Con được bốn, năm tháng, vẫn bú mẹ hoàn toàn, chị đến phòng khám vì mệt. Chị nói người cứ lả đi, "như thiếu năng lượng dự trữ". Mồ hôi lạnh đổ ra ở ngực và ở đầu. Vào phòng máy lạnh thì mồ hôi bớt, nhưng bụng lại thấy lạnh. Cho con bú xong chị không thấy đói, cũng không thèm ăn, dù vẫn ăn đủ ba bữa. Uống sữa thì dễ đầy bụng.
Chị theo khám ở phòng khám từ tháng thứ tư của thai kỳ, và đã có lúc ra mồ hôi ngay từ khi còn mang thai. Mấy ngày sau sinh, bác sĩ ghi chị mệt sau sinh, thiếu huyết, và tăng vị bổ khí trong đơn. Lần khám này, móng tay và niêm mạc mắt của chị vẫn hồng.
Ra mồ hôi sau sinh thì rất nhiều mẹ gặp, phần lớn không đáng lo. Chuyện của chị khác ở chỗ đã qua mấy tháng mà người vẫn mệt, mồ hôi vẫn còn.
Mồ hôi mấy ngày đầu
Một ít mồ hôi sau sinh thì sách Đông y coi là chuyện thường. Kiểu mồ hôi ấy, như thầy Hạ Quế Thành tả, ra lấm tấm, có khi cả người, có khi chỉ nửa người trên hay chỉ ở đầu mặt, thường lúc hơi gắng sức hoặc lúc ăn, lượng ít, không đến mức phải thay áo. Thầy gọi đó là hiện tượng thường gặp sau sinh, vài ngày sau tự khỏi, không cần dùng thuốc. Cuốn sổ tay của thầy còn ghi vài ngày đầu ra mồ hôi hơi nhiều sau vận động hay lúc ngủ cũng chưa coi là bệnh. Maciocia cũng thấy mồ hôi này thường tự dừng sau vài ngày, nhưng nói rõ luôn rằng ra nhiều mà kéo dài thì đã là bệnh, nên cầm sớm.
Trong Kim Quỹ yếu lược, Trương Trọng Cảnh giải thích rằng sinh nở làm mất huyết, phần dương tạm trội lên, nên mồ hôi ra để âm dương trở lại cân bằng. Đó là cơ thể đang tự cân lại trong những ngày đầu, nhưng mồ hôi ra quá nhiều thì không phải là tốt. Hải Thượng Lãn Ông, ở mục bàn về mồ hôi do hư sau sinh, xem trường hợp đã mất huyết lại ra nhiều mồ hôi là âm dương đều hư, rất nguy.
Y văn hiện đại có ít nghiên cứu riêng về chuyện này. Một nhóm ở Mỹ theo dõi 429 mẹ trong năm đầu sau sinh và thấy khoảng 3 trong 10 mẹ có lúc bị những cơn nóng bừng làm phiền giấc ngủ. Ở lần hỏi đầu tiên, tuần thứ hai sau sinh, chừng 1 trong 5 mẹ có cơn như vậy, rồi con số giảm dần, đến cuối năm còn khoảng 1 trong 10 (Thurston 2013). Nghiên cứu này hỏi về cơn nóng bừng làm mất ngủ chứ không đo mồ hôi, và khá nhiều mẹ trong nhóm từng bị trầm cảm hay rối loạn lưỡng cực, nên các con số chỉ là ước lượng. Cũng trong nghiên cứu ấy, không thấy cho con bú làm các cơn ấy nhiều hơn.
Người ta thường giải thích mồ hôi những tuần đầu là do nội tiết giảm nhanh sau sinh, cùng lúc cơ thể đang điều chỉnh lại lượng dịch đã tích lại khi mang thai (Thurston 2013; StatPearls). Cách giải thích này phổ biến, nhưng chưa có nghiên cứu nào đo trực tiếp.
Sách nói "vài ngày", còn trong nghiên cứu trên, cơn nóng bừng ở không ít mẹ kéo qua nhiều tuần, nên nhìn mức độ và chiều hướng thì dễ hơn đếm ngày. Mồ hôi vừa phải, chưa phải thay áo mấy lần, ngày càng bớt thì mẹ cứ yên tâm chờ.
Tự hãn và đạo hãn
Mồ hôi bệnh thì sách Đông y chia làm hai kiểu. Tự hãn, theo thầy Hạ, là mồ hôi ra đầm đìa, không dứt, cử động thì ra nhiều hơn, có khi nằm nghỉ yên trên giường mồ hôi vẫn ra. Đạo hãn là hễ ngủ thì mồ hôi ra khắp người, ướt đẫm áo , tỉnh dậy thì ngừng. Phó Thanh Chủ ví mồ hôi trong giấc ngủ như kẻ trộm rình lúc người ta ngủ. Hai kiểu có thể đến riêng, cũng có thể đến cùng lúc.
Cả hai đều có gốc ở chỗ cuộc sinh làm hao khí, tổn huyết. Khí huyết bị tổn thương thì tấu lý, tức lớp da và thớ thịt bên ngoài, không còn chặt, nên mồ hôi dễ thoát ra, Sài Tùng Nham giải thích như vậy. Thầy Hạ có nhận xét rất đời rằng tự hãn hơi gắng sức là nặng thêm, còn đạo hãn gặp chuyện phiền lòng là nặng thêm.
Mẹ có thể tự để ý mấy điều sau:
- Mồ hôi ra lúc đang thức, bế con, đi lại hay cho bú, nằm yên cũng chưa dứt thì gần với tự hãn;
- Mồ hôi ra khi đang ngủ, tỉnh dậy thì thôi, sáng ra thấy áo ướt thì gần với đạo hãn;
- Có cả hai kiểu thì cũng không lạ, sách đã ghi chúng có thể đi cùng nhau;
- Phòng bí, mẹ mặc quá dày hay đắp quá kín thì chưa vội coi là bệnh, vì thầy Hạ dặn mùa nóng phải loại trừ phòng kém thoáng, giữ ấm quá mức trước đã.
Trang thông tin của Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) có một mốc dễ dùng. Đổ chút mồ hôi khi ngủ thì nhiều người vẫn có, còn mồ hôi đêm đáng để ý là khi đồ ngủ, chăn ga ướt sũng dù chỗ ngủ mát.
Mẹ thử ghi lại vài ngày: mồ hôi ra lúc nào, ở đâu (đầu, ngực hay cả người), ngày thay áo mấy lần, đêm có phải dậy thay đồ không. Mấy dòng ấy giúp bác sĩ nhiều hơn câu "dạo này em ra mồ hôi nhiều".
Mồ hôi là dịch của Tâm, thầy Hạ viết, nên "tâm phiền nóng giận, căng thẳng sợ hãi lại càng khiến Tâm dịch tràn ra ngoài", và khi điều trị thì nhất thiết phải giải thích, an ủi người bệnh. Trong nghiên cứu của Thurston, triệu chứng trầm cảm cũng là yếu tố đi kèm rõ nhất với các cơn nóng bừng ban đêm sau sinh, và NHS xếp lo âu vào các nguyên nhân thường gặp của mồ hôi đêm. Mẹ đang buồn, đang lo thì cứ nói ra, kể cả khi đi khám vì mồ hôi.
Ranh giới giữa bình thường và bệnh
Thầy Hạ Quế Thành vạch ranh giới khá rõ. Nằm nghỉ yên mà vẫn ướt đẫm áo trong, mỗi ngày phải thay áo mấy lần, là đã thành bệnh. Bàn một ca ra mồ hôi kéo dài chín tháng, sách nghiệm án của Sài Tùng Nham viết rằng như vậy "đã không còn là trạng thái bình thường". Phần lớn các trường hợp này, thầy Hạ ghi, điều trị khỏi được.
Nhiều người không ngờ là sách Đông y cũng dặn xét nghiệm. Ngoài việc khám thông thường, thầy Hạ viết, tùy tình hình mà chọn làm xét nghiệm chức năng tuyến giáp, tốc độ máu lắng, chụp phổi, thử lao, để loại trừ bệnh khác. Ra mồ hôi nhiều sau sinh cần phân biệt với cường giáp, lao và các bệnh có sốt. Đạo hãn kéo dài thì thầy dặn chụp phổi. Sách ghi "tùy tình hình", nên bác sĩ chọn xét nghiệm theo từng người, không phải mẹ nào ra mồ hôi cũng giống nhau.
Tuyến giáp sau sinh
Viêm tuyến giáp sau sinh gặp ở khoảng 5 đến 10 trong 100 mẹ (ATA; StatPearls). Bệnh thường đi qua hai pha. Pha đầu, khoảng 1 đến 4 tháng sau sinh, mẹ có thể lo âu, mất ngủ, hồi hộp, mệt, sụt cân, dễ cáu, thấy nóng hơn người khác, cũng có khi chẳng có triệu chứng gì. Sang pha sau, khoảng 4 đến 8 tháng, tuyến giáp hoạt động kém, mẹ mệt, sợ lạnh, da khô, buồn bã. Hội Tuyến giáp Hoa Kỳ (ATA) nhắc rằng các triệu chứng này dễ bị tưởng là do mệt vì chăm con, nên bệnh hay bị bỏ sót.
Trang thông tin của ATA về bệnh này không nêu đổ mồ hôi trong số triệu chứng. Chỉ nhìn mồ hôi thì không đoán được tuyến giáp có vấn đề hay không, muốn biết phải thử máu. Khi mồ hôi đi kèm những biểu hiện của một trong hai pha ấy, hay kèm run tay, bác sĩ thường cho thử chức năng tuyến giáp.
Mẹ nên chủ động nhắc bác sĩ chuyện tuyến giáp nếu:
- Mẹ có bệnh tiểu đường type 1, vì nguy cơ viêm tuyến giáp sau sinh cao gấp khoảng 3 lần (Stagnaro-Green 2004);
- Mẹ có một bệnh tự miễn khác;
- Mẹ từng bị bệnh tuyến giáp;
- Mẹ từng bị viêm tuyến giáp sau lần sinh trước, vì khoảng 20 trong 100 người bị lại ở lần sinh sau (ATA);
- Trong gia đình có người bị bệnh tuyến giáp;
- Khi mang thai, xét nghiệm từng thấy có kháng thể kháng tuyến giáp, vì tới một nửa số mẹ như vậy bị viêm tuyến giáp sau sinh (Stagnaro-Green 2012).
Nếu đúng là bệnh này, bác sĩ có thuốc làm dịu hồi hộp dùng được khi cho con bú. Một số mẹ sau pha suy giáp vẫn còn suy giáp lâu dài (ATA), nên cần kiểm tra lại theo hẹn. Nên làm xét nghiệm nào trước khi bồi bổ thì mẹ xem thêm bài về xét nghiệm cho mẹ mệt kéo dài sau sinh trong cùng chuỗi.
Chăm sóc ở nhà
Ra nhiều mồ hôi thì mẹ cần uống đủ nước, để sẵn một cốc nước ấm cạnh chỗ cho con bú (NHS). Nên uống nước ấm pha chút đường, chút muối, đừng uống ồ ạt toàn nước lọc hay nước trà (Hạ Quế Thành). Uống ép thật nhiều nước cũng không làm sữa nhiều thêm (Ndikom 2014; Dusdieker 1985).
Mồ hôi ra thì lau người bằng khăn nước ấm, thay áo khô, đừng để gió lùa khi người đang đẫm mồ hôi. Hải Thượng có câu dưỡng sinh "mồ hôi đương ra nhiều thì chớ vội cởi áo", nên mẹ lau khô rồi thay áo ở chỗ kín gió. Quần áo không cần cố mặc thật dày, ăn uống cho đủ chất và đi lại, vận động vừa sức (Sài Tùng Nham). Maciocia cũng dặn mẹ đừng làm quá sức. Chuyện ủ kín, kiêng gió trong tháng ở cữ đến đâu là vừa đã được bàn kỹ ở bài về kiêng gió, ủ ấm khi ở cữ trong cùng chuỗi.
Thấy người hư, nhiều nhà nghĩ ngay đến món bổ nóng. Điều trị một mẹ ra mồ hôi nhiều tháng sau sinh, thầy Sài Tùng Nham dặn tuy thấy hư nhưng không cho dùng nhiều thuốc ấm bổ, ăn uống cũng nên kiêng thức ấm nóng như táo đỏ, gà ác, long nhãn. Thầy Hạ cũng chép lại một ca uống đi uống lại nồi canh hầm thuốc bổ mà mồ hôi lại nặng thêm.
Thuốc cầm mồ hôi thì để thầy thuốc chọn và liều theo người đang cho bú, mẹ đừng tự mua. Trong lời bàn một ca thiếu sữa, Sài Tùng Nham có câu "không được liễm mồ hôi quá mức, đề phòng làm sữa giảm đi", và nhắc rằng kê thuốc lúc cho bú phải nghĩ đến đứa trẻ đang bú mẹ.
Khi nào báo phòng khám, khi nào đi khám ngay
Mẹ nên báo phòng khám, hẹn khám và có thể làm xét nghiệm (chưa cần cấp cứu) khi:
- Nằm yên vẫn ướt đẫm áo, hoặc đêm nào cũng ướt sũng đồ ngủ, chăn ga dù phòng mát, đến mức tỉnh giấc;
- Đã qua những tuần đầu mà mồ hôi không bớt, hoặc qua vài tháng lại tự nhiên ra nhiều trở lại;
- Mồ hôi kèm hồi hộp, run tay, sụt cân nhanh, bồn chồn mất ngủ, thấy nóng hơn người khác, hoặc kèm mệt rã rời, sợ lạnh, da khô kéo dài;
- Mồ hôi kèm buồn bã, lo âu, mất hứng thú kéo dài;
- Mồ hôi đêm kèm ho kéo dài, sốt về chiều, sụt cân không rõ lý do;
- Mẹ đang dùng thuốc như thuốc chống trầm cảm, corticoid, thuốc giảm đau mà mồ hôi tăng, khi ấy hỏi người kê đơn và đừng tự ngừng thuốc (NHS);
- Mồ hôi kèm khát nhiều, người hâm hấp nóng; khi ấy mẹ đo nhiệt độ và báo sớm.
Thầy Nguyễn Hữu Đức dặn "đổ mồ hôi mà khát nước là xấu", vì đó có thể là lúc sắp sốt, đợi đến khi ớn lạnh là đã muộn.
Nếu mồ hôi vã ra như tắm kèm lơ mơ, hoảng hốt, tay chân lạnh, hoặc ra mồ hôi kèm sốt, rét run, đau bụng, sản dịch có mùi hôi thì mẹ đi khám ngay. Các dấu hiệu khác cũng cần đi ngay có trong bài về những dấu hiệu cần đi khám ngay sau sinh.
Trở lại với chị
Đặt cạnh sách Đông y, kiểu mồ hôi của chị gần với tự hãn do khí hư. Thầy Hạ tả thể này có khi ra mồ hôi ở đầu, hơi thở ngắn, tinh thần mỏi mệt. Phòng khám kê cho chị đơn bổ khí, kiện Tỳ, dưỡng huyết là chính, kèm vị giúp thu mồ hôi và an thần, ở mức vừa phải vì chị đang cho con bú.
Mang gì theo khi đi khám
Mồ hôi và cái mệt cứ kéo dài thì mẹ có thể ghé phòng khám. Mẹ mang theo mấy dòng ghi về mồ hôi, các thuốc đang uống và kết quả xét nghiệm nếu đã làm. Bác sĩ sẽ hỏi thêm chuyện ngủ, chuyện sữa, tâm trạng dạo này, xem lưỡi, bắt mạch, và xem lại đơn cũ nếu mẹ từng khám ở đây.
Nguồn tham khảo
- Thurston et al. 2013. Prospective evaluation of nighttime hot flashes during pregnancy and postpartum. Fertil Steril. 2013;100(6):1667–1672. PMID 24035604.
- Kunarathnam V, Carlson K. Physiology, Postpartum Changes. StatPearls (cập nhật 17/06/2026). PMID 32310364.
- Carlson K, Mikes BA. Postpartum Thyroiditis. StatPearls (cập nhật 08/11/2025). PMID 32491578.
- Stagnaro-Green A. 2004. Postpartum thyroiditis. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2004;18(2):303–316. PMID 15157842.
- Stagnaro-Green A. 2012. Approach to the patient with postpartum thyroiditis. J Clin Endocrinol Metab. 2012;97(2):334–342. PMID 22312089.
- American Thyroid Association. Postpartum Thyroiditis (trang thông tin cho người bệnh, truy cập 16/10/2026). https://www.thyroid.org/postpartum-thyroiditis/
- Ndikom et al. 2014. Extra fluids for breastfeeding mothers for increasing milk production. Cochrane Database Syst Rev. 2014;(6):CD008758. PMID 24916640.
- Dusdieker et al. 1985. Effect of supplemental fluids on human milk production. J Pediatr. 1985;106(2):207–211. PMID 3968608.
- NHS. Night sweats. Xem lại 09/11/2023. https://www.nhs.uk/conditions/night-sweats/
- NHS. Breastfeeding and diet. Xem lại 15/05/2026. https://www.nhs.uk/baby/breastfeeding-and-bottle-feeding/breastfeeding-and-lifestyle/diet/
- Trương Trọng Cảnh. Kim Quỹ yếu lược (金匮要略), thiên Phụ nhân sản hậu bệnh mạch chứng trị (tr. PDF 50).
- Hạ Quế Thành. Trung y phụ khoa (bản dịch tiếng Việt), tiết Ra mồ hôi sau sinh, sách tr. 456–458, 460–461.
- Hạ Quế Thành. Sổ tay chẩn đoán điều trị phụ khoa (bản dịch tiếng Việt), sách tr. 345–346.
- Sài Tùng Nham. Tư biện phụ khoa (bản dịch tiếng Việt), nghiệm án ra mồ hôi sau sinh, sách tr. 249, 251–252.
- Sài Tùng Nham. Tư biện phụ khoa (bản in lần 2, bản dịch tiếng Việt), mục Ra mồ hôi sau sinh (tr. PDF 154, 156–157).
- Sài Tùng Nham. Kinh nghiệm lâm sàng và nghiệm án (bản dịch tiếng Việt), sách tr. 168–169.
- Phó Thanh Chủ nữ khoa (bản dịch tiếng Việt), phần Sản hậu (tr. PDF 370).
- Hải Thượng Lãn Ông. Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, tập 1 (tr. PDF 885); tập 2 (tr. PDF 422).
- Maciocia G. Obstetrics and Gynecology in Chinese Medicine, ch.49 (Sweating after Childbirth), tr. 625–628.
- Nguyễn Hữu Đức. Các bài thuốc Nam gốc (2017), tr. 22.
