Trong phần viết về sản khoa của Hải Thượng Lãn Ông có một câu: "Đàn bà khi nằm chỗ sự an nguy sống chết chỉ trong nháy mắt" (nằm chỗ: ở cữ). Người thầy thuốc thế kỷ 18 biết sau sinh có những lúc rất nguy. Ông cũng biết có lúc thuốc thang không đủ, và cho thuốc sai còn làm hại thêm.
Bài này nói về những lúc như thế. Nhiều dấu hiệu nguy hiểm đến khi mẹ đã về nhà, có cái đến sau cả tháng cữ.
Sách xưa đã ghi lại những chứng nguy kịch sau sinh
Hải Thượng viết: "Phàm chứng sản hậu nguy cấp, không gì bằng 3 chứng xung, 3 chứng cấp." Ba chứng xung là khi "máu xấu xông lên" tim, phổi, dạ dày, với những biểu hiện như lú lẫn, khó thở, tức ngực, nôn. Ba chứng cấp là nôn mửa, vã mồ hôi và tiêu chảy cùng xuất hiện một lúc. Ông còn gọi chứng thở gấp sau sinh là "chứng nguy thứ nhất".
Với choáng ngất sau sinh (huyết vựng), sách xưa phân biệt kỹ. Ra máu nhiều mà choáng là do mất máu, ra máu ít mà choáng thì có thể do huyết ứ. Nếu nhầm người đang mất máu thành người bị ứ rồi cho thuốc trục ứ, Hải Thượng viết, "thì chết ngay".
Sách Đông y hiện đại cũng dặn phải đi viện
Các sách YHCT hiện đại nói thẳng hơn. Về sản giật sau sinh, sách phụ khoa của Hạ Quế Thành ghi: "Bệnh này tình trạng khẩn cấp, cần kết hợp Đông – Tây y cấp cứu." Nhiễm khuẩn hậu sản thì bỏ lề lối cũ "sau sinh chỉ nên dùng thuốc ấm", dùng kháng sinh, truyền dịch, truyền máu khi nặng. Sót nhau, sót màng ối thì phải nạo buồng tử cung, "không được chỉ trông cậy vào thuốc". Ra máu rỉ rả tới 2–3 tháng thì phải xét nghiệm để loại trừ bệnh của tế bào nhau thai. Theo Giovanni Maciocia, tác giả sách sản phụ khoa YHCT được dùng rộng ở phương Tây, choáng ngất nặng sau sinh cần điều trị khẩn, thường ở hồi sức tích cực, và ngay ở Trung Quốc thuốc thảo dược cũng ít khi được dùng lúc ấy.
Những nguy hiểm có thể đến muộn
Y học hiện đại ghi nhận nhiều biến chứng sau sinh đến muộn hơn người ta tưởng.
Băng huyết không chỉ xảy ra lúc sinh. Chảy máu bất thường có thể xuất hiện từ sau 24 giờ cho tới 12 tuần, gặp ở khoảng 1–2% sản phụ, thường do sót mô nhau, chỗ nhau bám co hồi kém hoặc viêm niêm mạc tử cung. Những nguyên nhân này cần siêu âm, có khi phải làm thủ thuật.
Huyết áp cao, cục máu đông, nhiễm trùng
Huyết áp cao kèm tổn thương cơ quan có thể khởi phát sau sinh tới 6 tuần. Một nghiên cứu theo dõi 152 phụ nữ phải nhập viện lại vì bệnh này thấy 63,2% không được chẩn đoán tăng huyết áp trong lần mang thai đó. Trong số những người lên cơn co giật (sản giật), hơn 90% bị trong 7 ngày sau khi về nhà. Dấu hiệu hay gặp nhất là đau đầu.
Nguy cơ cục máu đông cao nhất trong 6 tuần đầu và vẫn còn tăng nhẹ tới tuần thứ 12. Huyết khối thường không kèm sốt; dấu hiệu là một bên bắp chân đau, căng, sưng, và nếu cục máu trôi lên phổi thì khó thở, đau ngực. Nhiễm trùng thì nhiều ca xảy ra khi mẹ đã về nhà, ở tử cung, vết mổ, vết khâu, vú hay đường tiểu; viêm vú hay gặp nhất ở tuần thứ 2–3.
Bệnh cơ tim chu sinh và loạn thần sau sinh
Bệnh cơ tim chu sinh có thể xuất hiện từ tháng cuối thai kỳ tới khoảng 5–6 tháng sau sinh. Khó thở, mệt và phù chân rất hay gặp quanh lúc sinh nên bệnh này dễ bị bỏ qua, nhất là ở người từng bị tiền sản giật. Phát hiện sớm và điều trị đúng thì nhiều người hồi phục một phần, có khi hoàn toàn.
Loạn thần sau sinh gặp ở khoảng 1–2 trên 1000 người mẹ, thường trong 2 tuần đầu. Người mẹ lú lẫn, nghe hoặc thấy những điều không có thật, nói năng khác thường, mất ngủ hoàn toàn. Đây là cấp cứu tâm thần, khác với buồn chán sau sinh.
Ở Mỹ, số liệu 2017–2019 cho thấy 30% số ca tử vong liên quan thai kỳ xảy ra từ ngày 43 đến hết năm đầu, và hơn 80% được đánh giá là có thể phòng tránh nếu nhận ra sớm và đi viện kịp.
Những lúc không nên uống thuốc Đông y
Khi đang có các dấu hiệu nguy hiểm, có những vị thuốc làm tình hình khó hơn.
- Đang ra máu nhiều: không dùng Sinh hoá thang và các thuốc hoạt huyết, phá huyết. Các sách dược YHCT ghi rõ nhóm này dễ làm hao huyết, động huyết.
- Huyết áp đang cao: Ma hoàng làm tăng huyết áp; Cam thảo dùng liều lớn, kéo dài có thể gây giữ nước và tăng huyết áp; Nhân sâm dùng lâu cũng có thể làm tăng huyết áp.
- Đang dùng thuốc chống đông (ví dụ sau mổ, hoặc khi đã có cục máu đông): Đương quy, Đan sâm, Xuyên khung, Đào nhân, Hồng hoa và Nhân sâm có thể làm tác dụng của thuốc khó đoán. Đã có ca dùng Đương quy cùng thuốc chống đông mà chỉ số đông máu tăng hơn gấp đôi.
- Sốt do nhiễm trùng: không dùng thuốc ôn bổ, phải khám và dùng kháng sinh.
Những dữ liệu này phần lớn đến từ ca lâm sàng và tương tác thuốc; chưa có nghiên cứu cho thấy một vị dùng riêng gây băng huyết. Dù vậy, khi đang có dấu hiệu nguy hiểm, nên để bác sĩ xử trí trước rồi mới hỏi chuyện thuốc Đông y.
Khi nào đi cấp cứu, khi nào đi khám trong ngày
Theo các hướng dẫn hiện nay, những dấu hiệu dưới đây đều cần được khám ngay. Các mốc thời gian ở trên là lúc nguy cơ cao nhất chứ không phải hạn chót. Trong cả năm đầu sau sinh, có dấu hiệu là đi.
Khi cần cấp cứu, gọi 115 hoặc nhờ người nhà đưa đi, đừng tự lái xe. Đến nơi, nói ngay "tôi mới sinh được … tuần".
Đi cấp cứu ngay nếu chị:
- Ra máu nhiều, choáng, ngất, da tái, vã mồ hôi, tim đập nhanh;
- Đau đầu không dứt hoặc nặng dần, nhìn mờ, đau vùng trên rốn hoặc dưới sườn phải, co giật;
- Đo huyết áp ở nhà thấy số trên từ 160 hoặc số dưới từ 110 trở lên (chỉ cần một trong hai);
- Khó thở, đau ngực, ho ra máu, hoặc khó thở mới xuất hiện khi nằm, phù tăng nhanh;
- Đau đầu kèm yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó;
- Sốt kèm rét run, lơ mơ, thở nhanh, tay chân lạnh;
- Phù mặt, phù tay tăng nhanh; chóng mặt, ngất hay tim đập nhanh dù không ra máu nhiều; đau bụng dữ dội; nôn nhiều; mệt lả khác hẳn cái mệt thường ngày;
- Lú lẫn, nghe hoặc thấy điều không có thật, mất ngủ hoàn toàn;
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con. Khi đó đừng để chị ở một mình.
Đi khám sản ngay trong ngày, trong vài giờ, đừng tự theo dõi ở nhà hay chờ lịch hẹn, nếu chị:
- Sốt từ 38°C, dù chỉ đo được một lần; sản dịch có mùi hôi; đau bụng dưới tăng dần;
- Ngực sưng, nóng, đỏ, đau kèm sốt (vẫn cho con bú hoặc vắt sữa);
- Vết mổ, vết khâu đỏ, sưng, chảy dịch; tiểu buốt, tiểu gấp kèm sốt;
- Một bên bắp chân hoặc đùi đau, căng, sưng, đỏ, kể cả khi không sốt. Nên đến nơi siêu âm được mạch máu. Nếu kèm khó thở, đau ngực thì đi cấp cứu;
- Ra máu trở lại nhiều như những ngày đầu, hoặc rỉ rả kéo dài mà không nhạt dần sau 2–3 tuần;
- Huyết áp tự đo số trên từ 140 hoặc số dưới từ 90, dù không thấy gì khó chịu. Đến nơi có khoa sản để đo lại và được đánh giá.
Gọi trước cho bác sĩ sản hoặc bệnh viện nơi sinh nếu được; không liên lạc được thì đến thẳng cấp cứu.
Ở nhà mình còn hay gặp chuyện mẹ đang ủ kín, nằm than lúc trời nóng mà sốt, choáng, lơ mơ. Lúc đó đừng ủ thêm. Sách phụ khoa của Hạ Quế Thành ghi say nắng sau sinh có thể nguy đến tính mạng. Cởi bớt đồ, đưa đi khám.
Phòng khám làm gì trong những lúc như vậy
Khi gặp một trong các dấu hiệu trên, việc của chúng tôi là nhận ra và gửi chị đi bệnh viện, không kê thêm thuốc. Nếu chị gọi điện tới phòng khám vì những dấu hiệu này, lễ tân sẽ khuyên chị đi khám sản hoặc cấp cứu ngay, không đặt lịch khám Đông y. Nếu chị đang dùng thuốc chống đông, thuốc huyết áp, chúng tôi hỏi kỹ trước khi kê bất cứ vị nào. Khi chị đã qua giai đoạn cấp cứu và có bác sĩ sản, tim mạch hay tâm thần theo dõi, Đông y có thể hỗ trợ phần hồi phục như giấc ngủ, ăn uống, sức lực. Chúng tôi chỉ làm khi bác sĩ điều trị chính đồng ý, và luôn đối chiếu với thuốc chị đang dùng cũng như việc cho con bú.
Bài trước trong chuỗi, "Hậu sản không chỉ là 42 ngày", có bảy câu để chị tự nhìn lại cơ thể mình. Còn hôm nay, chị lưu sẵn số 115 và số bệnh viện nơi sinh trong điện thoại, và dặn người nhà biết chỗ để.
Nguồn tham khảo
- Hải Thượng Lãn Ông. Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh (Phụ đạo xán nhiên; Tọa thảo lương mô).
- Hạ Quế Thành. Trung y phụ khoa; Sổ tay chẩn đoán điều trị phụ khoa (bản dịch tiếng Việt).
- Maciocia G. Obstetrics and Gynecology in Chinese Medicine (ch.55–56).
- Alexander J, Thomas P, Sanghera J. Treatments for secondary postpartum haemorrhage. Cochrane Database Syst Rev. 2002;(1):CD002867.
- Al-Safi Z, et al. Delayed postpartum preeclampsia and eclampsia. Obstet Gynecol. 2011;118(5):1102–1107. DOI 10.1097/AOG.0b013e318231934c
- ACOG. Elevated Blood Pressure in Pregnancy & Up to 6 Weeks Postpartum – Urgent Care. 2025.
- Kamel H, et al. Risk of a thrombotic event after the 6-week postpartum period. N Engl J Med. 2014;370(14):1307–1315. DOI 10.1056/NEJMoa1311485
- Maharaj D. Puerperal pyrexia: a review. Obstet Gynecol Surv. 2007;62(6):393–399.
- World Health Organization. Mastitis: causes and management. 2000.
- Bauersachs J, et al. Eur J Heart Fail. 2019;21(7):827–843. DOI 10.1002/ejhf.1493
- Royal College of Psychiatrists. Postpartum psychosis. https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/mental-illnesses-and-mental-health-problems/postpartum-psychosis
- CDC. Pregnancy-Related Deaths: Data From Maternal Mortality Review Committees in 36 US States, 2017–2019.
- Page RL, Lawrence JD. Potentiation of warfarin by dong quai. Pharmacotherapy. 1999;19(7):870–876.
- Bensky D, Barolet R. Chinese Herbal Medicine: Formulas and Strategies; 中药学 (giáo trình); Chen JK. Chinese Medical Herbology and Pharmacology.
- CDC. Hear Her — Urgent Maternal Warning Signs. https://www.cdc.gov/hearher/maternal-warning-signs/index.html
