Người bệnh đến vì cái vai phải. Khi bác sĩ thử lần lượt các cơ bên phải, từ bàn tay, cánh tay xuống tới đùi và cẳng chân, cơ nào bị cản lại cũng run, yếu và căng đau. Cú té xảy ra năm tháng trước, vai phải đập xuống. Từ đó vai lỏng lẻo, mỗi lần cử động lại kêu lụp cụp, nặng và xệ xuống. Hổ khẩu tay phải, phần thịt giữa ngón cái và ngón trỏ, đau nhức, có lúc sưng, cầm nắm đồ vật khó khăn. Phòng khám kể lại ca này với sự cho phép của người bệnh, đã bỏ các chi tiết nhận dạng.
Một bên người run khi bị cản lại
Vai đau, hổ khẩu đau là những chỗ người bệnh tự chỉ ra được. Phần yếu trải dài từ tay xuống chân thì phải thử mới thấy, và chính nó đổi hướng buổi khám. Cơ yếu sau một cú va đập thường gói quanh chỗ bị đập. Khi cả chuỗi cơ cùng một bên cùng run, bác sĩ đọc đó là dấu hiệu hệ thần kinh đang hãm cả chuỗi, điều mà riêng một khớp vai bị va khó giải thích hết.
Theo kinh nghiệm lâm sàng của Applied Kinesiology, kiểu yếu cả một bên người hay dẫn về hai nơi: đoạn cổ trên, chỗ hộp sọ tựa lên cột sống, và vùng chậu, chỗ thân mình tựa lên hai chân. Ở người bệnh này, khám thấy cả hai vùng đều hoạt động chưa đúng.
Chuyện mô đã liền mấy tháng mà cơ vẫn hoạt động lệch được bàn kỹ hơn trong bài chấn thương đã lành mà cơ vẫn căng. Một người bệnh khác, đau cổ lan vai, chỉ dịu hẳn sau khi vùng chậu được xử lý. Ca ấy nằm trong bài hai ca bắt nguồn từ vùng chậu.
Yếu một bên người sau té thì não và tủy cổ phải được kiểm tra trước
Ca kể trên đến khám khi cú té đã qua năm tháng. Với bất kỳ ai thấy một bên người yếu đi sau té ngã, trước khi tìm ở cổ trên hay vùng chậu, cần loại trừ tổn thương não và tủy cổ: khám thần kinh kỹ, chụp phim, chụp cắt lớp hay cộng hưởng từ khi bác sĩ chỉ định.
Sau cú té, đau đầu tăng dần, nôn, lơ mơ, tê hay yếu nửa người xuất hiện đột ngột, nói khó là lý do gọi cấp cứu ngay, đừng nằm nhà chờ xem có tự đỡ không.
Khoa cấp cứu ở Canada dùng hai bộ tiêu chí để quyết định ai cần chụp sau va chạm vùng đầu cổ (Stiell và cộng sự, 2001). Với cột sống cổ, người từ 65 tuổi, gặp cú va chạm nguy hiểm, hoặc tê bì tay chân sau tai nạn đều thuộc nhóm phải chụp phim. Với chấn thương đầu nhẹ, nôn nhiều lần, hai giờ sau vẫn chưa tỉnh táo hẳn, có dấu hiệu vỡ sọ hoặc tuổi từ 65 trở lên là những lý do chụp cắt lớp.
Ở vai, khớp biến dạng hoặc không nâng nổi cánh tay sau té cần chụp phim để loại trừ gãy xương, trật khớp, rách gân trước khi làm bất kỳ kỹ thuật nào trên khớp ấy. Người lớn tuổi hay ngã nên đọc thêm bài phòng té ngã cho người lớn tuổi.
Lúc ngã, chỗ nào chạm đất trước
Ở buổi khám đầu, ThS.BS Đinh Ngọc Đức muốn biết lúc ngã chỗ nào chạm đất trước, tay có kịp chống không, đầu có va không, sau đó có lúc nào choáng hay buồn nôn. Bác sĩ nhìn hai vai lúc bạn đứng, nhờ bạn giơ tay ra trước, dang sang bên, vòng ra sau lưng để xem động tác nào vướng, động tác nào kêu, rồi khám cảm giác và phản xạ ở hai tay, hai chân.
Tiếp theo là thử cơ ở cả hai bên người, từ bàn tay xuống bàn chân. Có so bên đau với bên kia mới lộ ra kiểu yếu trải dài cả một bên người. Khi dò tới cổ trên và vùng chậu, bác sĩ có thể nhờ bạn đặt tay lên gáy hay lên một bên hông trong lúc kiểm tra một cơ đang yếu, để biết vùng nào cần xử lý trước.
Bác sĩ giữ khớp, bạn tự cử động
Phần xử lý chính ở ca này là kỹ thuật Mulligan, y văn gọi là di động khớp kèm cử động (mobilization with movement). Bác sĩ đặt tay lên một khớp và giữ một lực trượt nhẹ theo một hướng, trong lúc chính bạn làm động tác vốn đang vướng hay đau. Đúng hướng thì động tác nhẹ đi ngay khi đang làm, người bệnh cảm nhận được cùng lúc với bác sĩ.
Khớp nào, hướng nào là do thử cơ chọn. Lần này, bác sĩ làm ở đoạn cổ trên và vùng chậu.
Sau liệu trình, tay và chân phải không còn run yếu khi bị cản lại, hổ khẩu thôi đau, vai không còn nặng và lỏng như trước. Đây là diễn tiến của một người bệnh, chưa đủ để hứa điều tương tự với ai khác cũng bị té đập vai.
Trên khớp vai, kỹ thuật này đã có khá nhiều thử nghiệm. Tổng quan của Satpute và cộng sự (2021) cho thấy ở người viêm dính khớp vai, thêm kỹ thuật Mulligan giúp bớt đau, giơ tay ra trước thêm khoảng 11,7 độ và dang tay thêm khoảng 13,1 độ. Ở người đau vai kèm hạn chế vận động, tầm giơ tay ra trước tăng khoảng 18,5 độ. So với thao tác giả, tổng quan của Dias và cộng sự (2023) cũng ghi nhận bớt đau khi cử động và dang tay thêm khoảng 12,7 độ trong sáu tuần đầu.
Các thử nghiệm ấy đều làm thẳng trên khớp vai và chưa có số liệu dài hạn.
Để lưu
- Ghi lại lúc ngã chỗ nào chạm đất trước, đầu có va không, sau đó có choáng hay nôn không;
- Sau té mà đau đầu tăng, nôn, lơ mơ, tê hay yếu nửa người, nói khó thì gọi cấp cứu ngay;
- Vai biến dạng hoặc không nâng nổi cánh tay thì chụp phim trước khi làm bất kỳ kỹ thuật nào;
- Một bên người yếu hay run sau té thì khám não và tủy cổ trước, rồi mới tìm ở cổ trên hay vùng chậu;
- Vai còn kêu, hổ khẩu còn đau sau vài tuần thì đi khám, nhớ mang theo phim chụp sau lần ngã.
Nguồn tham khảo
- Satpute K, Reid S, Mitchell T, Mackay G, Hall T (2021). Efficacy of mobilization with movement (MWM) for shoulder conditions: a systematic review and meta-analysis. J Man Manip Ther 30(1):13-32. https://doi.org/10.1080/10669817.2021.1955181
- Dias D, Neto MG, Sales SDSR, Cavalcante BDS, Torrierri P, Roever L, Araújo RPC (2023). Effect of Mobilization with Movement on Pain, Disability, and Range of Motion in Patients with Shoulder Pain and Movement Impairment: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Clin Med 12(23):7416. https://doi.org/10.3390/jcm12237416
- Stiell IG, Wells GA, Vandemheen KL, Clement CM, Lesiuk H, De Maio VJ và cs. (2001). The Canadian C-spine rule for radiography in alert and stable trauma patients. JAMA 286(15):1841-1848. https://doi.org/10.1001/jama.286.15.1841
- Stiell IG, Wells GA, Vandemheen K, Clement C, Lesiuk H, Laupacis A và cs. (2001). The Canadian CT Head Rule for patients with minor head injury. Lancet 357(9266):1391-1396. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(00)04561-x
