu, khó ngủ. Can uất lấn sang Tỳ thì đầy bụng, ăn kém, đau dạ dày khi bực. Có người thấy cổ họng như có vật vướng, khạc không ra nuốt không xuống, Đông y gọi là mai hạch khí. Gánh vác nhiều năm thì thành hư: mệt, hay quên, hồi hộp, mất ngủ.
Mỗi giai đoạn cần một hướng thuốc khác nhau. Với người đã suy kiệt, chỉ uống thuốc “giải uất” là chưa đủ, phải nuôi lại khí huyết trước.
Tại phòng khám, chúng tôi làm gì
Trước hết, chúng tôi loại trừ các nguyên nhân thực thể như thiếu máu, tuyến giáp, bệnh dạ dày, bệnh phụ khoa. Sau đó là thăm khám Đông y và test cơ theo Applied Kinesiology, tìm những chỗ cơ thể đang gồng: hàm, cổ, vai, nhịp thở, tuyến thượng thận, rồi mới đến lớp cảm xúc. Kỹ thuật làm dịu stress qua điểm phản xạ vùng trán không đòi chị phải kể chuyện nhà. Chị kể đến đâu, chúng tôi nghe đến đó.
Khi an toàn và chị đồng ý, chúng tôi mời người chồng cùng đến một buổi, để anh nghe bác sĩ giải thích về giấc ngủ, dạ dày và nội tiết của vợ. Anh cùng tham gia điều trị, không đứng ngoài.
Khi nào cần khám chuyên khoa ngay
Nếu buồn hoặc mất hứng thú gần như mỗi ngày trên 2 tuần, không ngủ được dù có điều kiện, thấy mình vô dụng, hoặc có ý nghĩ muốn biến mất, làm hại bản thân hay con, người mẹ cần được khám chuyên khoa tâm thần sớm. Có ý nghĩ tự hại thì cần giúp ngay, gọi 115 nếu nguy hiểm trước mắt. Nếu trong nhà có bạo lực, an toàn của mẹ và con là việc đầu tiên. Đông y và test cơ giúp cơ thể hồi phục, nhưng không thay thế điều trị chuyên khoa.
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 viết rằng cha mẹ “cùng nhau chăm sóc, nuôi dưỡng con”. Phần việc chị đang gánh vốn là của cả hai người.
Nguồn tham khảo
- Hải Thượng Lãn Ông. Hải Thượng Y tông tâm lĩnh, quyển Phụ đạo xán nhiên.
- Báo Đầu tư (12/04/2025), dẫn kết quả sơ bộ Điều tra Lao động – Việc làm 2024 của Tổng cục Thống kê.
- Daminger A. The Cognitive Dimension of Household Labor. Am Sociol Rev. 2019.
- Mikolajczak M, Roskam I. Parental Burnout: The Balance Between Risks and Resources. Front Psychol. 2018.
- Saxbe DE, Repetti RL, Graesch AP. J Fam Psychol. 2011.
- Gordon AM và cs. Feeling Appreciated Buffers Against the Negative Effects of Unequal Division of Household Labor. Psychol Sci. 2022.
- Sarkadi A và cs. Fathers’ involvement and children’s developmental outcomes. Acta Paediatr. 2008.
- Graham E, Jordan LP. Migrant Parents and the Psychological Well-Being of Left-Behind Children in Southeast Asia. J Marriage Fam. 2011.
- Hạ Quế Thành (bản dịch tiếng Việt); Giáo trình Nội khoa YHCT, ĐHYD Cần Thơ, mục Uất chứng.
- Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Điều 71.
- WHO, Depressive disorder fact sheet; NICE NG222 (2022).
