Chạy bộ 03 – Sốc nhiệt và hạ natri máu: hai cấp cứu, xử trí ngược nhau

Trạm nước ở cây số 35, gần mười giờ sáng. Nắng đã lên quá ngọn cây, mặt đường hắt hơi nóng lên tận gối. Một tình nguyện viên áo cam đứng sau dãy bàn, tay xếp cốc, tay đưa chai cho người chạy ngang qua. Trong vòng một giờ, có hai người dừng ở trạm này rồi không đi tiếp được. Người thứ nhất tạt vào lề, chân bước xiêu, hỏi đi hỏi lại mình đang ở đâu, da nóng hầm hập. Người thứ hai ngồi thụp xuống vệ cỏ, nôn, ôm đầu kêu nhức. Từ đầu giải tới đây, trạm nào người ấy cũng dừng uống, có trạm uống hai cốc.

Với cả hai, người đứng cạnh làm gần như cùng một việc. Dìu vào bóng râm, quạt, đắp khăn ướt lên cổ, mở nắp chai nước đưa tận tay. Với người thứ nhất, chừng ấy còn quá ít. Với người thứ hai, chai nước lại đúng là thứ không nên đưa.

Hai người ấy có thể đang gặp hai cấp cứu khác hẳn nhau, sốc nhiệt khi gắng sức và hạ natri máu khi vận động. Cả hai đều làm người chạy lú lẫn, cùng hay gặp ở giải dài trời nóng, mà cách xử trí gần như ngược chiều. Phần dưới đây cần nhất cho người đứng cạnh: bạn chạy cùng, người cổ vũ bên đường, tình nguyện viên trạm nước. Tới lúc lú lẫn, người chạy không còn tự lo cho mình được nữa.

Người nóng rực mà nói không ra câu

Gắng sức lâu dưới nắng, cơ thể sinh nhiệt nhanh hơn sức thải ra ngoài. Tới một mức, nhiệt làm rối loạn hoạt động của não. Người đứng cạnh nhận ra điều đó qua đầu óc của người chạy trước khi nhận ra qua nhiệt độ. Người ấy trả lời sai câu hỏi đơn giản, nói lảm nhảm, đi lạng sang hai bên, rồi ngã quỵ. Sờ vào thấy người nóng rực. Đó là sốc nhiệt khi gắng sức. Nếu đo ở trực tràng, thân nhiệt thường trên 40 °C (Hội Y học Thể thao Hoa Kỳ, ACSM; Roberts và cộng sự, 2021; Jameson và cộng sự, 2018).

Con số 40 °C hay bị hiểu sai. Riêng một mức nhiệt cao thì chưa đủ để gọi là sốc nhiệt, vì chẩn đoán dựa trên thân nhiệt cao đi cùng rối loạn thần kinh. Người đứng cạnh cũng không phải chờ đo. Thấy một người chạy lú lẫn, sờ thấy nóng giữa trời nắng thì bắt đầu làm mát liền, đồng thời nhờ người gọi 115.

Người chỉ mệt, nóng, ra nhiều mồ hôi mà vẫn tỉnh, nói năng mạch lạc thì nhẹ hơn nhiều. Chúng tôi xếp trường hợp ấy vào say nóng nhẹ. Ranh giới giữa hai mức nằm ở đầu óc. Hễ bắt đầu lơ mơ, nói lẫn là đã sang mức nặng.

Thùng nước đá thay cho chiếc khăn ướt

Hướng dẫn về bệnh do nhiệt của Hiệp hội Y học Hoang dã (WMS; Eifling và cộng sự, 2024) đặt lên đầu việc ngâm người bệnh vào nước đá, hoặc nước lạnh nhất đang có, ngập toàn thân tới cổ. Khuyến cáo này được xếp loại mạnh, dựa trên bằng chứng chất lượng cao. Khi ngâm, thân nhiệt hạ khoảng 0,20 °C mỗi phút; phủ khăn ướt chỉ được khoảng 0,11 °C. Tính ra, mười phút trong bồn kéo nhiệt xuống chừng 2 °C, mười phút đắp khăn chỉ chừng 1 °C.

Không có bồn thì dội nước liên tục khắp người, vừa dội vừa quạt, hoặc phủ túi đá kín toàn thân. Vài túi đặt ở cổ, nách, bẹn thì chưa gọi là phủ. WMS vẫn khuyên mạnh cả hai cách này, dù bằng chứng cho chúng thấp hơn. Ở trạm nước, theo chúng tôi, cứ dùng ngay thùng đá ướp chai, xô nước, các bình lớn đang có trên bàn.

Làm mát tại chỗ trước, chở đi sau. Đội y tế có nhiệt kế sẽ làm mát tới khoảng 38,3–38,8 °C rồi dừng. Không dùng thuốc hạ sốt, vì người này nóng do gắng sức chứ không phải đang sốt. Người sốc nhiệt cần dịch truyền, và việc ấy để nhân viên y tế làm, nên đừng cố cạy miệng cho người đang lú lẫn uống nước (Eifling và cộng sự, 2024; Roberts và cộng sự, 2021; Hosokawa và cộng sự, 2021; Jameson và cộng sự, 2018).

Nhiều người tin chườm đá ở cổ, nách, bẹn là đủ. Với say nóng nhẹ thì đúng, với sốc nhiệt thì chưa. Cũng có người ngại ngâm nước đá vì sợ hại tim. Câu cảnh báo tim mạch trong sách chấn thương thể thao của Joyce và Lewindon (2016) nói về việc ngâm lạnh để tăng thành tích, không nói về cấp cứu. Tự ngâm đá sau một buổi chạy bình thường cho mau hồi là chuyện nên tránh, còn người đang sốc nhiệt thì cần được ngâm ngay.

Với say nóng nhẹ, Bộ Y tế hướng dẫn chườm khăn mát hoặc đá ở cổ, nách, bẹn, kèm Oresol. Oresol pha đúng liều ghi trên gói, uống theo khát, không ép. Nếu người ấy bắt đầu lơ mơ thì gọi 115 và chuyển sang làm mát toàn thân như trên.

Chai nước chìa ra không đúng lúc

Hạ natri máu khi vận động (EAH) là khi natri trong máu xuống dưới 135 mmol/L, trong lúc vận động hoặc trong vòng 24 giờ sau đó (Hew-Butler và cộng sự, 2015). Dấu hiệu là buồn nôn, nôn, đau đầu, rồi lú lẫn; nặng thì co giật. Cảnh hay gặp là sau một cự ly dài, ở người đã uống nhiều, uống đều tay ở mọi trạm, và có ngậm viên muối cũng không ngăn được nếu lượng nước vẫn quá nhiều (Bennett và cộng sự, 2020). Mốc 24 giờ nhắc người nhà rằng triệu chứng có thể tới cả khi người chạy đã về tới nhà.

Việc đầu tiên là không cho uống thêm nước. Lời dặn này nghe ngược tai, vì thấy ai mệt thì người Việt mình quen đưa cốc nước. Đưa người ấy tới chỗ y tế, gọi 115. Ở đó, cách điều trị dựa vào mức triệu chứng, không riêng con số natri. Người nặng được dùng dung dịch muối ưu trương (nước muối đậm hơn máu), và đó là việc của nhân viên y tế, không có liều nào để người đứng cạnh tự làm (Hew-Butler và cộng sự, 2015; WMS, Bennett và cộng sự, 2020).

EAH không phải lúc nào cũng do uống quá tay. Hoffman và cộng sự (2013) theo dõi một giải 161 km trời nóng và thấy 15,1 % người chạy có hạ natri máu, tuỳ năm dao động từ 4,6 % tới 51 %. Hơn một phần ba số người ấy (35,6 %) lại đang mất nước. Ở chạy ultra trail (chạy đường núi, cự ly dài hơn marathon), một tổng quan ghi tỉ lệ EAH khoảng 9,1 % (Lecina và cộng sự, 2022). Một người môi khô, trông thiếu nước vẫn có thể đang hạ natri, và nhìn bằng mắt thì không phân biệt được.

Khi chưa biết là loại nào

Ngoài đường đua, người đứng cạnh hiếm khi chắc mình đang gặp loại nào.

Dấu hiệu	Nghĩ tới	Làm ngay	Đừng làm
Lú lẫn, nói lảm nhảm, ngã quỵ, người nóng rực giữa trời nắng	Sốc nhiệt	Làm mát toàn thân ngay: ngâm nước đá hoặc nước lạnh tới cổ; không có bồn thì dội nước và quạt, hoặc phủ túi đá kín người; gọi 115	Chờ đo nhiệt độ; chỉ chườm cổ, nách, bẹn; cho uống thuốc hạ sốt; cố cho uống nước
Mệt, nóng, ra nhiều mồ hôi nhưng còn tỉnh, nói năng rõ	Say nóng nhẹ	Vào chỗ mát; chườm khăn mát hoặc đá ở cổ, nách, bẹn; Oresol pha đúng liều, uống theo khát	Ép uống liền mấy chai; để mặc khi người ấy bắt đầu lơ mơ
Buồn nôn, nôn, đau đầu, lú lẫn, co giật sau chạy dài, đã uống nhiều	Hạ natri máu	Ngừng cho uống; đưa tới y tế, gọi 115	Đưa thêm nước cho “tỉnh lại”; tự cho dùng muối theo lời truyền miệng
Lú lẫn sau chạy, chưa rõ loại nào	Một trong hai, hoặc nguyên nhân khác	Đưa tới y tế để đo natri và thân nhiệt	Đoán bằng mắt rồi cho uống nhiều nước

Dù nghĩ là sốc nhiệt hay hạ natri, người chạy đã lú lẫn thì đừng cho uống gì. Người sốc nhiệt cần dịch truyền, người hạ natri cần ngừng nước, nên chai nước của trạm không giúp được ai trong hai người. Theo chúng tôi, nếu trong lúc chờ mà người ấy nóng rực thì vẫn nên làm mát. Ở giải trail chạy xuyên đêm trên núi, mưa gió, lú lẫn còn có thể do hạ thân nhiệt, và khi ấy cần giữ ấm (Jameson và cộng sự, 2018).

Nắng tháng Tám rám trái bưởi

Ông bà mình nói “nắng tháng Tám rám trái bưởi”. Sang thu, nắng vẫn đủ gắt, và mùa giải cuối năm ở ta có nhiều chặng chạy dưới cái nắng ấy. Phòng ngừa gói trong mấy việc sau:

• Người chạy cần làm quen với nóng trước giải. WMS (Eifling và cộng sự, 2024) lấy mốc ít nhất 7 ngày, mỗi ngày vận động 1–2 giờ trong trời nóng; Joyce và Lewindon (2016) ghi phần lớn thích nghi cần 10–14 ngày. Ai trong nhóm mới từ chỗ mát vào giải nóng thì bạn chạy cùng và người đứng trạm nên để mắt tới hơn;
• Tránh tập dưới nắng từ 10 đến 16 giờ;
• Khát thì uống, không ép uống theo lịch;
• Giải dài, trời nóng ẩm thì dùng đồ uống có natri;
• Chạy theo nhóm thì dặn nhau trước. Thấy bạn mình nói năng lạ, đi xiêu thì kéo ra khỏi đường chạy, không để đi tiếp cho đủ cự ly.

Làm quen với nóng còn có lợi ở chỗ khác. Sau thích nghi, người ta ra mồ hôi nhiều hơn mà lượng natri mất theo mồ hôi lại giảm khoảng 22–59 % (Brown và cộng sự, 2022). WMS cũng khuyên dựa vào chỉ số nhiệt ướt WBGT, gộp cả nhiệt độ, độ ẩm, nắng và gió, để quyết định có chạy hay không, thay vì chỉ nhìn nhiệt kế.

Chứng trúng thử và việc của phòng khám

Sách lý luận Trung y viết rằng thử tà, tức cái nóng mùa hè làm hại người, hay hao khí (làm mất sức) và làm tổn thương tân dịch, tức các chất dịch trong cơ thể như mồ hôi, nước bọt (Trung y cơ sở lý luận, tr. 386, 498). Thầy Nguyễn Hữu Đức dạy dùng Thanh thử ích khí thang cho trúng thử (bị nóng mùa hè làm hại, kiểu say nắng), coi đó là “tình huống cấp bách”, không dùng để phòng thường ngày (Cổ phương, 2017). Với người ngã quỵ, lú lẫn giữa đường chạy, chưa có bài thuốc nào làm được việc của thùng nước đá và xe cấp cứu.

Mùa hè còn một vị hay được nhắc tới trong nhiều bài giải cảm là Hương nhu. Bài Hương nhu tán vốn dành cho người cảm lạnh mùa hè mà không ra mồ hôi (Phương tễ học, tr. 143). Bản thân vị Hương nhu thì kiêng khi mồ hôi đã ra nhiều và khi bị nóng mùa hè (Trung dược học, Chung Cám Sinh chủ biên, tr. 155–156), nên không hợp với người chạy đang mồ hôi đầm đìa.

Người đang lú lẫn ngay sau giải cần 115, không cần phòng khám. Phòng khám làm phần việc của mình trước và sau mùa giải. Bác sĩ rà lại thuốc đang dùng; thuốc giảm đau chống viêm được xem là một yếu tố có thể làm tăng nguy cơ hạ natri máu, dù dữ liệu còn mâu thuẫn (Hew-Butler và cộng sự, 2015).

Người sau mỗi mùa chạy nóng hay mồ hôi nhiều, khát, hụt hơi, mệt rã, Đông y gọi là khí âm lưỡng hư, tức hao cả khí (sức lực) lẫn âm (phần dịch nuôi cơ thể). Sau khi khám, bác sĩ có thể kê thuốc sắc đóng túi 50 ml theo đúng thể bệnh ấy. Túi thuốc không thay được nước và muối, cũng chưa có bằng chứng nào cho thấy nó phòng được sốc nhiệt. Bài theo hướng này thường có vị làm thu mồ hôi, trong khi lúc chạy cơ thể lại cần mồ hôi để thải nhiệt (Phương tễ học, tr. 180–181). Vì vậy phòng khám dặn không uống túi thuốc này trong 2 giờ trước buổi chạy nóng hoặc trước giải; nước thì vẫn uống theo khát.

Vài tuần sau trạm nước

Applied Kinesiology (AK, kinesiology ứng dụng, cách khám thử sức từng cơ bằng tay) không có chỗ trong cơn cấp. Với người từng say nóng, sốc nhiệt hay hạ natri, phần AK chỉ bắt đầu khi đã hồi hẳn. Người phải vào viện thì đã được cho về. Natri máu, men cơ, chức năng thận đã ổn, ăn ngủ và đi lại bình thường.

Thử hình dung người chạy thứ nhất ở trạm nước. Vài tuần sau, xét nghiệm đã về bình thường, người ấy chạy lại được mấy buổi ngắn thì mặt trong gối bắt đầu ê. Bác sĩ AK nghĩ ngay tới cái nắng hôm ấy. Walther xếp trời quá nóng và buổi tập kéo dài tới kiệt sức vào những thứ dồn lên tuyến thượng thận (tuyến nhỏ nằm trên thận, giúp cơ thể chống chịu stress), tuyến mà ông nối với cơ may và cơ thon, hai cơ dài đỡ mặt trong gối (Synopsis, tr. 200, 322–323).

Vì thế bác sĩ thử hai cơ ấy trước, rồi xem tới chậu. Tuyến thượng thận làm việc kém kéo dài thì cơ may, cơ thon hay hoạt động dưới ngưỡng (khi thử bằng tay không giữ nổi sức), kéo theo đau mặt trong gối và chậu lệch ra sau. Walther ghi cơn đau kiểu này dễ quay lại, cho tới khi tuyến thượng thận ổn trở lại (tr. 464–465). Cơ nào hụt, bác sĩ kích thích lại điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết và thần kinh – mạch máu của cơ ấy. Với chậu lệch, bác sĩ thử trước xem hướng nào làm cơ khoẻ lại, rồi chỉnh theo đúng hướng đó bằng một động tác nhẹ ở khớp. Xong thì thử lại cơ may, cơ thon.

Chạy lại từ ngày nào vẫn do bác sĩ điều trị cơn cấp quyết. Phần AK lo cho các cơ quanh gối, quanh chậu.

Khi nào nên đi khám

Sau giải, có vài dấu hiệu không nên chờ tự hết. Nước tiểu sẫm như nước coca, cơ sưng đau dữ dội, tiểu ít có thể là tiêu cơ vân, cần xét nghiệm men cơ và chức năng thận (Jameson và cộng sự, 2018). Nếu bạn từng say nóng giữa giải, hay mệt rã, gối trong ê mỗi khi chạy lại sau mùa nóng, hoặc muốn rà lại thuốc và viên bổ trước giải tới, hãy mang theo mọi thứ đang uống tới buổi khám. Đặt lịch khám.

Trở lại trạm nước cây số 35

Người thứ nhất ở trạm nước cần thùng đá và những xô nước dội liên tục, thêm một chiếc khăn ướt nữa thì không đủ. Người thứ hai cần ai đó gọi y tế. Tình nguyện viên áo cam không phải chẩn đoán cho đúng, chỉ cần đừng làm điều ngược với từng người.

Ở trạm nước, đôi khi việc giúp được người nhất là cất chai nước đi.

Để lưu

• Thấy người chạy lú lẫn, nói lảm nhảm, người nóng rực thì làm mát toàn thân ngay, không chờ đo nhiệt độ;
• Có bồn thì ngâm nước đá hoặc nước lạnh nhất có tới cổ; không có bồn thì dội nước liên tục kèm quạt, hoặc phủ túi đá kín người;
• Làm mát tại chỗ trước, gọi 115 cùng lúc, chuyển viện sau;
• Người buồn nôn, đau đầu, lú lẫn sau chạy dài mà đã uống nhiều thì không cho uống thêm nước, đưa tới y tế;
• Người đã lú lẫn thì không cho uống gì, dù bạn nghĩ là sốc nhiệt hay hạ natri;
• Say nóng nhẹ, còn tỉnh táo: chườm mát cổ, nách, bẹn và uống Oresol pha đúng liều, theo khát;
• Trước giải nóng, tập trong trời nóng 1–2 giờ mỗi ngày, ít nhất 7 ngày.

Nguồn tham khảo

Tài liệu tiếng Việt

• Bộ Y tế (Cục Quản lý Môi trường y tế). 2023. Hướng dẫn chăm sóc sức khỏe mùa nắng nóng cho cộng đồng và người lao động (ban hành kèm văn bản số 356/MT ngày 19/5/2023). Cổng thông tin Bộ Y tế, đăng ngày 22/5/2023. https://moh.gov.vn/tin-lien-quan/-/asset_publisher/vjYyM7O9aWnX/content/bo-y-te-huong-dan-cham-soc-suc-khoe-mua-nang-nong-cho-cong-ong-va-nguoi-lao-ong (trang gốc nay không mở được; bản lưu ngày 7/12/2025: http://web.archive.org/web/20251207001617/https://moh.gov.vn/tin-lien-quan/-/asset_publisher/vjYyM7O9aWnX/content/bo-y-te-huong-dan-cham-soc-suc-khoe-mua-nang-nong-cho-cong-ong-va-nguoi-lao-ong).
• Nguyễn Hữu Đức. 2017. Bài giảng Cổ phương. T127.

Tài liệu tiếng Anh

• Bennett BL, Hew-Butler T, Rosner MH, Myers T, Lipman GS. 2020. Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Management of Exercise-Associated Hyponatremia: 2019 Update. Wilderness Environ Med. 31(1):50-62. doi:10.1016/j.wem.2019.11.003. PMID: 32044213.
• Brown HA, Topham TH, Clark B, Smallcombe JW, Flouris AD, Ioannou LG, et al. 2022. Seasonal Heat Acclimatisation in Healthy Adults: A Systematic Review. Sports Med. 52(9):2111-2128. doi:10.1007/s40279-022-01677-0. PMID: 35460514.
• Eifling KP, Gaudio FG, Dumke C, Lipman GS, Otten EM, Martin AD, et al. 2024. Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Heat Illness: 2024 Update. Wilderness Environ Med. 35(1_suppl):112S-127S. doi:10.1177/10806032241227924. PMID: 38425235.
• Hew-Butler T, Rosner MH, Fowkes-Godek S, Dugas JP, Hoffman MD, Lewis DP, et al. 2015. Statement of the Third International Exercise-Associated Hyponatremia Consensus Development Conference, Carlsbad, California, 2015. Clin J Sport Med. 25(4):303-20. doi:10.1097/JSM.0000000000000221. PMID: 26102445.
• Hoffman MD, Hew-Butler T, Stuempfle KJ. 2013. Exercise-associated hyponatremia and hydration status in 161-km ultramarathoners. Med Sci Sports Exerc. 45(4):784-91. doi:10.1249/MSS.0b013e31827985a8. PMID: 23135369.
• Hosokawa Y, Racinais S, Akama T, Zideman D, Budgett R, Casa DJ, et al. 2021. Prehospital management of exertional heat stroke at sports competitions: International Olympic Committee Adverse Weather Impact Expert Working Group for the Olympic Games Tokyo 2020. Br J Sports Med. 55(24):1405-1410. doi:10.1136/bjsports-2020-103854. PMID: 33888465.
• Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J, editors. 2018. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 20th ed. New York: McGraw-Hill Education. p. 3384–3386, 3391–3392.
• Joyce D, Lewindon D, editors. 2016. Sports Injury Prevention and Rehabilitation: Integrating Medicine and Science for Performance Solutions. London: Routledge. p. 63–64, 417–418.
• Lecina M, Castellar-Otín C, López-Laval I, Carrasco Páez L, Pradas F. 2022. Acute Kidney Injury and Hyponatremia in Ultra-Trail Racing: A Systematic Review. Medicina (Kaunas). 58(5). doi:10.3390/medicina58050569. PMID: 35629986.
• Papadakis MA, McPhee SJ, Rabow MW, et al., editors. 2022. CURRENT Medical Diagnosis and Treatment 2022. New York: McGraw-Hill. p. 459.
• Roberts WO, Armstrong LE, Sawka MN, Yeargin SW, Heled Y, O’Connor FG. 2021. ACSM Expert Consensus Statement on Exertional Heat Illness: Recognition, Management, and Return to Activity. Curr Sports Med Rep. 20(9):470-484. doi:10.1249/JSR.0000000000000878. PMID: 34524191. Republished in: Curr Sports Med Rep. 22(4):134-149. PMID: 37036463.
• Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 200, 322–323, 464–465.

Tài liệu tiếng Trung

• 李冀, 连建伟, 主编. 方剂学. 第 143、180–181 页.
• 王新华, 主编. 中医药学高级丛书 · 中医基础理论. 第 386、498 页.
• 钟赣生, 主编. 中药学. 第 155–156 页.