Hậu sản 01 – Hậu sản không chỉ là 42 ngày

Con đầu của chị đã vào tiểu học khi chị đến phòng khám lần đầu. Lý do chị đưa ra là đau ngang thắt lưng, ngửa người thì đau hơn. Hỏi thêm thì còn nhiều chuyện khác: hắt hơi thỉnh thoảng són tiểu, bụng dưới lâu lâu trằn nặng, viêm phụ khoa dễ tái phát. Chuyện nào cũng bắt đầu từ sau lần sinh ấy, và chuyện nào cũng đã từng được chữa riêng.

Chị không nghĩ những điều đó liên quan tới lần sinh con. Ai cũng nói sau sinh ở cữ đủ tháng, khám lại lúc 6 tuần thấy ổn là xong.

Con số 42 ngày được đặt ra để làm gì

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thời kỳ hậu sản kéo dài 42 ngày sau sinh. Mốc này được đặt ra để thống kê, nhất là thống kê tử vong mẹ. Nó không báo rằng cơ thể đã hồi phục xong. Chính bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-10 cũng có một mã riêng cho tử vong mẹ muộn, tính từ sau ngày 42 đến tròn 1 năm sau sinh.

Cuối năm 2023, một nhóm tác giả tổng hợp dữ liệu toàn cầu cho tạp chí Lancet Global Health và kết luận khung 6 tuần không còn phù hợp, vì nhiều nguy cơ sức khoẻ của người mẹ kéo dài tới 1 năm và lâu hơn. Hướng dẫn chăm sóc sau sinh của WHO năm 2022 cũng ghi rõ: nếu phát hiện vấn đề, việc theo dõi và điều trị có thể phải kéo dài quá 6 tuần.

Hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), trong khuyến cáo số 736 năm 2018, cũng coi chăm sóc sau sinh là một quá trình liên tục chứ không phải một lần khám. Người mẹ nên được liên hệ trong 3 tuần đầu, được khám toàn diện không muộn hơn tuần thứ 12 (giai đoạn ACOG gọi là "tam cá nguyệt thứ tư"), và được theo dõi tiếp nếu có nhu cầu.

Những gì còn ở lại sau nhiều tháng, nhiều năm

Một nghiên cứu nhỏ ghi nhận chỉ khoảng một nửa số mẹ lấy lại mức năng lượng thường ngày vào cuối tuần thứ 6. Ở Na Uy, khi con được 12 tháng, khoảng 1/3 số mẹ sinh con đầu vẫn còn tách cơ thẳng bụng, phần lớn ở mức nhẹ. Dữ liệu dân số Đức cho thấy cả mẹ lẫn bố ngủ ít hơn và kém ngon hơn so với trước khi mang thai, và tình trạng này kéo dài tới 6 năm sau khi có con đầu.

• Són tiểu. Ở Anh và New Zealand, 12 năm sau lần sinh được theo dõi, 37,9% phụ nữ vẫn còn són tiểu. Trong số người đã són tiểu từ tháng thứ 3, khoảng 3/4 vẫn còn són ở năm thứ 12.
• Tâm trạng. Trong một nghiên cứu ở Úc, trong số các mẹ có triệu chứng trầm cảm ở năm đầu, phần lớn chỉ thấy triệu chứng lần đầu sau tháng thứ 6, tức là lâu sau buổi khám 6 tuần.
• Không ai hỏi, mẹ cũng không kể. Một khảo sát ở Úc ghi nhận 94% phụ nữ có ít nhất một vấn đề sức khoẻ trong 6 tháng đầu sau sinh, nhưng một phần tư chưa từng nói với nhân viên y tế về sức khoẻ của chính mình.

Ở phòng khám, những chị đến khám vì chuyện sau sinh thường kể về mệt mỏi, tập trung kém, hay quên, đau lưng, kinh nguyệt thay đổi so với trước, hay lạnh người và sợ gió. Không ít người đến khi con đã vài tuổi, có người khi con đã đi học.

Y học cổ truyền nhìn giai đoạn sau sinh ra sao

Các thầy thuốc YHCT tóm đặc điểm sau sinh trong bốn chữ "đa hư đa ứ": nhiều phần thiếu và nhiều phần ứ đọng. Sách phụ khoa của Hạ Quế Thành nói thêm điểm thứ ba là hàn, gói lại thành "đa hư, đa ứ, đa hàn".

• Hư (thiếu): người mẹ mất máu, mất sức khi sinh, khí huyết hao.
• Ứ (đọng): sản dịch chưa ra hết, huyết cũ chưa đi thì bụng dưới đau, huyết mới khó sinh.
• Hàn (lạnh): có câu ví người mới sinh "như một khối băng". Khí huyết thiếu lâu ngày thì dương khí yếu, người dễ lạnh, sợ gió.

Hạ Quế Thành giải thích vì sao bệnh sau sinh hay dai dẳng: lúc "trăm khớp trống rỗng", chỗ hư nhất lại là nơi tà khí dễ vào nhất, nên bệnh phát sau sinh khó khỏi. Đau mình mẩy sau sinh, dân gian gọi là "sản hậu phong", phần lớn chữa được, nhưng chữa càng sớm thì càng dễ.

Vì sao không có một bài "bổ sau sinh" dùng chung cho mọi người

Từ đặc điểm vừa thiếu vừa ứ, y văn rút ra lời dặn quen thuộc là không câu nệ vì là sau sinh, nhưng cũng không được quên là sau sinh. Thiếu thì bổ, ứ thì cho thông, lạnh thì làm ấm, nóng thì làm mát, tuỳ từng người, từng lúc.

Điều này đi ngược thói quen "sinh xong là tẩm bổ". Phó Thanh Chủ, danh y vốn đề cao Sinh hoá thang cho sản phụ, dặn trước hết phải hỏi sản dịch đã ra hết chưa. Nếu còn huyết đọng thành hòn, bụng còn đau, thì chưa được vội dùng Sâm, Truật để bổ. Hải Thượng Lãn Ông cũng dặn: sau sinh mà còn huyết kết thành hòn cục thì đừng quá tin câu "sau sinh phải đại bổ khí huyết". Đồ bổ quá béo, quá đặc làm khí huyết thêm trệ. Thuốc phá ứ quá mạnh lại làm hao chính khí.

Sinh hoá thang là ví dụ rõ nhất. Đây là bài thuốc sau sinh nổi tiếng, nhưng chỉ đúng khi người mẹ có đủ ba điều: còn ứ, huyết hư và lạnh, ví dụ sản dịch ra không thông, bụng dưới lạnh đau. Người đang ra máu nhiều, người có sốt, sản dịch hôi hay đang nóng trong thì không dùng. Ở thế kỷ 19, uống Sinh hoá thang sau sinh gần như thành lệ, nhiều người tự kê cho mình và người nhà, đến mức danh y Vương Sĩ Hùng phải phê phán gay gắt. Bài thuốc này, cũng như các bài bổ khác, chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng khi mẹ đang cho con bú. Vì vậy chị đừng tự mua theo lời truyền miệng. Hãy để thầy thuốc khám và chọn thuốc, có tính tới chuyện chị đang cho bú.

"Sản hậu nghi ôn", tức sau sinh nên giữ ấm, cũng vậy. Giữ ấm cơ thể, tránh đồ sống lạnh là đúng. Nhưng giữ ấm không có nghĩa là kiêng hết rau, cá, trái cây, hay nằm im một chỗ không tắm. Khi có sốt, nhiễm trùng, chính các sách YHCT cũng dặn phải bỏ lối "chỉ ôn bổ" và đi khám ngay.

Trở lại với chị ở đầu bài

Lần đầu, bác sĩ hướng dẫn chị tập cơ bụng và mời chị khám phụ khoa trước khi tính tới chuyện nắn chỉnh cột sống, khung chậu. Mấy tháng sau chị quay lại khám phụ khoa. Lúc này mới phát hiện thêm: huyết trắng và ngứa đã khoảng năm năm, đêm khó vào giấc, ngủ không sâu. Khi khám, bác sĩ thấy da vùng bụng dưới của chị lạnh. Chẩn đoán theo YHCT là khí hư, huyết hư, kèm hàn. Vì vậy bác sĩ không chữa riêng chỗ viêm hay giấc ngủ, mà chọn thuốc theo cả ba điều ấy.

Sau khoảng hai tuần, huyết trắng ra ít hẳn, chỉ còn khoảng một phần tư so với trước. Chị ngủ sâu hơn, sáng dậy thấy khoẻ. Chuyện đau lưng và són tiểu thì cần theo dõi lâu hơn. Lúc đó chị mong có em bé thứ hai vào năm sau, nên đây cũng là lúc tốt để cơ thể hồi phục trước.

Với những chị định sinh thêm con, WHO khuyên sau một lần sinh nên chờ ít nhất 24 tháng rồi mới mang thai lại. Hai năm đó cũng là thời gian để cơ thể người mẹ kịp phục hồi.

Bảy câu chị có thể tự hỏi mình

Bảy câu dưới đây không thay cho chẩn đoán, chỉ để chị nhìn lại cơ thể mình, dù con đã 3 tháng hay đã 5 tuổi.

1. Sáng thức dậy chị có còn mệt dù đêm qua ngủ được tương đối? Cái mệt có nhẹ dần theo tháng không?
2. Chị có còn són tiểu khi ho, hắt hơi, chạy nhảy, hoặc thấy nặng trằn ở bụng dưới?
3. Lưng, khớp có đau hơn hồi chưa sinh?
4. Nếu đã có kinh lại, kỳ kinh có khác trước không: lượng nhiều hơn, đau hơn, có cục, hay rỉ rả kéo dài?
5. Chị có hay quên, tập trung kém hơn trước, dễ cáu gắt?
6. Chị có hay lạnh người, sợ gió hơn trước, nhanh đuối sức về cuối ngày?
7. Đã hơn hai tuần mà chị vẫn buồn, chán, hoặc có điều kiện ngủ mà vẫn không ngủ được?

Nếu có một câu chị trả lời "có", hãy coi đó là lý do để đi khám, đừng nghĩ "sau sinh ai chẳng vậy". Mệt âm ỉ kéo dài thì nên xét nghiệm thiếu máu, tuyến giáp trước khi nói chuyện bồi bổ, vì viêm tuyến giáp sau sinh gặp ở khoảng 5–10% phụ nữ và rất dễ bị lẫn với mệt mỏi hay trầm cảm.

Riêng với câu 7: nếu kèm theo chị mất hứng thú với mọi thứ, thấy trống rỗng, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân hay con, chị cần khám chuyên khoa sức khoẻ tâm thần sớm. Phục hồi thể chất không thay thế điều trị chuyên khoa.

Chuỗi bài "Mẹ khoẻ sau sinh"

Bài này mở đầu một chuỗi bài đi theo các mốc sau sinh, từ những ngày ở cữ tới khi chị sẵn sàng cho lần mong con tiếp theo. Các bài tới sẽ nói về sản dịch, ở cữ, sữa mẹ, chuyện lạnh người sợ gió, và nhiều điều khác.

Chị cứ cho mình thêm thời gian, và nhờ người khám khi thấy cần.

Nguồn tham khảo

• Vogel JP, Jung J, Lavin T, et al. Neglected medium-term and long-term consequences of labour and childbirth: a systematic analysis of the burden, recommended practices, and a way forward. Lancet Glob Health. 2024;12(2):e317–e330. DOI 10.1016/S2214-109X(23)00454-0
• World Health Organization. WHO recommendations on maternal and newborn care for a positive postnatal experience. Geneva: WHO; 2022.
• Tulman L, Fawcett J. Return of functional ability after childbirth. Nurs Res. 1988;37(2):77–81.
• MacArthur C, Wilson D, Herbison P, et al. Urinary incontinence persisting after childbirth: extent, delivery history, and effects in a 12-year longitudinal cohort study. BJOG. 2016;123(6):1022–1029. DOI 10.1111/1471-0528.13395
• Sperstad JB, Tennfjord MK, Hilde G, et al. Diastasis recti abdominis during pregnancy and 12 months after childbirth. Br J Sports Med. 2016;50(17):1092–1096. DOI 10.1136/bjsports-2016-096065
• Richter D, Krämer MD, Tang NKY, et al. Long-term effects of pregnancy and childbirth on sleep satisfaction and duration of first-time and experienced mothers and fathers. Sleep. 2019;42(4):zsz015. DOI 10.1093/sleep/zsz015
• Woolhouse H, Gartland D, Hegarty K, et al. Depressive symptoms and intimate partner violence in the 12 months after childbirth. BJOG. 2012;119(3):315–323. DOI 10.1111/j.1471-0528.2011.03219.x
• Brown S, Lumley J. Maternal health after childbirth: results of an Australian population based survey. Br J Obstet Gynaecol. 1998;105(2):156–161.
• American Thyroid Association. Postpartum Thyroiditis. https://www.thyroid.org/postpartum-thyroiditis/
• American College of Obstetricians and Gynecologists. ACOG Committee Opinion No. 736: Optimizing Postpartum Care. Obstet Gynecol. 2018;131(5):e140–e150.
• World Health Organization. Report of a WHO technical consultation on birth spacing. Geneva: WHO; 2007.
• Hạ Quế Thành. Trung y phụ khoa; Sổ tay chẩn đoán điều trị phụ khoa (bản dịch tiếng Việt).
• Phó Thanh Chủ nữ khoa (bản Việt); Hải Thượng Lãn Ông, Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh.
• Bensky D, Barolet R. Chinese Herbal Medicine: Formulas and Strategies (mục Sinh hoá thang).