"Nhà bồi bổ cho em đủ thứ mà em vẫn lả người." Chị nói câu đó khi con vừa hơn một tháng. Tay chân chị lạnh cả lúc không có gió, đêm nằm mãi mới ngủ được. Có một chuyện chị kể như chuyện vặt: cho con bú xong chị không thấy đói, ăn vào thì lâu tiêu.
Với cái mệt kéo dài như vậy, trước khi mua thêm thuốc bổ, có hai điều cần hiểu kỹ. Một là cơ thể có đang thiếu thứ gì đo được bằng xét nghiệm không. Hai là, nếu đúng là hư (thiếu), cơ thể có đang hấp thu được đồ bổ không.
Mệt mấy tháng đầu, và khi nào thì không còn là chuyện thường
Gần 1.200 bà mẹ ở Úc được hỏi về sức khoẻ sau sinh. Lúc con 2 tháng, 6 trong 10 người nói mình kiệt sức. Lúc con 6 tháng, con số đó vẫn gần một nửa. Ở Canada, một nhóm nghiên cứu thấy cái mệt giảm dần tới tháng thứ 6, rồi có người lại mệt hơn vào nửa cuối năm đầu.
Ở phòng khám chúng tôi, trong 82 chị có hồ sơ nhắc tới sau sinh hoặc cho con bú, 44 chị than mệt, nhiều hơn mọi lý do khác.
Mệt trong mấy tháng đầu không lạ. Cái cần xem là nó có nhẹ dần theo tuần hay không. Ngủ bù được vài đêm mà vẫn mệt y như cũ, hoặc qua 6 tuần mà không bớt, thì chị nên đi khám.
Trước hết là những cái mệt đo được
Có những nguyên nhân mà nhìn sắc mặt hay bắt mạch không thể biết chắc. Phải thử máu.
Chỗ hay bị bỏ sót nhất là thiếu sắt khi chưa thiếu máu. Cơ thể có một kho dự trữ sắt, đo bằng chỉ số ferritin. Kho có thể đã vơi gần hết trong khi huyết sắc tố vẫn trong giới hạn bình thường, nên chỉ làm công thức máu thì chưa thấy gì. Mất máu lúc sinh và cho con bú đều rút sắt từ kho của mẹ.
Ở Thuỵ Sĩ và Pháp có hai thử nghiệm trên phụ nữ mệt không rõ lý do, không thiếu máu. Nhóm uống sắt đỡ mệt hơn nhóm uống giả dược, nhưng chỉ ở những người ferritin thấp. Ai có kho sắt đầy thì uống sắt cũng không hơn gì. Hai nghiên cứu này không làm riêng trên mẹ sau sinh. Dù vậy chúng cho thấy phải biết kho sắt có vơi hay không thì mới biết uống sắt có giúp được không. Ở Anh, trong các phiếu xét nghiệm cho người than mệt, chưa tới 1/10 có ferritin, mà cứ 4 lần làm ferritin thì 1 lần ra bất thường.
Chị cũng nên khám kiểm tra chức năng tuyến giáp. Sau sinh, tuyến giáp có thể bị viêm, lúc đầu làm người hồi hộp, khó ngủ, sụt cân, về sau lại chậm chạp, sợ lạnh. Người ngoài nhìn vào dễ nghĩ đó chỉ là mệt hay buồn. Chị nào ăn chay trường hoặc rất ít thịt, cá, trứng, sữa, nguy cơ dễ thiếu vitamin B12.
Nếu chị từng bị đái tháo đường thai kỳ thì cần thử đường huyết, kể cả khi không mệt. Nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 về sau ở nhóm này cao gần gấp 10 người khác. Hội Đái tháo đường Hoa Kỳ khuyên kiểm tra trong khoảng 4–12 tuần sau sinh, rồi cứ 1–3 năm làm lại.
Còn vitamin D thì không nằm trong nhóm xét nghiệm làm thường quy cho người mệt. Hội Nội tiết Hoa Kỳ năm 2024 khuyên không làm thường quy, bác sĩ chỉ cho làm khi có lý do riêng. Nhiều gói "xét nghiệm mệt mỏi" vẫn có vitamin D, nhưng điều đó không có nghĩa là mẹ nào cũng cần.
Nếu thiếu sắt mà đang cho con bú
Trong thời gian cho con bú, mẹ càng cần bổ sung sắt
- Uống sắt buổi sáng, xa bữa ăn và cách xa cà phê, vì cà phê làm lượng sắt hấp thu giảm hơn một nửa;
- Uống sắt kèm ít nước cam hay thứ gì giàu vitamin C;
- Táo bón là triệu chứng hay gặp khi bổ sung sắt; có thể trao đổi với Bác sĩ, đừng tự bỏ;
- Khoảng 6 tuần sau xét nghiệm kiểm tra lại
Đừng tự mua viên sắt về uống khi chưa xét nghiệm. Kho sắt không thiếu thì uống thêm cũng không đỡ mệt. Trong lúc ngồi chờ thuốc ngấm, những nguyên nhân khác như tuyến giáp hay trầm cảm lại bị để qua một bên.
Rồi mới đến chuyện bổ, và bổ cho đúng thể
Khi những nguyên nhân đo được đã được loại trừ hay đã điều trị, lúc đó mới bàn tới bồi bổ. YHCT xếp phần lớn cái mệt sau sinh vào khí huyết hư. Hải Thượng Lãn Ông có hẳn một mục cho chứng này, gọi là "nậu lao": khí huyết hư yếu sau sinh, lại nuôi nấng thất thường, thì người nhọc mỏi, mặt tiều tuỵ, ăn không ngon, miệng nhạt, choáng, hoa mắt. Ông kể ba nguyên do: làm lụng mệt quá, lo nghĩ nhiều, và được chăm sóc kém.
Hư thì bổ, nhưng có hai lúc phải chờ. Một là khi sản dịch chưa sạch, bụng dưới còn đau. Lúc đó còn ứ, phải dọn ứ trước.
Lúc thứ hai ít người để ý hơn: Tỳ yếu thì bổ không vào. Y gia gọi tình trạng này là "hư bất thụ bổ", hư mà không nhận được bổ. Tỳ Vị là nơi biến cơm nước thành khí huyết. Các vị bổ huyết như Thục địa, A giao béo và nặng. Tỳ đang yếu mà nạp thêm thì bụng càng đầy, người càng uể oải. Giáo trình Nội khoa YHCT viết rằng với người hư mà không nhận bổ, trước hết phải nâng đỡ khí Tỳ Vị, thuốc dùng nhẹ nhàng, không gây trệ. Hải Thượng chữa nậu lao cũng lấy bổ Tỳ làm chính, vì có ăn uống được thì tinh khí mới sinh ra.
Chị có thể để ý vài dấu hiệu cho thấy Tỳ chưa sẵn sàng:
- Cho con bú xong không thấy đói, chán ăn, ăn vào đầy tức;
- Đi ngoài phân nát, không thành khuôn;
- Uống đồ bổ thì nặng bụng, mệt hơn, hoặc khô miệng, nổi mụn.
Thầy Nguyễn Hữu Đức giảng cho học trò rằng huyết hư do Tỳ thì dấu hiệu chính là không muốn ăn, ăn không tiêu, không hấp thu. Muốn kiện Tỳ thì chọn vị "thơm nhẹ là chính chứ không phải chọn ngọt". Thầy còn nói khí đổi trước, huyết đổi sau. Chị thường sẽ thấy đỡ mệt trước, còn da dẻ hồng lại, kinh nguyệt đều lại thì cần thêm thời gian.
Một ca không thấy đói sau cữ bú, và toa thuốc đổi theo vấn đề tiêu hóa của chị
Lúc chị đến, sản dịch vẫn còn rỉ rả. Tuần đầu, bác sĩ cho thuốc dọn ứ, chưa bổ mạnh. Sạch sản dịch rồi mới chuyển sang bổ khí huyết. Gần ba tuần sau, chị vẫn chưa thấy đói sau khi cho bú, lại khát nhiều, thèm đồ ngọt béo, sữa nhiều mà loãng. Bác sĩ thêm Trần bì, một vị thơm giúp Tỳ vận hoá, và bớt vài vị trong phần bổ huyết. Hai tuần sau chị kể người khoẻ hơn, chiều tối đỡ đuối, tay chân ấm, gần như hết thèm ngọt. Lúc ấy bác sĩ bỏ hẳn Thục địa, vị bổ huyết nặng nhất trong toa, thêm Sa nhân. Lần khám kế tiếp, chị không còn thấy lạnh.
Sau khoảng hai tháng rưỡi điều trị, chị không còn mệt tới mức phải nằm. Lúc con 4–6 tháng thì cái kiệt sức gần như hết. Khi đó lại lộ ra chuyện khác: chị hay quên, định làm gì rồi quên mất, khó tập trung, hay lo, đêm vẫn dậy nhiều lần cho con bú. Bác sĩ chuyển sang hướng dưỡng Tâm an thần, kèm hỗ trợ tâm lý và chỉ chị cách tập cho bé ngủ sâu giấc hơn.
Khi mệt kèm hay quên, khó tập trung
Đầu óc chậm, hay quên, khó tập trung có thể do thiếu ngủ, thiếu sắt, tuyến giáp, trầm cảm hay lo âu. YHCT gọi nhóm mệt, hay quên, hồi hộp, mất ngủ là Tâm Tỳ cùng hư. Sách của Hạ Quế Thành có một câu dùng để tự xét: nếu chỉ do kiệt sức thì nghỉ ngơi đầy đủ sẽ hồi phục khá nhanh. Đã nghỉ đủ mà đầu óc vẫn không sáng ra thì cần tìm nguyên nhân khác.
Buồn, thấy trống rỗng hay chẳng còn hứng thú gì quá 2 tuần là lúc chị nên gặp bác sĩ sức khoẻ tâm thần, đừng chỉ uống thêm thuốc bổ.
Khi nào nên đi khám
Chị nên đi khám và làm xét nghiệm khi:
- Đã qua 6 tuần mà mệt không nhẹ dần, hoặc ngủ bù vẫn mệt;
- Da xanh, hụt hơi khi leo cầu thang, tim đập nhanh, rụng tóc nhiều;
- Hồi hộp, sụt cân, hoặc ngược lại chậm chạp, sợ lạnh, tăng cân;
- Từng mất máu nhiều lúc sinh;
- Từng bị đái tháo đường thai kỳ, dù không mệt;
- Hay quên, khó tập trung, buồn hoặc lo âu kéo dài.
Mệt lả khác hẳn mọi khi, kèm khó thở, đau ngực hay tim đập nhanh cả khi nằm nghỉ, thì chị đọc lại bài về những dấu hiệu cần đi viện ngay trong chuỗi này.
Đi khám, chị mang theo các kết quả xét nghiệm cũ, kể cả lúc mang thai và lúc sinh, và kể cho bác sĩ chị đang uống những thuốc bổ gì.
Nguồn tham khảo
- Thompson JF, Roberts CL, Currie M, Ellwood DA. Prevalence and persistence of health problems after childbirth. Birth. 2002;29(2):83–94. DOI 10.1046/j.1523-536x.2002.00167.x
- Dennis CL, Brown HK, Brennenstuhl S, et al. Trajectory and predictors of fatigue among Chinese immigrant and Chinese Canadian-born women in the postpartum period. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs. 2020;49(2):167–180. DOI 10.1016/j.jogn.2019.12.003
- Verdon F, Burnand B, Stubi CL, et al. Iron supplementation for unexplained fatigue in non-anaemic women. BMJ. 2003;326(7399):1124. DOI 10.1136/bmj.326.7399.1124
- Vaucher P, Druais PL, Waldvogel S, Favrat B. Effect of iron supplementation on fatigue in nonanemic menstruating women with low ferritin. CMAJ. 2012;184(11):1247–1254. DOI 10.1503/cmaj.110950
- Handjiev S, Nobes J, Murphy MJ. Ann Clin Biochem. 2025;62(5):416–419. DOI 10.1177/00045632251329175
- American Thyroid Association. Postpartum Thyroiditis. https://www.thyroid.org/postpartum-thyroiditis/
- Vounzoulaki E, Khunti K, Abner SC, et al. Progression to type 2 diabetes in women with a known history of gestational diabetes. BMJ. 2020;369:m1361. DOI 10.1136/bmj.m1361
- American Diabetes Association. GDM Screening Guidelines – Professional, 2025.
- Demay MB, et al. Vitamin D for the prevention of disease: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109(8):1907–1947. DOI 10.1210/clinem/dgae290
- National Library of Medicine. LactMed: Iron salts.
- Tolkien Z, Stecher L, Mander AP, et al. Ferrous sulfate supplementation causes significant gastrointestinal side-effects in adults. PLoS One. 2015;10(2):e0117383.
- Von Siebenthal HK, et al. Am J Hematol. 2023;98(9):1356–1363. DOI 10.1002/ajh.26987
- Pasricha SR, Tye-Din J, Muckenthaler MU, Swinkels DW. Iron deficiency. Lancet. 2021;397(10270):233–248.
- Hải Thượng Lãn Ông. Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, Phụ đạo xán nhiên, mục Nậu lao.
- 中医内科学 (张伯礼, 吴勉华), tiết Hư lao.
- Phó Thanh Chủ nữ khoa (bản Việt).
- Hạ Quế Thành. Sổ tay chẩn đoán điều trị phụ khoa (bản dịch tiếng Việt).
- 方剂学; 中药学; Chen JK, Chen TT. Chinese Medical Herbology and Pharmacology.
- Nguyễn Hữu Đức. Toa căn bản (2022), bài giảng nội bộ.
