Đau bụng kinh: khi nào cần đi khám thay vì cố chịu

·

Cập nhật

Đau bụng kinh: khi nào cần đi khám thay vì cố chịu – Đông y Tâm Đức

Nhiều bạn nữ mười lăm, mười sáu tuổi đã quen cảnh ngày đầu có kinh nằm co trên giường, ôm chai nước ấm vào bụng, xin nghỉ học một buổi. Mười năm sau, cũng những người ấy để sẵn vỉ thuốc giảm đau trong túi xách và cố không xếp việc quan trọng vào ngày đầu kỳ kinh. Hỏi người lớn trong nhà thì thường nghe một câu: con gái ai cũng vậy, lấy chồng sinh con là hết.

Câu dặn ấy khiến không ít người chịu đau thêm nhiều năm. Đau đến mức phải nghỉ học, nghỉ làm thì nên được khám, vì đôi khi cơn đau là dấu hiệu của một bệnh điều trị được, như lạc nội mạc tử cung.

Vì sao không nên chịu đựng đau bụng kinh mỗi tháng

Tổng quan của Iacovides và cộng sự (2015) ghi nhận đau bụng kinh nguyên phát gặp ở 45–95% phụ nữ có kinh. Người bệnh, và cả nhân viên y tế, hay xem đó là chuyện bình thường, và cơn đau thường không được điều trị đầy đủ.

Đau lặp lại mỗi tháng cũng không làm cơ thể quen đi. Nhóm tác giả này thấy:

  • Người hay đau bụng kinh nhạy cảm với đau hơn, kể cả vào những ngày không có kinh;
  • Đau bụng kinh là một yếu tố nguy cơ của các chứng đau mạn tính về sau, như đau xơ cơ;
  • Trong những ngày có kinh, tâm trạng, giấc ngủ và chất lượng sống đều giảm.

Hai loại đau bụng kinh: nguyên phát và thứ phát

Trong kỳ kinh, lớp niêm mạc tử cung tiết ra prostaglandin, chất làm tử cung co bóp. Chất này nhiều thì tử cung co quá mức, máu nuôi cơ tử cung giảm, và bạn thấy đau quặn bụng dưới.

Gọi là đau bụng kinh nguyên phát khi khám không thấy bệnh nào ở vùng chậu. Kiểu đau này thường bắt đầu trong vài năm đầu sau khi có kinh, đau nhiều trong một đến ba ngày đầu kỳ kinh rồi dịu dần.

Đau bụng kinh thứ phát thì có một bệnh đứng sau: lạc nội mạc tử cung, lạc nội mạc trong cơ tử cung, u xơ tử cung, viêm vùng chậu, rối loạn nội tiết. Muốn biết mình thuộc loại nào, cần xem cơn đau thay đổi ra sao qua nhiều năm và khám vùng chậu.

Lạc nội mạc tử cung và những dấu hiệu cần đi khám

Lạc nội mạc tử cung là một bệnh viêm mạn tính. Mô giống lớp niêm mạc tử cung lại nằm ngoài tử cung, phần lớn ở các cơ quan trong vùng chậu. Zondervan và cộng sự (2018) cho biết bệnh gặp ở khoảng 5–10% phụ nữ tuổi sinh sản, gây đau vùng chậu và làm khó có con.

Muốn chẩn đoán chắc chắn phải nội soi và xét nghiệm mô. Siêu âm, cộng hưởng từ (MRI) chỉ thấy được vài dạng, như u lạc nội mạc ở buồng trứng hay các nốt nằm sâu. Siêu âm bình thường vì vậy chưa loại trừ hết bệnh.

Bạn nên đi khám khi đau bụng kinh có một trong các đặc điểm sau:

  • Đau tăng dần qua từng năm, kỳ sau nặng hơn kỳ trước;
  • Đau mới xuất hiện, hoặc bắt đầu đau sau tuổi 25 dù trước đó không đau;
  • Đau khi quan hệ vợ chồng;
  • Đau khi đi tiêu hoặc đi tiểu trong những ngày có kinh;
  • Đang mong con mà chưa có thai;
  • Uống thuốc giảm đau thông thường không đỡ, hoặc phải dùng ngày càng nhiều;
  • Kinh nhiều, chu kỳ thất thường, có nhiều máu cục.

Nếu kinh còn ra nhiều, bài Vì sao kinh nguyệt ra nhiều nói rõ các dấu hiệu và tình trạng thiếu sắt hay đi kèm.

Khi nào cần đi cấp cứu

Đi cấp cứu ngay, không chờ hết kỳ kinh, nếu:

  • Đau bụng dữ dội, đột ngột, khác hẳn những lần đau trước;
  • Đau bụng kèm sốt;
  • Choáng, ngất, vã mồ hôi lạnh;
  • Có khả năng đang mang thai mà đau bụng hoặc ra huyết.

Đau bụng kinh theo cách nhìn của Đông y

Đông y có câu “thông tắc bất thống, thống tắc bất thông”: khí huyết lưu thông thì không đau, đau là do có chỗ không thông. Thầy thuốc tìm xem điều gì làm tắc, và cơ thể đang thừa hay thiếu.

Nhiều nhà vẫn dặn con gái ngày có kinh đừng uống nước đá, đừng tắm khuya, đừng lội nước. Lời dặn này hợp với thể hàn; thể khác thì chưa chắc. Ba thể hay gặp:

  • Hàn ngưng huyết ứ: bụng dưới lạnh, đau quặn, chườm ấm thì dễ chịu, máu kinh sẫm có cục, hay gặp ở người ăn uống đồ lạnh, dầm mưa trong kỳ kinh;
  • Khí huyết hư: đau âm ỉ vào cuối kỳ hoặc sau khi sạch kinh, thích được ấn nhẹ lên bụng, kinh nhạt và loãng, người mệt, da xanh;
  • Âm hư huyết nhiệt: đau âm ỉ, nóng ở bụng dưới, kinh thường đến sớm, màu đỏ thẫm, người hay nóng trong, lòng bàn tay chân nóng, miệng khô.

Không ít người mang đặc điểm của hai thể cùng lúc.

Mạch Nhâm, mạch Xung cùng khởi từ bụng dưới với mạch Đốc chạy dọc sau lưng; sách xưa gọi mạch Xung là bể của huyết, mạch Nhâm giữ việc mang thai. Kinh Can, Tỳ, Thận cũng qua vùng bụng dưới, nên huyệt được chọn có thể nằm ở bụng, ở lưng hay ở chân.

BS Tâm khám gì khi bạn đến Tâm Đức

Lần khám đầu kéo dài khoảng 30–45 phút. Phần hỏi bắt đầu từ chu kỳ: dài bao nhiêu ngày, có đều không, lượng kinh, màu, máu cục. Cơn đau được hỏi theo từng ngày: đau trước kỳ kinh, ngày đầu hay cuối kỳ, quặn hay âm ỉ, chườm ấm có đỡ không, mức đau trên thang 0 đến 10. Bạn cũng sẽ được hỏi chuyện mong con, các lần mang thai, phẫu thuật và thuốc đang dùng.

Những chi tiết ấy giúp bác sĩ nhận định vấn đề nằm ở đâu. BS Tâm từng ghi lại một chị 28 tuổi đau quặn một hai ngày trước kỳ kinh, chườm ấm thì đỡ. Ngày thứ hai chị ra cục máu to, sang ngày thứ ba kinh giảm đột ngột rồi sạch. Lúc khám, chị có yếu tố stress, vấn đề ở mạch Đốc và rối loạn chức năng liên quan Tâm, Can, Tam tiêu. Bác sĩ xử lý phần stress bằng Applied Kinesiology và kê thuốc thang. Ở kỳ kinh ngay sau buổi điều trị đầu tiên, cơn đau trước kinh giảm hơn một nửa, máu cục nhỏ lại. Đó mới là một chu kỳ, chị vẫn đang được theo dõi tiếp.

Bên cạnh khám lâm sàng theo y học hiện đại là tứ chẩn Đông y: nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch, xem lưỡi. Siêu âm vùng chậu hay xét nghiệm, nếu cần, được làm trước khi điều trị. Phần thử cơ theo Applied Kinesiology giúp BS Tâm kiểm tra stress ở thùy trán, hệ viền, hồi đai, thử các ion (khoáng chất, chất điện giải) và dược chất; kết quả chỉ để bổ sung cho siêu âm và xét nghiệm. Xem cách chuẩn bị trước buổi khám Applied Kinesiology.

Điều trị ở phòng khám

Châm cứu và cứu ngải

Li và cộng sự (2024) tổng hợp 33 nghiên cứu về tám biện pháp không dùng thuốc cho đau bụng kinh nguyên phát; vận động, châm cứu và chườm ấm cho thấy khả năng giảm đau rõ. Phân tích gộp của Wang và cộng sự (2025) trên 22 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1.955 người cũng thấy kích thích huyệt giảm đau. So với nhóm dùng thuốc kháng viêm giảm đau, kích thích huyệt giảm đau tương đương, và nhóm này dùng ít thuốc giảm đau hơn; tác dụng có ngay và giữ được qua ba chu kỳ, rõ nhất với châm kim. Tác dụng không mong muốn không khác nhóm chứng; độ chắc chắn của bằng chứng ở mức thấp đến trung bình.

Ở đau do lạc nội mạc tử cung, Chen và cộng sự (2024) gộp 14 nghiên cứu, 793 người, thấy châm cứu giảm mức đau so với nhóm chứng, dù chất lượng các nghiên cứu gốc còn hạn chế.

Châm cứu và cứu ngải ở Tâm Đức do bác sĩ trực tiếp làm. Cứu ngải hợp nhất với người thuộc thể hàn. Xem thêm bài châm cứu.

Thuốc thang theo thể và theo giai đoạn chu kỳ

Đơn thuốc gia giảm theo thể bệnh và đổi theo từng giai đoạn của chu kỳ kinh. Một toa dùng mãi, hay toa của người khác, vì thế thường không hợp. Không tiện sắc ở nhà thì bạn có thể nhờ phòng khám sắc sẵn. Thêm về thuốc thang.

Dinh dưỡng, vận động và phối hợp chuyên khoa phụ sản

Bữa ăn được chỉnh lại, vi chất được bổ sung khi khám thấy thiếu, kèm bài vận động vừa sức. Với lạc nội mạc tử cung, u xơ hay bệnh khác cần nội soi, phẫu thuật hoặc điều trị nội tiết, bác sĩ phối hợp với chuyên khoa phụ sản.

Bạn tự làm gì ở nhà

Nếu chườm ấm làm bạn đỡ đau, hãy giữ ấm bụng, lưng dưới và bớt đồ uống lạnh trong kỳ kinh. Túi chườm khoảng 40°C, luôn lót khăn. Vài lát gừng tươi pha nước nóng cũng hợp với người dễ nhiễm lạnh. Đi bộ, yoga nên tập đều cả tháng; ngày đau nhiều thì tập nhẹ hơn. Thuốc giảm đau dùng theo hướng dẫn của bác sĩ.

Trong ít nhất ba chu kỳ, bạn ghi lại ngày bắt đầu đau, mức đau từ 0 đến 10, đau bao lâu và đã dùng thuốc gì.

Câu hỏi thường gặp

Sinh con xong có hết đau bụng kinh không?

Có người đỡ hơn sau sinh, có người không. Nếu nguyên nhân là lạc nội mạc tử cung, chờ đến lúc sinh con dễ làm chẩn đoán chậm lại, trong khi chính bệnh này có thể khiến việc có thai khó hơn.

Đang mong con mà đau bụng kinh nhiều thì sao?

Nên khám sớm, vì lạc nội mạc tử cung làm khó có con. Cho bác sĩ biết bạn đang mong con để vị thuốc, huyệt và thời điểm điều trị hợp với từng giai đoạn của chu kỳ.

Tuổi mới lớn đã đau bụng kinh nhiều có đáng lo không?

Đau bụng kinh nguyên phát hay bắt đầu ở tuổi này. Nếu bạn nhỏ phải nghỉ học thường xuyên, đau tăng dần hoặc kinh rất nhiều, gia đình nên đưa bạn đi khám. Với người chưa quan hệ tình dục, bác sĩ chọn cách khám và siêu âm phù hợp.

Để lưu

  • Ghi nhật ký đau ít nhất ba chu kỳ: ngày bắt đầu, mức đau từ 0 đến 10, đau bao lâu, thuốc đã dùng;
  • Ghi thêm nếu đau khi quan hệ, khi đi tiêu, đi tiểu;
  • Chườm ấm bụng dưới khoảng 40°C, luôn lót khăn;
  • Đi bộ hoặc tập nhẹ mỗi ngày, đều cả tháng chứ không chỉ trong ngày đau;
  • Không dùng toa thuốc của người khác, không tự tăng liều thuốc giảm đau;
  • Mang nhật ký đau và kết quả siêu âm cũ khi đi khám;
  • Nhớ các dấu hiệu phải đi cấp cứu: đau dữ dội đột ngột, sốt, ngất, có thể đang mang thai.

Khi cơn đau có một trong các dấu hiệu nêu trên, bạn có thể mang nhật ký đau đến gặp BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm để được khám tìm nguyên nhân.

Nguồn tham khảo

  1. Iacovides S, Avidon I, Baker FC. What we know about primary dysmenorrhea today: a critical review. Hum Reprod Update. 2015;21(6):762-778. https://doi.org/10.1093/humupd/dmv039
  2. Zondervan KT, Becker CM, Koga K, Missmer SA, Taylor RN, Viganò P. Endometriosis. Nat Rev Dis Primers. 2018;4(1):9. https://doi.org/10.1038/s41572-018-0008-5
  3. Li X, Hao X, Liu JH, Huang JP. Efficacy of non-pharmacological interventions for primary dysmenorrhoea: a systematic review and Bayesian network meta-analysis. BMJ Evid Based Med. 2024;29(3):162-170. https://doi.org/10.1136/bmjebm-2023-112434
  4. Wang Y, Liu L, Wu X, et al. Clinical evidence of acupoint stimulation for primary dysmenorrhea: a systematic review and updated meta-analysis. J Pain Res. 2025;18:4307-4336. https://doi.org/10.2147/JPR.S533585
  5. Chen C, Li X, Lu S, Yang J, Liu Y. Acupuncture for clinical improvement of endometriosis-related pain: a systematic review and meta-analysis. Arch Gynecol Obstet. 2024;310(4):2101-2114. https://doi.org/10.1007/s00404-024-07675-z

Đặt lịch khám cùng Đông y Tâm Đức

Để lại thông tin hoặc gọi trực tiếp 0345.22.33.19 – phòng khám sẽ liên hệ xác nhận lịch hẹn.

0345.22.33.19