Sáu giờ sáng, hai người ngồi trên bậc thềm nhà văn hoá phường, giày chưa tháo. Bạn và chị đồng nghiệp rủ nhau tập chạy từ đầu tháng, mỗi sáng bốn vòng quanh khu phố trên vỉa hè lát gạch. Sang tuần thứ ba, cả hai cùng kêu đau ống chân. Chị kéo ống quần lên, lần ngón tay dọc bờ trong xương, phía sau, một đoạn dài cỡ bàn tay ở nửa dưới cẳng chân. Bạn thì chỉ vào mặt trước, lệch ra ngoài mép xương một chút, đúng chỗ khối cơ nổi lên mỗi khi bạn kéo mũi bàn chân về phía mình.
Trong nhóm chạy, hai cơn đau ấy có chung một cái tên tiếng Anh: shin splints, tức đau ống chân khi chạy. Thật ra ở mỗi mặt cẳng chân có một cơ riêng đang làm quá sức, và Applied Kinesiology (AK, Kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức cơ bằng tay để đọc tình trạng cơ thể) còn nối mỗi cơ với một chỗ khác nhau trong cơ thể. Hai người trên bậc thềm vì thế có thể cần hai hướng tìm nguyên nhân.
Ống quyển và chuyện “đau lớn”
Hồi nhỏ, đêm nào ống chân nhức, bà thường bảo đó là “đau lớn”, ngủ một giấc là qua. Người lớn đi chạy thì không còn chuyện lớn thêm. Ống quyển nhức sau vài tuần tập là chuyện của tải, chân đang phải làm nhiều hơn sức nó có lúc ấy.
Cuthbert, trong sách Applied Kinesiology về chi dưới, cho rằng chữ “shin splints” bị dùng quá rộng. Ông giữ cho nó một nghĩa hẹp: đau ở cơ và gân của nhóm cơ gập hoặc duỗi bàn chân, do chạy lặp lại trên nền cứng, sau khi đã loại gãy mỏi (xương nứt nhỏ do chịu lực lặp đi lặp lại) và tình trạng thiếu máu nuôi cơ. Chỗ ấn đau nhiều nhất thường là nơi cơ bám vào màng xương, ở mặt trước hoặc mặt sau cẳng chân (tr. 241–242). Kiểu đau này hay đến ở những tuần đầu của một mùa tập (tr. 244). Hai người trên bậc thềm đang ở đúng quãng ấy.
Kiểu đau dọc bờ trong như của chị đồng nghiệp được y văn hiện nay gọi là hội chứng căng giãn mặt trong xương chày (medial tibial stress syndrome, MTSS). Tổng hợp của Kakouris và cộng sự (2021) ghi nó chiếm khoảng 9,4 % số ca chấn thương mới ở người chạy. Chỗ đau của bạn ở mặt trước ngoài thì thuộc về nhóm cơ phía trước.
Đau gọn một điểm thì dừng chạy
Trước khi bàn chuyện cơ, cần hỏi một câu. Đau lan cả một đoạn, hay dồn vào một điểm? Gãy mỏi xương đau gọn ở một điểm, ấn đúng chỗ là đau, tăng dần qua từng buổi, có khi đau cả lúc nghỉ, lúc nằm đêm (Joyce và Lewindon, 2016; Magee và Manske). Gặp kiểu đau ấy thì ngừng chạy và đi khám, chuyện chụp gì để bác sĩ quyết.
Cuthbert thêm hai nét khi khám. Ở gãy mỏi, đau nằm trong chính xương, chạm lên mặt xương quanh chỗ ấy là rất đau, có khi sưng, ấm. Còn để phân biệt, ông nhìn xem cái gì làm đau tăng. Cơ co, như lúc thử cơ, mà đau hơn thì nghiêng về cơ và gân; dồn sức nặng lên chân mà đau hơn thì nghĩ tới xương (tr. 243).
Mặt trước xương chày cần để ý riêng. Vỏ trước xương chày, tức lớp xương cứng ở mặt trước ống quyển, nằm trong nhóm vị trí gãy mỏi lành kém, cần bác sĩ chuyên khoa theo dõi (Joyce và Lewindon, 2016).
Có một tình huống không chờ được tới buổi khám. Sau một cú va mà cẳng chân căng cứng lên rất nhanh, tê, mạch yếu thì đó là dấu hiệu hội chứng khoang cấp, khi cơ sưng lên trong một ngăn kín của cẳng chân và chèn ép mạch máu, dây thần kinh. Đi cấp cứu ngay, và đừng kê chân lên cao (Travell và Simons; Magee và Manske).
Cơ hãm bàn chân ở mặt trước ngoài
Cơ chày trước bám dọc hai phần ba trên mặt ngoài xương chày rồi đi xuống mặt trong mu bàn chân. Nó kéo mũi bàn chân lên và nghiêng bàn chân vào trong (Cuthbert, tr. 25).
Mỗi lần gót chạm đất, cơ này cùng các cơ duỗi ngón hãm cho phần trước bàn chân hạ xuống từ từ, để bàn chân khỏi vỗ xuống mặt đường. Gót chạm càng mạnh, nền càng cứng thì cơ càng phải gồng. Bình thường nó được nghỉ ở giữa pha bàn chân đứng trên đất. Khi phải gồng luôn cả pha ấy, cơ làm việc gần suốt chu kỳ bước và dễ viêm. Khoang cơ phía trước cẳng chân lại là một ngăn kín, dịch phù khó thoát, nên người chạy thấy căng nhức (Cuthbert, tr. 242).
Bốn vòng vỉa hè lát gạch mỗi sáng, gót chạm đất trước, là đúng kiểu nền và kiểu bước bắt cơ này hãm nhiều nhất. Mà tập luyện thường làm nhóm cơ trước yếu hơn nhóm sau (tr. 242). Bắp chân quá căng thì cổ chân gập lên kém, và theo Maffetone (một tác giả AK, huấn luyện viên sức bền), có thể kìm luôn cơ chày trước khi thử (dẫn trong Cuthbert, tr. 27).
Bờ trong, nơi cơ chày sau đỡ vòm
Cơ chày sau nằm sâu nhất trong khoang sau cẳng chân. Nó bám ở mặt sau xương chày và xương mác, gân vòng sau mắt cá trong rồi bám vào xương ghe (xương nhỏ ở giữa bờ trong bàn chân, ngay trước mắt cá trong) và nhiều xương dưới lòng bàn chân (Cuthbert, tr. 27). Cơ này giữ vòm dọc trong khi đi và chạy, giữ cho hai mắt cá ôm chặt lấy xương sên, và cần cho mỗi lần nhón gót (tr. 28–29, 244).
Từ ngay sau khi gót chạm đất tới trước lúc gót nhấc lên là phần việc của cả nhóm cơ phía sau, gồm chày sau, cơ dép và hai cơ gập ngón. Trong quãng ấy bàn chân sấp xuống, tức vòm bàn chân hạ và cổ chân đổ vào trong, để đỡ lực, rồi phải dựng lại cho kịp. Dựng lại chậm thì nhóm cơ sau quá tải. Chày sau chịu nặng nhất, vì cùng lúc nó vừa đỡ vòm vừa giữ ổ cổ chân (Cuthbert, tr. 242). Cũng ở trang ấy, Cuthbert dẫn Michael và Holder, hai người thấy chỗ bám của cơ dép thành vùng chịu stress khi gót đổ ra ngoài, vì đầu trong cơ dép cố kéo gót về.
Hai việc ấy dễ quấn vào nhau. Chày sau hoạt động dưới ngưỡng, tức yếu đi khi thử cơ, thì bàn chân sấp nhiều hơn (tr. 244), bàn chân sấp nhiều lại đè thêm lên chày sau. Maffetone ghi thêm rằng khi chày sau bị kìm, bụng chân và cơ dép (cơ nằm dưới bắp chân) co căng theo, và chuỗi ấy có thể gây đau cẳng chân phía sau (dẫn trong Cuthbert, tr. 28, 244).
Đế giày, bài tập và nền gạch
Với MTSS ở bờ trong, chưa cách điều trị nào vượt hẳn cách nào trong tổng quan của Teles và cộng sự (2026). Thử nghiệm ngẫu nhiên trên 40 người chạy phong trào của nhóm Naderi (2025) cũng không thấy thêm bài tập cẳng chân vào điều trị giúp bớt đau hơn. Phần phòng ngừa thì rõ hơn. Các chương trình luyện thần kinh – cơ (tập cho thần kinh điều khiển cơ nhanh và khéo hơn) và đế chống sấp có tác dụng, đế giảm sốc thì không, còn giãn cơ tĩnh (kéo giãn rồi giữ yên một lúc) chưa có bằng chứng phòng được MTSS; đó là kết quả phân tích gộp của Marques và cộng sự (2025).
Đế chống sấp đỡ đúng cái vòm mà chày sau phải giữ. Nối hai chuyện ấy là cách chúng tôi đọc, chưa nghiên cứu nào làm. Kiểu đau mặt trước ngoài thì trong tài liệu đang có chưa thấy thử nghiệm riêng.
Với hai người trên vỉa hè gạch, một đôi giày mới hay thêm con dốc cũng là thêm tải, dù bốn vòng vẫn là bốn vòng (Joyce và Lewindon, 2016). Cuthbert dặn đừng cố kéo giãn các cơ trong khoang đang đau, vì thường làm nặng thêm (tr. 243). Ai đã phải nghỉ thì quay lại theo mốc của Sahrmann, đi bộ 30 phút không đau thêm rồi mới xen chạy, trên đường mềm trước.
Bàng quang, thượng thận và hai cơ ở cẳng chân
Trong bảng cơ của AK, hai cơ này đi về hai ngả. Walther, tác giả bộ sách giáo khoa AK, xếp cơ chày trước với bàng quang, dưỡng chất hay đi kèm là vitamin A (Synopsis, tr. 330), còn cơ chày sau với tuyến thượng thận, có thể cả bàng quang (tr. 331). Liên hệ ấy chỉ cho bác sĩ biết nên thử tiếp ở đâu. Có khi bàng quang có rối loạn mà chày trước vẫn thử khoẻ. Ramsak và Gerz vì thế cho người bệnh tự đặt tay lên huyệt Trung cực (Nhâm mạch 3), điểm mộ của bàng quang, tức huyệt ở bụng nơi khí của bàng quang tụ lại, rồi thử một cơ đang khoẻ (dẫn trong Cuthbert, tr. 27).
Cuthbert viết gọn về chày trước. Cơ này hay đi với shin splints, khi ấy thử cơ thường đau, và sau xử lý thì cơn đau lúc thử giảm rõ rệt (tr. 26). Ông dẫn nghiên cứu làm mù (giấu thông tin với người đo để kết quả không bị chi phối) của Perot và cộng sự (1991) trên chính cơ này ở mười người: hoạt động điện của cơ đổi đúng theo kết quả “mạnh” hay “yếu” người khám ghi nhận, không do người khám đẩy mạnh hay nhẹ tay hơn (tr. 26).
Chuyện thượng thận của chày sau đi đường vòng qua bàn chân. Walther ghi bàn chân sấp kéo dài hay gặp ở người stress thượng thận, có lẽ vì chày sau vừa liên hệ với tuyến này vừa giữ cổ chân (Synopsis, tr. 515). Ở người đau cẳng chân phía sau, Cuthbert thường thấy trên cơ chày sau những dấu như phản ứng căng cơ (cơ yếu đi ngay sau khi bị kéo căng nhẹ), điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết của thượng thận, tức điểm phản xạ AK dùng để thử tuyến này (tr. 244). Chày sau yếu vì tuyến thượng thận đang quá tải thì ông dặn phải tính một hướng điều trị dài hơi hơn (tr. 29). Mùa tập dồn, ngủ ít là lúc phòng khám hỏi kỹ phần này.
Một buổi khám cho hai ống chân
Trước mọi bước, Cuthbert đặt một điều kiện là chưa xử lý khi chưa loại được thiếu máu nuôi cơ và gãy mỏi (tr. 243). Vì vậy bác sĩ lần dọc xương chày trước, tìm điểm đau gọn trên mặt xương. Ông cũng dặn nên khám khi người bệnh vừa vận động đủ để cơn đau hiện ra (tr. 243), nên không cần đợi ống chân êm hẳn mới đến.
Bạn nằm ngửa trước, cho cơ chày trước. Bạn kéo mũi bàn chân lên và nghiêng vào trong, các ngón chân co lại. Bác sĩ đặt tay ở phía trong mu bàn chân, đẩy nhẹ về hướng ngược lại và nhìn sợi gân nổi lên (Cuthbert, tr. 25). Chày trước hụt thì người bệnh hay duỗi ngón chân lên để mượn sức các cơ duỗi ngón (tr. 25).
Đến lượt chị đồng nghiệp với cơ chày sau. Bàn chân duỗi hết cỡ rồi nghiêng vào trong, ngón vẫn co, bác sĩ đẩy cạnh trong bàn chân ra ngoài (tr. 27–28). Cơ này đôi khi chỉ lộ khi thử nhiều lần liền nhau. Ở người đau cẳng chân, thử cơ lặp lại trên chày sau thường dương tính, tức cơ yếu đi sau vài lần thử (tr. 242). Bandy còn gặp nhiều vận động viên có chày sau thử lần đầu vẫn khoẻ, kéo căng cơ một nhịp rồi thử lại mới thấy hụt (dẫn trong Cuthbert, tr. 244).
Nếu chày sau của chị hụt, bàn chân được xét trước. Bác sĩ tác động nhẹ, có hướng, lên từng khớp bàn chân rồi thử lại cơ; AK gọi đó là thử thách (challenge). Hướng nào làm chày sau khoẻ lên, hay gặp là xương ghe lệch xuống, thì khớp ấy là gốc và được chỉnh trước. Cuthbert lưu ý rằng khớp còn lệch thì làm cơ khoẻ lại bằng cách khác cũng không giữ được, người bệnh vừa bước đi là cơ yếu lại (tr. 28).
Với chày trước của bạn, bác sĩ xem bắp chân có căng quá không và hỏi lại những lần trẹo cổ chân cũ. Trẹo cổ chân, dốc nghiêng, đường gồ ghề đều có thể để lại điểm đau trong cơ (tr. 27). Vitamin A, dưỡng chất Walther xếp cạnh chày trước, có thể được nếm một lượng nhỏ trong lúc thử lại cơ. Khi nghi phần thượng thận hay bàng quang, bạn tự đặt tay lên điểm phản xạ tương ứng trong lúc bác sĩ thử; AK gọi bước này là định vị trị liệu (therapy localization).
Xử lý bám theo đúng chỗ vừa tìm ra. Bác sĩ chỉnh khớp bàn chân theo hướng đã thử thách, kích thích lại tín hiệu ở cơ, gõ phản xạ gân theo P-DTR (Proprioceptive Deep Tendon Reflex, kỹ thuật dùng phản xạ gân để chỉnh lại tín hiệu cảm giác từ cơ, khớp gửi về não) của Palomar, kích thích điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết của tạng liên hệ, toàn là động tác nhẹ, không kéo giãn. Xong thì thử lại cả hai cơ. Chày sau còn được thử thêm một lần sau khi chị đứng dậy bước đi, vì đó là lúc nó hay yếu trở lại. Nếm một chất mà thấy cơ khoẻ lên thì mới là một gợi ý, chuyện bổ sung thì tính sau khi xem xét nghiệm và cách ăn.
Ống chân trong sách thuốc
Đông y xếp cơ nhục (cơ bắp) và tứ chi (tay chân) vào phần do tạng Tỳ cai quản (Tỳ chủ). Tỳ ở đây là khái niệm Đông y, gắn với việc tiêu hoá, hấp thu và nuôi cơ bắp. Thầy Nguyễn Hữu Đức phân biệt hình và khí của Tỳ ngay ở bắp chân. Bắp chân đầy hay teo là Tỳ hình, còn sức của nó là Tỳ khí. Khi giảng về Thận, tạng “chủ lưỡng túc” (cai quản hai chân), thầy có nhắc cả đau mặt trong xương chày; đặt lời ấy cạnh MTSS là suy luận của chúng tôi.
Có người mới chạy mà ăn kém, mệt lâu sau buổi tập, sắc mặt nhợt. Khi đã có kết quả công thức máu và ferritin (chỉ số sắt dự trữ trong cơ thể), bác sĩ có thể kê thuốc sắc đóng túi 50 ml theo thể khí huyết hư, tức cơ thể thiếu cả sức lẫn máu nuôi theo cách nhìn của Đông y. Bài nền là Đương quy bổ huyết thang (Hoàng kỳ năm phần, Đương quy một phần), phối thêm bài Tứ quân tử thang để bổ Tỳ khí. Thiếu sắt thì bổ sắt theo xét nghiệm, túi thuốc không thay được việc ấy, và ống chân vẫn cần tải tăng từ từ.
Khi nào nên đi khám
Đau gọn một điểm trên xương, nhất là ở mặt trước xương chày, cần khám ngay. Cẳng chân căng cứng nhanh, tê sau va đập thì đi cấp cứu. Ngoài hai trường hợp ấy, nên hẹn khám khi ống chân đau lan đã hai, ba tuần mà giảm tải chưa đỡ, khi cứ vào mùa tập mới là đau lại, hoặc khi đau dọc bờ trong đi cùng một bàn chân sấp, vòm sụp.
Hai người trên bậc thềm nhà văn hoá có thể sẽ ra về với hai lời dặn khác nhau. Chị đồng nghiệp có khi cần xem lại bàn chân và cơ chày sau, còn với bạn là bắp chân và cơ chày trước. Ở phòng khám, ThS.BS Đinh Ngọc Đức thử cả hai cơ trên cả hai chân của mỗi người, rồi mới bàn chuyện bao giờ quay lại vỉa hè. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Lần ngón tay dọc ống chân, đau lan một đoạn khác với đau gọn một điểm; đau gọn trên xương, nhất là ở mặt trước xương chày, thì ngừng chạy và đi khám;
- Cẳng chân căng cứng tăng nhanh, tê sau va đập thì đi cấp cứu, không kê chân cao;
- Giày mới, mặt đường mới hay thêm dốc đều tính là tăng tải, mỗi lần chỉ đổi một thứ;
- Đừng cố kéo giãn chỗ cẳng chân đang đau;
- Đau mặt trước ngoài thì để ý bắp chân có căng quá không, và kể với bác sĩ những lần trẹo cổ chân cũ;
- Đau dọc bờ trong kèm vòm bàn chân sụp thì hỏi bác sĩ về đế chống sấp và khám cơ chày sau.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Việt
- Nguyễn Hữu Đức. Bài giảng Tạng Thận. T10.
- Nguyễn Hữu Đức. Bài giảng Tạng Tỳ. T7.
Tài liệu tiếng Anh
- Cuthbert S. 2013. Applied Kinesiology: Clinical Techniques for Lower Body Dysfunctions. Gangasas. p. 25–29, 241–244.
- Joyce D, Lewindon D, editors. 2016. Sports Injury Prevention and Rehabilitation: Integrating Medicine and Science for Performance Solutions. London: Routledge. p. 213, 229–230, 232, Table 16.1.
- Kakouris N, Yener N, Fong DTP. 2021. A systematic review of running-related musculoskeletal injuries in runners. J Sport Health Sci. 10(5):513-522. doi:10.1016/j.jshs.2021.04.001. PMID: 33862272.
- Magee DJ, Manske RC. 2021. Orthopedic Physical Assessment. 7th ed. St. Louis (MO): Elsevier. p. 1270, 1333, 1377, Table 13.16.
- Marques TBT, Rangel RPS, Martins LV, Vidal APC. 2025. Preventive interventions for medial tibial stress syndrome: Systematic review and meta-analysis. Gait Posture. 122:92-98. doi:10.1016/j.gaitpost.2025.07.312. PMID: 40633262.
- Naderi A, Fallah Mohammadi M, Heidaralizadeh A, Moen MH. 2025. Effects of Integrating Lower-Leg Exercises Into a Multimodal Therapeutic Approach on Medial Tibial Stress Syndrome Management Among Recreational Runners: A Randomized Controlled Study. Orthop J Sports Med. 13(2):23259671241311849. doi:10.1177/23259671241311849. PMID: 39958697.
- Palomar Lever J. Proprioceptive-Deep Tendon Reflex (P-DTR) [introductory brochure]. p. 13–17.
- Perot C, Meldener R, Goubel F. 1991. Objective measurement of proprioceptive technique consequences on muscular maximal voluntary contraction during manual muscle testing. Agressologie. 32(10 Spec No):471-4. PMID: 1844106 (Cited in Cuthbert, p. 26).
- Sahrmann S, et al. 2011. Movement System Impairment Syndromes of the Extremities, Cervical and Thoracic Spines. St. Louis (MO): Elsevier Mosby. p. 392–393, Box 7-1.
- Teles AI, da Silva Carto JP, Parpa K, Thuany M, de Vasconcelos GS. 2026. Load-induced medial leg pain in runners: A systematic review of non-invasive treatment approaches. Phys Ther Sport. 81:101962. doi:10.1016/j.ptsp.2026.101962. PMID: 42462658.
- Travell JG, Simons DG. 1992. Myofascial Pain and Dysfunction: The Trigger Point Manual. Vol. 2: The Lower Extremities. Baltimore (MD): Williams & Wilkins. p. 380, 461.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 330–331, 515.
Tài liệu tiếng Trung
- 李冀, 连建伟, 主编. 方剂学. 第 174 页.
- 王新华, 主编. 中医药学高级丛书 · 中医基础理论. 第 219、225、239、402、413 页.
