Mấy tuần sau sinh, nhiều mẹ ngày nào cũng nhìn băng vệ sinh và lo: sao hôm nay đỏ lại, sao vẫn chưa hết, sao có cục. Sản dịch thật ra giống một cuốn nhật ký của tử cung. Đọc đúng thì đỡ lo vô cớ, và biết lúc nào nên hỏi bác sĩ.
Sản dịch là gì
Sản dịch là máu, chất nhầy và mô từ lớp niêm mạc tử cung, chỗ nhau thai vừa bám, thải ra trong những tuần sau sinh. Sinh thường hay sinh mổ đều có sản dịch. Sau mổ, tử cung vẫn cần thời gian để lành, nên nhiều mẹ ngạc nhiên vì lượng dịch không ít như mình nghĩ.
Màu sắc thay đổi theo tuần
Các sách mô tả hơi khác nhau, nhưng nhịp chung là:
- Mấy ngày đầu: đỏ tươi, lượng nhiều nhất, có thể có cục nhỏ.
- Khoảng ngày 4 đến cuối tuần thứ 2: nhạt dần sang hồng hoặc nâu.
- Từ tuần thứ 2–3: vàng nhạt hoặc trắng, ít dần rồi hết.
Sách phụ khoa của Hạ Quế Thành tả gần giống vậy: "ác lộ bình thường lúc đầu đỏ sẫm, sau hồng nhạt, cuối cùng vàng hoặc trắng", "tanh mùi máu nhưng không hôi".
Kéo dài bao lâu thì vẫn là bình thường
Nhiều người nghe nói sản dịch khoảng 2–3 tuần là sạch. Các nghiên cứu cho mẹ ghi nhật ký hằng ngày lại thấy dài hơn. Ở Anh, thời gian trung vị là 33 ngày, và 13% mẹ vẫn còn sản dịch tới ngày 60. Một nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới trên hơn 4.000 mẹ cho con bú ở 7 nước ghi trung vị 27 ngày. Tổng hợp 18 nghiên cứu cho con số trung bình 24–36 ngày.
Sách thuốc xưa cũng không quá khắt khe. Nữ khoa kinh luân, được Hạ Quế Thành dẫn lại, cho rằng sản dịch kéo dài tới một tháng mà lượng, màu, chất bình thường, không có triệu chứng gì khác thì chưa coi là bệnh.
Phần lớn mẹ ra sản dịch khoảng 3–5 tuần. Ra tới 6–8 tuần vẫn có thể bình thường nếu lượng ít dần, không có mùi hôi, không sốt, không đau bụng tăng lên.
Những điều bình thường mà mẹ hay lo
Ngừng rồi ra lại. Màu sản dịch không phải lúc nào cũng đi thẳng một chiều. Trong các nghiên cứu nhật ký, từ một phần năm đến hơn một phần tư số mẹ có lúc sản dịch đỏ lại, hoặc ngừng vài ngày rồi ra lại. Khoảng tuần thứ 2, một số mẹ thấy máu đỏ trở lại một đợt ngắn, có khi kèm cục nhỏ, đó có thể là lúc lớp vảy ở chỗ nhau bám bong ra. Ra lại ít, ngắn, rồi tự nhạt là chuyện thường gặp.
Sản dịch cũng có thể tăng khi cho con bú, khi đi lại nhiều hay lúc mới dậy buổi sáng. Thỉnh thoảng ra cục máu nhỏ trong những ngày đầu là bình thường. Mùi thì ngai ngái giống máu kinh; mùi tanh cá hay hôi thối mới là điều cần để ý.
Đông y đọc sản dịch để biết còn ứ hay đã sạch
Khi khám người mới sinh, thầy thuốc YHCT xưa có ba việc phải hỏi, gọi là "tam thẩm": bụng dưới còn đau hay không, đại tiện có thông không, sữa có về và ăn uống ra sao. Câu đầu tiên dùng để biết sản dịch đã ra hết hay chưa. Gốc của câu hỏi này có từ sách Kim Quỹ: sau sinh bảy, tám ngày mà bụng dưới cứng đau là sản dịch chưa hết.
YHCT không nhìn sản dịch một mình mà đặt cạnh kiểu đau bụng và thể trạng:
- Sản dịch nhiều, màu nhạt, loãng, không hôi, bụng dưới trống, người mệt, hơi thở ngắn: thường nghiêng về khí hư.
- Sản dịch đỏ hoặc đỏ sẫm, đặc, có mùi, kèm mặt nóng bừng, miệng khô, bứt rứt: thường nghiêng về huyết nhiệt.
- Sản dịch lúc nhiều lúc ít, tím sẫm, có cục, bụng dưới đau không cho ấn, ra được cục thì đỡ: thường nghiêng về huyết ứ.
- Sản dịch ít, sẫm, đau bụng chườm ấm thì đỡ, tay chân lạnh: nghiêng về hàn.
Sách của Hạ Quế Thành còn ghi, ở thể huyết ứ, có người kèm lo âu, hoảng hốt, giảm trí nhớ, nặng thì rối loạn thần trí. Nếu mẹ thấy mình hay quên, tập trung kém cùng lúc với đau bụng dưới và sản dịch bất thường thì nên kể với bác sĩ cả hai chuyện. Còn lú lẫn, nghe hoặc thấy những điều không có thật thì phải đi cấp cứu ngay.
Cách đọc này để thầy thuốc chọn hướng điều trị. Sản dịch có mùi hôi, sản dịch đang ra bỗng dứt hẳn kèm đau bụng, hay có sốt thì cần đi khám sản trong ngày trước đã. Maciocia, tác giả sách sản phụ khoa YHCT, lưu ý sản dịch không hôi chưa chắc đã không nhiễm khuẩn; dấu hiệu quan trọng nhất là sốt.
Vì sao không nên tự mua thuốc "đẩy sản dịch"
Giáo trình dược YHCT có một nguyên tắc: cầm máu mà không được để lại ứ. Thuốc cầm máu dùng sớm hay dùng sai dễ làm huyết đọng lại. Ngược lại, thuốc hoạt huyết làm hao huyết, động huyết, không dùng khi ra máu nhiều mà không có ứ. Sách xưa còn chia theo mốc thời gian: với máu ra mãi không cầm, Hải Thượng Lãn Ông dùng Sinh hoá thang gia giảm trong 7 ngày đầu, quá 7 ngày thì chuyển sang bổ huyết cầm máu. Đó là cách thầy thuốc chọn đơn, mẹ đừng lấy làm lịch tự uống.
Thầy Nguyễn Hữu Đức dặn Sinh hoá thang chỉ hợp với người hàn kèm ứ, huyết dơ chưa ra hết; người khí hư mà uống thì càng mệt, càng ra mồ hôi. Hải Thượng thì nói người mẹ khoẻ, sinh dễ, máu ra đều, không đau đớn thì "không nên dùng thuốc lăng nhăng".
Ích mẫu được sách phụ khoa hiện đại xếp cùng nhóm thuốc làm co tử cung, nên cần thầy thuốc cân nhắc. Ích mẫu, Sinh hoá thang hay các gói "lợi sản dịch" bán sẵn đều chưa có dữ liệu an toàn khi cho con bú.
Giữ vệ sinh khi còn sản dịch
- Dùng băng vệ sinh, không dùng tampon, không đưa gì vào âm đạo ít nhất 6 tuần.
- Thay băng thường xuyên, rửa tay trước và sau khi thay.
- Tắm vòi, tắm nước ấm được. Không thụt rửa sâu trong âm đạo.
- Khi nghỉ, nằm nửa nằm nửa ngồi giúp sản dịch dễ thoát. Cho con bú cũng giúp tử cung co hồi.
Ra máu ướt đẫm một băng lớn mỗi giờ, hai giờ liền, hoặc choáng ngất thì đi cấp cứu ngay. Các dấu hiệu cần đi khám gấp khác, chúng tôi đã viết riêng ở bài "Đông y cũng biết lúc phải dừng" trong chuỗi này. Còn chuyện sản dịch kéo dài quá lâu hay sạch rồi lại ra, bài tiếp theo sẽ nói kỹ.
Nguồn tham khảo
- Oppenheimer LW, Sherriff EA, Goodman JD, et al. The duration of lochia. Br J Obstet Gynaecol. 1986;93(7):754–757.
- Sherman D, Lurie S, Frenkel E, et al. Characteristics of normal lochia. Am J Perinatol. 1999;16(8):399–402.
- Visness CM, Kennedy KI, Ramos R. The duration and character of postpartum bleeding among breast-feeding women. Obstet Gynecol. 1997;89(2):159–163.
- WHO Task Force. The WHO multinational study of breast-feeding and lactational amenorrhea. IV. Postpartum bleeding and lochia in breast-feeding women. Fertil Steril. 1999;72(3):441–447.
- Fletcher S, Grotegut CA, James AH. Lochia patterns among normal women: a systematic review. J Womens Health. 2012;21(12):1290–1294.
- Mayo Clinic. Mayo Clinic Guide to a Healthy Pregnancy, 2nd ed.
- Cleveland Clinic. Lochia. https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/22485-lochia
- NHS. Your body after the birth. https://www.nhs.uk/pregnancy/labour-and-birth/after-the-birth/your-body/
- Hạ Quế Thành. Trung y phụ khoa; Sổ tay chẩn đoán điều trị phụ khoa (bản dịch tiếng Việt).
- Maciocia G. Obstetrics and Gynecology in Chinese Medicine (ch.47).
- Hải Thượng Lãn Ông. Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh.
- 中药学 (giáo trình); Nguyễn Hữu Đức. Cổ phương với Thuốc Nam (2022).
