Sang tháng thứ sáu, nhiều chị bắt đầu ngại việc trở mình ban đêm. Muốn quay từ bên này sang bên kia phải chống tay, nhích hông từng chút, có khi nhói một cái ở xương mu hay sâu trong mông. Sáng ra, bước lên bậc thềm đầu tiên, chỗ ấy lại đau. Có chị đau theo kiểu khác: mỏi ngang eo, ngồi làm việc tới chiều là lưng nặng trĩu, nằm nghỉ một lúc thì đỡ.
Cả hai đều gọi là đau lưng, nhưng rất có thể đó là hai kiểu đau khác nhau. Mỗi kiểu cần cách đỡ riêng.
Hai kiểu đau hay gặp khi mang thai
Tổng quan của Wu và cộng sự (2004) đề nghị tách đau vành chậu với đau thắt lưng thành hai tình trạng riêng. Theo tổng quan này, khoảng 45% phụ nữ mang thai có một trong hai kiểu hoặc cả hai. Trong số đó, khoảng một nửa là đau vành chậu, một phần ba là đau thắt lưng, một phần sáu có cả hai.
Đau thắt lưng nằm ngang eo, phía trên xương cùng. Người bị kiểu này hay kể là mỏi tăng khi đứng hoặc ngồi lâu, khi cúi người, và về chiều thì nặng hơn.
Vành chậu là vòng xương đỡ vùng bụng dưới, phía sau có hai khớp cùng chậu, phía trước có khớp mu. Đau vành chậu vì thế nằm thấp hơn thắt lưng: sâu trong mông một hoặc hai bên, hoặc ngay xương mu. Nó hay xuất hiện ở những động tác làm hai bên chậu chịu lực lệch nhau, như trở mình trên giường, bước lên bậc, đứng một chân để xỏ quần.
Hướng dẫn châu Âu về đau vành chậu (Vleeming và cộng sự, 2008) ghi nhận khoảng 20% phụ nữ mang thai bị kiểu đau này, hay gặp hơn ở người từng đau thắt lưng hoặc từng chấn thương vùng chậu. Tổng quan của Wu và cộng sự (2004) kể thêm hai yếu tố: công việc nặng, và đã đau lưng – chậu ở lần mang thai trước.
Đông y xếp đau lưng khi có thai vào chứng “nhâm thần yêu thống” và xem cả tạng Thận.
Mỗi kiểu đau cần tránh những động tác khác nhau
Với đau thắt lưng, việc chính là đừng để lưng giữ một tư thế quá lâu. Ngồi ghế có tựa, kê một chiếc gối nhỏ sau lưng, chốc chốc đứng dậy đi lại. Khi cần nhấc đồ dưới thấp, ngồi xuống, gập gối, giữ lưng thẳng và dùng sức chân, tránh cúi gập ở eo.
Đau vành chậu thì khác. Cần tránh dồn sức lên một bên chậu hoặc dạng rộng hai chân. Lúc trở mình, giữ hai đầu gối khép lại và xoay cả người một lượt. Nằm nghiêng thì kẹp một chiếc gối giữa hai đầu gối. Mặc quần nên ngồi xuống. Lên cầu thang thì bước từng bậc một.
Tập luyện giúp được đến đâu
Tổng quan Cochrane của Liddle và Pennick (2015) gom 34 thử nghiệm với 5.121 phụ nữ mang thai. Tập luyện trên cạn giúp giảm đau thắt lưng và giảm mức hạn chế vận động, dù bằng chứng mới ở mức thấp. Với các chương trình tập 8–12 tuần, số người bị đau thắt lưng – vùng chậu ít đi khoảng một phần ba, số người phải nghỉ ốm ít đi khoảng một phần tư, và ở kết quả này bằng chứng đạt mức trung bình. Tác dụng phụ nếu có ghi nhận thì đều nhẹ, qua nhanh.
Nhóm của Vleeming cũng đặt lên đầu việc giải thích, trấn an và bài tập riêng cho từng người. Bài tập cụ thể nên để bác sĩ chọn sau khi khám, có tính tới tuần thai.
Còn thuốc giảm đau thì hướng dẫn này khuyến nghị dùng khi cần, nhưng để riêng phụ nữ mang thai ra ngoài. Thuốc uống, thuốc bôi hay miếng dán, bạn hỏi bác sĩ theo dõi thai trước khi dùng.
Khi nào cần đi khám ngay
Có lúc đau lưng đi cùng chuyện cần xử trí sớm. Bạn đến cơ sở sản khoa ngay khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Bụng gò cứng từng cơn, lặp lại đều, kèm đau lưng;
- Ra huyết âm đạo;
- Ra nước âm đạo, dù ít;
- Sốt, hoặc tiểu buốt, tiểu rát;
- Đau dữ dội, đến đột ngột hoặc tăng nhanh.
Những dấu hiệu cảnh báo chung của đau lưng (tê vùng yên ngựa, rối loạn tiểu tiện, chân yếu dần) có trong bài tổng quan về đau lưng.
Ở phòng khám Tâm Đức
Bác sĩ hỏi cơn đau bắt đầu từ tuần nào, động tác nào làm đau tăng, rồi làm vài nghiệm pháp Vleeming và cộng sự dùng để nhận ra đau vành chậu, như ấn nhẹ khớp mu, đứng một chân, nằm ngửa nhấc thẳng từng chân. Chụp X-quang hay CT không được khuyến nghị để chẩn đoán kiểu đau này.
Sau đó là thử cơ theo Applied Kinesiology, chú ý cơ thẳng bụng và cơ vuông thắt lưng. Cơ thẳng bụng bị kéo giãn dần theo bụng lớn. Cơ vuông thắt lưng nối xương chậu với cột sống thắt lưng. Thử cơ chỉ bổ sung cho lần khám thai định kỳ, không thay lần khám đó.
Với người đang mang thai, phòng khám dùng ba kỹ thuật của Applied Kinesiology. NeuroVascular là chạm nhẹ và giữ ở các điểm phản xạ thần kinh – mạch máu để tăng lượng máu tới cơ đang yếu. NeuroLymphatic tác động lên các điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết tương ứng với từng cơ. Spiral reflex dùng khi cơn đau xuất hiện lúc xoay, vặn thân. Sau mỗi bước, bác sĩ thử lại cơ và nhờ bạn làm lại động tác gây đau. Phòng khám không châm kim trong suốt thai kỳ.
Một lần khám ở tuần thai thứ 20
Một chị mang thai tuần thứ 20 đến vì đau lưng mới xuất hiện, nặng về chiều tối. Thử cơ cho thấy cơ thẳng bụng yếu, bác sĩ làm NeuroVascular cho cơ này. Chị kể đau tăng rõ nhất khi chuyển từ ngồi sang nằm, một động tác có xoay thân, nên bác sĩ kiểm tra tiếp theo hướng Spiral reflex. Mức đau chị tự chấm giảm từ 10 xuống 3. Bác sĩ xử lý thêm vùng cơ vuông thắt lưng; chị làm lại động tác từ ngồi sang nằm và không còn thấy đau.
Đó là kết quả trong một buổi của một người. Thai còn lớn thêm nhiều tuần, tải lên lưng và chậu tăng dần, nên chị được dặn khám lại khi cơn đau quay về.
Sinh xong, phần lớn sẽ hết đau hoặc đau nhẹ đi. Dù vậy, tổng quan của Wu và cộng sự cho thấy vẫn còn khoảng một phần tư phụ nữ sau sinh bị đau thắt lưng, đau vành chậu hoặc cả hai. Đọc thêm ở chuỗi Mẹ khỏe sau sinh.
Để lưu
- Ghi lại động tác làm đau tăng (trở mình, bước bậc, ngồi lâu) để bác sĩ hỏi đúng chỗ;
- Nằm nghiêng, kẹp một chiếc gối giữa hai đầu gối, trở mình thì giữ hai gối khép lại;
- Lên cầu thang từng bậc một, mặc quần thì ngồi xuống;
- Hỏi bác sĩ một bài tập vừa sức và tập đều trong nhiều tuần;
- Gò bụng từng cơn, ra huyết, ra nước, sốt hay tiểu buốt, đau dữ dội: đi khám ngay.
Bạn có thể đặt lịch gặp ThS.BS Đinh Ngọc Đức để biết mình đang đau kiểu nào và nên tập ra sao ở tuần thai hiện tại.
Nguồn tham khảo
- Wu WH, Meijer OG, Uegaki K, Mens JMA, van Dieën JH, Wuisman PIJM, Ostgaard HC. Pregnancy-related pelvic girdle pain (PPP), I: Terminology, clinical presentation, and prevalence. Eur Spine J. 2004;13(7):575-589. https://doi.org/10.1007/s00586-003-0615-y
- Vleeming A, Albert HB, Ostgaard HC, Sturesson B, Stuge B. European guidelines for the diagnosis and treatment of pelvic girdle pain. Eur Spine J. 2008;17(6):794-819. https://doi.org/10.1007/s00586-008-0602-4
- Liddle SD, Pennick V. Interventions for preventing and treating low-back and pelvic pain during pregnancy. Cochrane Database Syst Rev. 2015;2015(9):CD001139. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001139.pub4




