Đã sạch được một tuần, chị lại thấy máu. Hoặc đã gần hai tháng mà vẫn rỉ rả. Người nhà bảo "còn sản dịch xấu, uống thuốc cho ra hết", người khác bảo "chắc có kinh rồi". Cả hai đều có thể đúng, mà nhìn máu thì không phân biệt được.
Ra lại ít thì thường không đáng lo
Ra lại chưa phải là bệnh. Bài trước trong chuỗi đã kể, khá nhiều mẹ có lúc sản dịch đỏ lại hay ngừng vài hôm rồi ra tiếp. Riêng ở mẹ cho con bú, nghiên cứu nhiều nước của Tổ chức Y tế Thế giới ghi 20,3% có một đợt ra máu quanh ngày thứ 40.
Vậy nên khi máu chỉ lấm tấm một hai hôm rồi thôi, người vẫn khoẻ, chị chưa cần vội. Ghi lại ngày ra máu để kể với bác sĩ lần tái khám.
Những nguyên nhân cần phân biệt
Khi máu ra lại nhiều, hoặc rỉ rả mãi không nhạt, có mấy khả năng.
Đầu tiên là kinh nguyệt quay lại. Mẹ không cho con bú có thể có kinh lại từ 5–6 tuần sau sinh; trong một nghiên cứu, không ai rụng trứng trước ngày 25. Mẹ cho bú hoàn toàn thì kinh thường về muộn hơn nhiều. Hải Thượng Lãn Ông viết đang cho con bú mà nửa năm đến một năm chưa có kinh "là việc thường". Dù cho bú hay không, hai phần ba phụ nữ vẫn rụng trứng trước kỳ kinh đầu tiên, nên chưa thấy kinh vẫn có thể có thai. Ra máu lại sau 4–6 tuần mà chưa rõ là kinh hay sản dịch, thử thai bằng que là bước đơn giản nên làm.
Thứ hai là còn sót mô nhau, chỗ nhau bám co hồi kém, hoặc viêm niêm mạc tử cung, ba nguyên nhân hay gặp nhất của chảy máu muộn sau sinh. Viêm thường kèm sốt, đau bụng dưới, sản dịch có mùi hôi. Siêu âm là bước đầu để biết trong tử cung còn gì không.
Người từng mổ lấy thai còn có thể gặp chuyện khác: siêu âm có thể thấy một "ngách" nhỏ ở chỗ sẹo trên tử cung. Một nghiên cứu thấy ngách này ở 64,5% phụ nữ khi siêu âm có bơm gel, cao hơn nhiều so với số người thật sự bị rỉ máu. Khi đã có kinh lại, người có ngách hay bị rỉ máu nâu nhiều ngày sau mỗi kỳ kinh. Triệu chứng này điều trị được.
Thuốc tránh thai chỉ có progestin cũng hay bị bỏ quên. Viên tránh thai dành cho mẹ cho bú, que cấy, thuốc tiêm hay vòng nội tiết an toàn khi cho con bú, nhưng hay gây ra máu lấm tấm, không đều trong vài tháng đầu.
Cuối cùng là bệnh của tế bào nhau thai. Bệnh rất hiếm, khoảng 1 trên 50.000 ca sinh, nhưng hay biểu hiện bằng ra máu kéo dài. Hội Sản phụ khoa Hoàng gia Anh khuyên: ra máu dai dẳng hoặc bất thường quá 8 tuần sau sinh thì thử thai bằng que nước tiểu và đi khám. Que thử ở mốc này để khỏi bỏ sót, đa số cho kết quả âm tính. Nếu có bệnh, phát hiện sớm thì gần như luôn chữa khỏi.
Sách Đông y cũng dặn loại trừ trước
Trong YHCT, sản dịch kéo dài gọi là "ác lộ bất tuyệt". Các sách đặt mốc khác nhau, từ hơn 10–15 ngày tới 3 tuần hay 1 tháng, nhưng đều tính khi còn ra máu đỏ.
Sách phụ khoa của Hạ Quế Thành chỉ gọi là ác lộ bất tuyệt sau khi đã loại trừ sót rau, sót màng ối, nhiễm khuẩn, khối u, bệnh tế bào nhau thai và rối loạn đông máu. Sách liệt kê siêu âm để xem tử cung còn sót gì, có u xơ hay không, sẹo mổ đã liền chưa; xét nghiệm máu, đông máu, HCG. Sót rau thì phải nạo, "không được chỉ trông cậy vào thuốc".
Còn sót nhau mà dùng thuốc hoạt huyết thì máu có thể ra nhiều hơn, đang viêm thì cần kháng sinh. Nếu hoá ra chỉ là kinh nguyệt thì không cần chữa gì.
Khi đã loại trừ, Đông y giúp gì
Khi siêu âm và xét nghiệm không thấy gì cần can thiệp, YHCT điều trị theo thể bệnh mà thầy thuốc phân ra khi khám. Với sản dịch kéo dài, thể hay gặp là khí hư: rỉ rả lâu ngày làm khí hao, khí không giữ được huyết, nên hướng chữa là bổ khí để huyết tự cầm. Người nóng trong hay còn ứ thì cách chữa khác hẳn, vì vậy cần khám chứ không theo một bài chung. Maciocia ghi khi dùng thuốc đúng thường thấy đáp ứng trong khoảng một tuần. Không đỡ sau thời gian ấy là lý do quay lại khám. Các vị chị hay được mách, như Ích mẫu, cũng để thầy thuốc quyết.
Chị đang cho con bú thì báo rõ với thầy thuốc. Trong các sách chúng tôi tra cứu, chưa có dữ liệu nào cho biết những bài thuốc này an toàn khi cho bú.
Khi nào theo dõi, khi nào đi khám
Ra máu ướt đẫm một băng lớn mỗi giờ, hai giờ liền, hoặc choáng, ngất thì đi cấp cứu ngay (xem bài "Đông y cũng biết lúc phải dừng").
Theo dõi và kể lại khi tái khám:
- Sản dịch tới 6–8 tuần mà ít dần, không mùi hôi, không sốt, không đau bụng tăng;
- Sạch rồi ra lại ít, vài ngày, tự nhạt;
- Ra máu lấm tấm sau khi bắt đầu dùng thuốc, que, vòng tránh thai có progestin; nếu kéo dài hay làm phiền thì báo nơi đã đặt hoặc kê.
Đi khám sản trong ngày:
- Ra máu trở lại nhiều như những ngày đầu, hoặc rỉ rả kéo dài mà không nhạt dần sau 2–3 tuần;
- Sốt từ 38°C, sản dịch hôi, đau bụng dưới tăng;
- Ra cục máu to từ cỡ quả bóng golf.
Đặt lịch khám trong vài ngày, có siêu âm:
- Rỉ rả ít, đã nhạt màu mà không dứt quá 6 tuần, hoặc ra lại nhiều lần mà chưa rõ có phải kinh (thử thai trước);
- Đã từng mổ lấy thai, có kinh lại mà kỳ nào cũng rỉ nâu nhiều ngày sau sạch kinh;
- Ra máu dai dẳng quá 8 tuần sau sinh: thử thai bằng que nước tiểu trước khi đi khám.
Nguồn tham khảo
- Visness CM, Kennedy KI, Ramos R. The duration and character of postpartum bleeding among breast-feeding women. Obstet Gynecol. 1997;89(2):159–163.
- Sherman D, Lurie S, Frenkel E, et al. Characteristics of normal lochia. Am J Perinatol. 1999;16(8):399–402.
- WHO Task Force. The WHO multinational study of breast-feeding and lactational amenorrhea. IV. Fertil Steril. 1999;72(3):441–447.
- Gray RH, Campbell OM, Zacur HA, et al. J Clin Endocrinol Metab. 1987;64(4):645–650.
- Campbell OM, Gray RH. Am J Obstet Gynecol. 1993;169(1):55–60.
- NHS. Your body after the birth. https://www.nhs.uk/pregnancy/labour-and-birth/after-the-birth/your-body/
- De Winter J, et al. The value of postpartum ultrasound for the diagnosis of retained products of conception: a systematic review. Facts Views Vis Obgyn. 2017;9(4):207–216.
- Van der Voet LF, et al. BJOG. 2014;121(2):236–244. DOI 10.1111/1471-0528.12542
- Bij de Vaate AJ, et al. Ultrasound Obstet Gynecol. 2014;43(4):372–382.
- Royal College of Obstetricians and Gynaecologists. Management of Gestational Trophoblastic Disease. Green-top Guideline No. 38. 2020.
- Ngan HYS, Seckl MJ, et al. Diagnosis and management of gestational trophoblastic disease: 2021 update. Int J Gynaecol Obstet. 2021;155(Suppl 1):86–93.
- Mayo Clinic. Mayo Clinic Guide to a Healthy Pregnancy, 2nd ed.
- Hạ Quế Thành. Trung y phụ khoa; Sổ tay chẩn đoán điều trị phụ khoa (bản dịch tiếng Việt).
- Hải Thượng Lãn Ông. Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh.
- Maciocia G. Obstetrics and Gynecology in Chinese Medicine (ch.47); 中药学 (giáo trình).
