Không ít người tả rằng mỗi tháng mình như hai con người. Phần lớn thời gian vẫn điềm đạm, việc gì cũng đâu ra đấy. Chừng một tuần trước kỳ kinh thì khác: ngực căng tức đến mức mặc áo cũng khó chịu, bụng chướng, đêm trằn trọc tới gần sáng, một câu nói vô tình của người nhà cũng đủ bực cả buổi. Có kinh được vài hôm, mọi thứ lắng xuống, rồi lại thấy ngại vì những lần to tiếng ấy.
Những ngày như vậy rất hay gặp. Khoảng 48% phụ nữ tuổi sinh sản trên thế giới có hội chứng tiền kinh nguyệt (premenstrual syndrome, PMS), theo tổng quan của Robinson và cộng sự (2025). Nhiều người coi đó là chuyện phải chịu. Thật ra vài tháng ghi chép giúp bác sĩ thấy triệu chứng đến theo nhịp nào và nặng tới đâu.
Hội chứng tiền kinh nguyệt là gì
PMS gồm nhiều triệu chứng, thường xuất hiện trong khoảng một tuần trước kỳ kinh và giảm dần trong vài ngày đầu có kinh. Hay gặp:
- Ở cơ thể: căng ngực, đau lưng, đầy hơi, mệt mỏi, buồn ngủ hoặc mất ngủ, thèm ăn, ăn nhiều hơn mọi ngày;
- Ở cảm xúc: bứt rứt, cáu gắt, lo lắng, buồn bã, mất hứng thú với công việc.
Mức độ thường từ nhẹ đến vừa, lặp lại qua nhiều chu kỳ liên tiếp, nhưng cũng đủ làm giảm chất lượng công việc lẫn sinh hoạt trong nhà.
PMDD khác PMS ở điểm nào
Rối loạn khó chịu tiền kinh nguyệt (premenstrual dysphoric disorder, PMDD) là dạng nặng hơn, nổi bật ở phần cảm xúc: buồn chán, thấy tuyệt vọng, lo âu, dễ nổi giận kéo dài, khó tập trung, không còn muốn gặp bạn bè hay làm những việc quen thuộc. Các triệu chứng này thường lặp lại trước kỳ kinh ở hầu hết các chu kỳ trong năm, hết trong tuần đầu có kinh, và làm công việc, gia đình bị ảnh hưởng nặng hơn hẳn so với PMS.
Vì sao cần ghi triệu chứng mỗi ngày trong hai chu kỳ
Nhớ lại cả tháng qua cảm giác thì khó. Lúc đang mệt, ai cũng dễ nghĩ tháng nào cũng vậy, còn những ngày dễ chịu thì trôi qua không ai để ý. Trước khi kết luận, bác sĩ cần một bản ghi theo từng ngày, kéo dài ít nhất hai chu kỳ.
Bản ghi ấy giúp tách ba tình huống trông khá giống nhau:
- PMS: triệu chứng dồn vào những ngày ngay trước kỳ kinh, mức nhẹ đến vừa, sau kỳ kinh có những ngày gần như không còn gì;
- PMDD: cùng nhịp ấy, nhưng buồn chán, lo âu, tức giận nặng và ảnh hưởng rõ đến công việc, các mối quan hệ;
- Lo âu hoặc trầm buồn có sẵn từ trước: gần như cả tháng đều có triệu chứng, chỉ nặng thêm vào những ngày trước kỳ kinh.
Ở tình huống thứ ba, rối loạn cảm xúc nền cần được nhận ra và điều trị riêng.
Phiếu ghi hằng ngày hay dùng trong nghiên cứu là DRSP (Daily Record of Severity of Problems). Khi Endicott và cộng sự (2006) thử trên hai nhóm 27 và 243 người, phiếu cho kết quả nhất quán giữa các lần đo và phản ánh được khi điều trị có tác dụng. Ở nhà thì đơn giản hơn. Mỗi tối, bạn ghi hôm đó là ngày thứ mấy của chu kỳ, từng triệu chứng ở mức nhẹ, vừa hay nặng, và hôm đó có phải bỏ việc, tránh gặp người khác hay to tiếng trong nhà không.
Khi nào nên đi khám, khi nào cần gặp bác sĩ ngay
Bạn nên đi khám khi triệu chứng khiến bạn phải nghỉ làm, hoãn việc, khi bắt đầu thấy sợ mỗi lần sắp đến kỳ kinh, khi bản ghi cho thấy gần như cả tháng đều nặng nề, hoặc khi đã chỉnh giấc ngủ, ăn uống, vận động một thời gian mà không đỡ.
Nếu trước kỳ kinh xuất hiện ý nghĩ muốn làm hại bản thân, hay cảm giác sống không còn ý nghĩa, hãy gặp bác sĩ tâm thần hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay hôm đó, kể cả khi bạn biết vài ngày nữa có kinh sẽ dịu đi. Người nhà nhận ra điều này cũng nên đưa bạn đi khám ngay.
Vi chất, căng thẳng và những ngày trước kỳ kinh
Trong các vi chất, vitamin B6, canxi và kẽm giúp giảm có ý nghĩa các triệu chứng tâm lý của PMS; với magie, vitamin D, acid béo hay vitamin tổng hợp, bằng chứng chưa đủ để kết luận (Robinson và cộng sự, 2025, gộp 31 thử nghiệm ngẫu nhiên ở 3.254 người từ 15 đến 50 tuổi). Chỉ 1 nghiên cứu trong số đó có nguy cơ sai lệch thấp, nên kết quả cần được đọc thận trọng.
Trước khi khuyên bổ sung gì, BS Tâm xem xét khả năng thiếu canxi, B6, kẽm qua hỏi bệnh, xét nghiệm khi cần và thử cơ. Magie cũng được kiểm, vì thiếu magie hay đi kèm mệt mỏi, chuột rút, khó ngủ.
Căng thẳng cũng góp phần. Stress càng nhiều thì triệu chứng tiền kinh nguyệt càng nặng, và người từng trải qua sang chấn có khả năng bị PMS cao gấp hơn 2 lần (Bencker và cộng sự, 2025; 66 nghiên cứu, 38.344 người). Khi hỏi bệnh, bác sĩ để ý cả những căng thẳng kéo dài trong cuộc sống của bạn.
Khám và điều trị ở Tâm Đức
Hãy mang bản ghi theo khi đến khám. BS Tâm hỏi về chu kỳ, giấc ngủ, công việc, những biến cố gần đây, rồi khám, bắt mạch, xem lưỡi. Bạn cũng sẽ được thử cơ theo Applied Kinesiology, để bác sĩ tìm dấu hiệu thiếu khoáng chất, vi chất và dấu hiệu stress ở thùy trán, hệ viền. Những gì thử cơ gợi ý được đọc chung với xét nghiệm, còn xét nghiệm vẫn cần làm khi có chỉ định. Khi nghi bệnh tuyến giáp, thiếu máu hay một vấn đề phụ khoa khác, bạn được đề nghị xét nghiệm hoặc siêu âm trước.
Đông y xếp các biểu hiện này vào nhóm chứng trước kỳ kinh. Sách xưa cho rằng tạng Can tàng huyết và giữ cho khí được thư thái, lưu thông; khí ấy bị dồn nén thì ngực và hai bên sườn hay căng tức lúc kỳ kinh tới gần. Mỗi người một thể, nên thuốc thang được gia giảm riêng.
Với châm cứu, tổng quan Cochrane của Armour và cộng sự (2018) ghi nhận có thể giảm cả triệu chứng cảm xúc lẫn cơ thể của PMS nhiều hơn châm giả, nhưng chất lượng bằng chứng chỉ ở mức thấp đến rất thấp (5 thử nghiệm, 277 phụ nữ). Vì bằng chứng còn yếu, BS Tâm xem châm cứu và thuốc thang là lựa chọn sau khi đã rà phần vi chất và căng thẳng, rồi theo dõi hiệu quả bằng chính bản ghi hằng ngày của bạn. Với PMDD nặng, hoặc khi có lo âu, trầm buồn đi kèm, bác sĩ phối hợp với bác sĩ tâm thần.
Để lưu
- Ghi triệu chứng mỗi ngày trong ít nhất hai chu kỳ, kể cả những ngày thấy bình thường;
- Đánh dấu ngày bắt đầu có kinh để thấy triệu chứng dồn vào giai đoạn nào;
- Ghi thêm những hôm triệu chứng làm bạn phải hoãn việc hay ngại gặp ai;
- Mang bản ghi và vỏ hộp vitamin, khoáng chất đang dùng khi đi khám;
- Có ý nghĩ muốn làm hại bản thân thì gặp bác sĩ tâm thần ngay, không chờ hết kỳ kinh.
Có bản ghi hai chu kỳ trong tay, hoặc sớm hơn nếu triệu chứng làm bạn phải nghỉ việc, nghỉ học, bạn có thể đến gặp BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm để cùng xem nên bắt đầu điều chỉnh từ đâu.
Nguồn tham khảo
- Endicott J, Nee J, Harrison W. Daily Record of Severity of Problems (DRSP): reliability and validity. Arch Womens Ment Health. 2006;9(1):41-49. https://doi.org/10.1007/s00737-005-0103-y
- Robinson J, Ferreira A, Iacovou M, Kellow NJ. Effect of nutritional interventions on the psychological symptoms of premenstrual syndrome in women of reproductive age: a systematic review of randomized controlled trials. Nutr Rev. 2025;83(2):280-306. https://doi.org/10.1093/nutrit/nuae043
- Bencker C, Tran US, Roth LHO, Nayman S, Nater UM. Associations between premenstrual symptoms and (traumatic) stress: a systematic review and three multilevel meta-analyses. Br J Psychiatry. 2025:1-11 (bản trực tuyến trước khi in). https://doi.org/10.1192/bjp.2025.10311
- Armour M, Ee CC, Hao J, Wilson TM, Yao SS, Smith CA. Acupuncture and acupressure for premenstrual syndrome. Cochrane Database Syst Rev. 2018;8(8):CD005290. https://doi.org/10.1002/14651858.CD005290.pub2




