Cơn đau vai gáy ấy đã theo bạn hơn một năm. Mỗi đợt nặng lên, bạn dán miếng cao, uống vài viên giảm đau, có lần đi châm mấy buổi, rồi cũng đỡ. Được vài tuần, một sáng thức dậy cổ lại cứng như cũ, quay đầu sang trái là nhói. Tờ kết quả chụp cổ ghi gọn một dòng: thoái hóa nhẹ. Bạn không biết nên yên tâm vì chữ “nhẹ” hay nên lo vì đau mãi không hết.
Kiểu câu chuyện này chúng tôi nghe khá thường, với vai gáy, thắt lưng, đầu gối hay gót chân. Nhiều cách chữa chỉ nhắm vào chỗ đau, trong khi thứ gây đau có thể nằm ở bàn chân, ở quai hàm, hay ở một nỗi lo kéo dài.
Chỗ đau và chỗ bệnh có thể khác nhau
Nhà nào cũng có lọ dầu gió, vài miếng cao dán. Đau đâu xoa đấy là phản xạ tự nhiên, và nhiều lúc dễ chịu thật. Đông y có câu kinh điển “thông tắc bất thống, thống tắc bất thông”, nghĩa là khí huyết lưu thông thì không đau, đau là vì có chỗ bế tắc. Có điều chỗ tắc không nhất thiết nằm ngay dưới bàn tay đang xoa.
Vì sao đau một nơi mà bệnh ở nơi khác
Nhiều vùng trong cơ thể dùng chung đường thần kinh về tủy sống. Khi một vùng có chuyện, não có lúc đọc tín hiệu thành đau ở vùng khác. Y học gọi đó là đau quy chiếu. Vài ví dụ đau không nằm đúng chỗ bệnh:
- Khớp háng có vấn đề nhưng người bệnh, nhất là trẻ em, lại kêu đau gối;
- Rễ thần kinh bị chèn ở thắt lưng gây đau, tê dọc mông, mặt sau đùi xuống bắp chân;
- Những nút co cứng nhỏ trong cơ vai gáy làm đau lan lên thái dương, dễ nhầm với đau đầu;
- Tim thiếu máu có thể biểu hiện bằng đau vai trái, cánh tay trái, đôi khi lên hàm.
Ví dụ cuối là lý do bác sĩ luôn hỏi kỹ trước khi nghĩ tới cơ và khớp.
Đau ở thắt lưng nhưng gốc ở bàn chân
Cơ thể đứng vững nhờ nhiều nhóm cơ kéo qua kéo lại, giống chiếc lều căng bằng nhiều sợi dây. Một sợi chùng ở góc này thì sợi ở góc kia phải căng thêm để lều khỏi đổ. Người làm chuyên môn gọi đó là chuỗi bù trừ. Bàn chân sụp vòm làm gối xoay vào trong, khung chậu nghiêng theo, cơ lưng một bên gồng thêm để giữ thăng bằng. Vài năm sau, chỗ kêu đau là thắt lưng, còn đôi giày ở nhà thì đã mòn lệch một bên gót từ lâu.
Nhờ bù trừ mà ta vẫn đi lại, làm việc được. Nếu chỉ chữa vùng thắt lưng đang phải gồng thêm, cơn đau đỡ một thời gian rồi thường quay lại, vì bàn chân vẫn sụp vòm như cũ.
Ba hướng nguyên nhân
Khi khám đau kéo dài, bác sĩ lần lượt xét ba hướng là cấu trúc, hóa sinh và tâm lý, phòng khám gọi chung là tam giác sức khỏe. Có người chỉ vướng ở một hướng. Ở người đau lâu năm, chúng tôi hay gặp hai nhóm nguyên nhân chồng lên nhau, có khi đủ cả ba.
Bàn chân, quai hàm, đôi mắt
Nhóm cấu trúc gồm khớp, cơ, dây chằng, cột sống và cả thói quen dùng cơ thể mỗi ngày. Ngoài bàn chân, hai chỗ hay bị bỏ sót là quai hàm và đôi mắt. Người nghiến răng khi ngủ, hay cắn chặt hàm lúc căng thẳng, bắt cơ nhai và cơ cổ làm việc cả đêm. Kính sai độ, màn hình đặt thấp, cầm điện thoại lâu làm đầu đưa dần ra trước, và cơ gáy phải đỡ cái đầu ở tư thế lệch suốt ngày.
Vi chất, nội tiết và thuốc đang dùng
Nhóm hóa sinh là những gì đang lưu thông trong máu và trong tế bào, gồm vi chất, nội tiết và thuốc đang dùng.
Thiếu magie cũng có thể làm cơ khó thả lỏng, và xét nghiệm máu không phải lúc nào cũng phát hiện được (DiNicolantonio và cs., 2018); chuyện này được viết riêng ở bài Magie máu bình thường mà vẫn giật cơ, chuột rút, khó ngủ.
Rối loạn tuyến giáp hay những thay đổi quanh tuổi mãn kinh có thể đi kèm mỏi cơ, đau khớp. Thuốc đang dùng cũng cần hỏi tới. Một số thuốc hạ mỡ máu nhóm statin gây đau cơ ở một số người. Nếu nghi ngờ, bạn đừng tự ngừng thuốc mà báo bác sĩ đã kê đơn để cùng xem lại.
Lo nghĩ làm cơ gồng
Lo nghĩ kéo dài làm nhiều người gồng cơ cổ vai cả ngày mà không hay, tối nằm xuống vẫn chưa buông ra được. Căng thẳng tác động lên cơ thể theo những đường nào được kể ở bài Căng thẳng, stress, buồn khổ: khi cảm xúc mỗi ngày ảnh hưởng sức khỏe của bạn.
Buổi khám đầu ở phòng khám
Lần đầu đến, bạn nên dành khoảng 30 đến 45 phút. Bác sĩ hỏi bệnh, khám lâm sàng theo y học hiện đại, khám tứ chẩn Đông y (nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch), khám thần kinh chức năng, sau đó thử cơ theo Applied Kinesiology (AK).
Thử cơ giúp bác sĩ đi theo từng hướng nguyên nhân. Bạn tự đặt tay lên vùng nghi có vấn đề (therapy localization), hoặc bác sĩ ấn nhẹ một khớp theo một hướng nhất định (challenge), rồi thử lại cùng một cơ xem phản ứng đổi ra sao. Để xét nhóm hóa sinh, bạn ngậm, có khi chỉ ngửi, một lượng nhỏ khoáng chất, chất điện giải hay dược chất trước khi bác sĩ thử lại (Walther, 1981, tr. 45–50). Với nhóm tâm lý, bác sĩ kiểm tra stress ở thùy trán, hệ viền, hồi đai. Cơ chế được kể ở bài Vì sao bác sĩ thử cơ khi khám.
Phim và xét nghiệm vẫn là căn cứ chính, kết quả thử cơ được đọc cùng chúng. Khi cần, bác sĩ đề nghị chụp phim, siêu âm hoặc xét nghiệm máu trước khi điều trị, hoặc giới thiệu bạn tới chuyên khoa phù hợp.
Điều trị theo nguyên nhân đã tìm ra
Châm cứu và cứu ngải
Thoái hóa khớp và đau vai nằm trong nhóm đau mạn tính mà phân tích gộp của Vickers và cộng sự (2018) đã xét, số liệu ở bài Châm cứu. Huyệt được chọn theo nguyên nhân đã khám ra, và bác sĩ trực tiếp làm cứu ngải.
Thuốc thang
Thuốc thang được gia giảm theo thể bệnh của từng người. Người đau lâu ngày thường đang uống thuốc giảm đau, có người dùng cả thuốc chống đông. Thảo dược có thể tương tác với thuốc giảm đau, thuốc chống đông bạn đang dùng, nên cần đưa bác sĩ danh sách thuốc; đọc thêm ở bài Thuốc thang.
Bữa ăn và vi chất
Khi khám thấy có vấn đề ở nhóm hóa sinh, bác sĩ hướng dẫn chỉnh bữa ăn và, nếu cần, bổ sung vi chất như magie với liều, thời gian cụ thể; có khi đề nghị xét nghiệm trước. Vi chất cũng có liều và tương tác, nên dùng theo chỉ dẫn sẽ an toàn hơn mua thêm vài lọ theo quảng cáo.
Chỉnh thói quen và tập ở nhà
Bác sĩ hướng dẫn vài bài tập vừa sức để làm ở nhà. Kèm theo là những chỉnh sửa nhỏ như nâng màn hình, đổi giày, xem lại gối ngủ, đo lại độ kính.
Khi nào cần đi khám hoặc đến bệnh viện ngay
Phần lớn đau cơ xương khớp không nguy hiểm. Với các dấu hiệu dưới đây, bạn cần được khám cấp cứu hoặc đến bệnh viện trước khi nghĩ tới châm cứu hay thuốc thang:
- Đau sau tai nạn, té ngã, chấn thương mạnh;
- Sốt kèm một khớp sưng, nóng, đỏ, đau;
- Yếu hoặc liệt tay chân, tê mất cảm giác lan rộng;
- Bí tiểu, tiểu không tự chủ hoặc mất tự chủ đại tiện, nhất là khi kèm đau lưng;
- Sụt cân không rõ lý do kèm đau xương khớp;
- Đau về đêm, nằm nghỉ không giảm;
- Đau vai trái, cánh tay trái hoặc hàm kèm tức ngực, khó thở, vã mồ hôi; gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Tôi chụp phim rồi, có phải chụp lại không?
Bạn mang theo phim và các kết quả cũ, kể cả kết quả bình thường. Bác sĩ đọc lại cùng phần khám; nếu thông tin đã đủ thì không cần chụp lại. Chụp hay xét nghiệm thêm chỉ khi phần khám gợi ra một câu hỏi phim cũ chưa trả lời được, hoặc khi có dấu hiệu ở mục trên.
Phim ghi thoái hóa, vậy là hết cách chữa?
Thoái hóa là thay đổi của khớp theo năm tháng, và hình ảnh trên phim không lúc nào cũng khớp với mức đau. Có người phim thoái hóa rõ mà ít đau, có người phim nhẹ mà đau nhiều. Phần chênh ấy hay đến từ cơ, tư thế, vi chất, giấc ngủ, những thứ phim không chụp được. Khớp đã thay đổi khó trở lại như cũ, nhưng cơn đau và khả năng vận động thường vẫn còn chỗ để cải thiện.
Bao lâu thì đỡ?
Mỗi người một khác, nên phòng khám không hẹn trước một mốc thời gian. Đau mới, nguyên nhân rõ thường chuyển biến nhanh hơn; đau nhiều năm, nhiều nguyên nhân chồng lên nhau thì cần lâu hơn. Khám xong, bạn sẽ biết hướng điều trị và ngày hẹn đánh giá lại. Đến lúc ấy mà cơn đau chưa chuyển, bác sĩ xem lại chẩn đoán và trao đổi rõ với bạn.
Để lưu
- Ghi điểm đau mỗi ngày theo thang 0 đến 10, kèm việc làm cơn đau nặng hơn hay nhẹ đi;
- Lật đôi giày hay đi nhất, xem gót có mòn lệch một bên không;
- Nâng màn hình máy tính ngang tầm mắt, cứ 30 phút đứng dậy đi lại vài phút;
- Hỏi người ngủ cùng xem bạn có nghiến răng khi ngủ không;
- Viết ra mọi thuốc, thực phẩm chức năng, vi chất đang dùng để đưa bác sĩ;
- Mang theo phim, siêu âm, xét nghiệm cũ khi đi khám;
- Đi viện ngay nếu có dấu hiệu ở mục trên.
Nếu cơn đau kéo dài mà phim chỉ ghi thoái hóa nhẹ, bạn mang theo phim khi đi khám; cách phòng khám phối hợp các phương pháp có ở trang Phương pháp điều trị.
Nội dung chuyên môn của bài do ThS.BS Đinh Ngọc Đức phụ trách.
Nguồn tham khảo
- Vickers AJ, Vertosick EA, Lewith G, MacPherson H, Foster NE, Sherman KJ, Irnich D, Witt CM, Linde K. Acupuncture for chronic pain: update of an individual patient data meta-analysis. J Pain. 2018;19(5):455-474. https://doi.org/10.1016/j.jpain.2017.11.005
- DiNicolantonio JJ, O’Keefe JH, Wilson W. Subclinical magnesium deficiency: a principal driver of cardiovascular disease and a public health crisis. Open Heart. 2018;5(1):e000668. https://doi.org/10.1136/openhrt-2017-000668
- Walther DS. Applied Kinesiology, Volume I: Basic Procedures and Muscle Testing. Pueblo: Systems DC; 1981. Chương “Chemical and Nutrition Testing”, tr. 45–50.
