Trên bàn ăn tối thứ Tư có hai thứ người nhà chuẩn bị cho bạn. Chị gái đặt cạnh bát cơm một vỉ ibuprofen mới mua ở hiệu thuốc đầu ngõ, dặn sáng Chủ nhật uống một viên trước giờ xuất phát, tới cây số 30 uống thêm viên nữa cho đỡ mỏi. Mẹ thì pha một ấm trà tim sen, vì mấy đêm nay thấy bạn trằn trọc, mà người ta vẫn bảo tim sen dễ ngủ. Năm nay bạn chạy marathon trong nhóm dẫn đầu lứa tuổi. Giải có tiền thưởng, và ban tổ chức đã báo sẽ lấy mẫu kiểm tra doping ở một số người về đích sớm.
Vỉ thuốc và ấm trà đều quen tới mức chẳng ai nghĩ phải hỏi bác sĩ. Thế mà viên thuốc đụng tới thận, đúng hôm thận đã phải làm việc nặng, còn ấm trà có thể đụng tới lọ mẫu nước tiểu sau vạch đích.
Một viên lúc xuất phát, một viên ở cây số 30
Chị gái dặn theo kiểu uống phòng. Chân chưa đau đã uống, để lúc chạy khỏi đau. Ibuprofen thuộc nhóm thuốc giảm đau chống viêm không steroid, gọi tắt theo tiếng Anh là NSAID, cùng nhóm với diclofenac và nhiều thuốc khác bán sẵn ở hiệu thuốc.
Cách uống ấy từng được thử ở đúng bối cảnh của nó. Lipman và cộng sự (2017) chia ngẫu nhiên 89 người chạy một chặng ultra (chạy dài hơn marathon) 80 km thành hai nhóm. Một nhóm uống ibuprofen 400 mg mỗi 4 giờ trong lúc chạy, nhóm kia uống giả dược (viên trông giống hệt nhưng không có thuốc). Tổn thương thận cấp gặp ở 52 % người nhóm ibuprofen và 34 % người nhóm giả dược.
Đọc vội thì dễ cho rằng thử nghiệm đã chứng minh ibuprofen hại thận. Tỉ số chênh, một cách so nguy cơ giữa hai nhóm (bằng 1 nghĩa là hai nhóm như nhau), là khoảng 2,1. Nhưng khoảng tin cậy, tức khoảng mà con số thật nhiều khả năng nằm trong đó, trải từ 0,9 tới 5,1, đầu dưới còn nằm dưới mốc 1. Số liệu vì thế chưa loại được khả năng hai nhóm thật ra như nhau, và khác biệt mới là một xu hướng, chưa có ý nghĩa thống kê. Kết luận ngược lại, rằng thuốc vô hại, cũng không đứng được. Đầu trên của khoảng ấy chạm 5,1, nên chuyện thuốc an toàn với thận vẫn chưa ai chứng minh. Chính các tác giả khuyên người chạy cân nhắc trước khi dùng.
Phòng khám dựa vào tín hiệu ấy, cộng với cơ chế của thuốc mà sách nội khoa Harrison đã ghi rõ. Chúng tôi không khuyên uống NSAID để phòng, dù trước giờ xuất phát hay giữa đường chạy dài.
Ngày thận gánh nặng nhất
Một cuộc chạy dài tự nó đã nặng với thận. Lecina và cộng sự (2022), trong tổng quan về biến cố y khoa ở chạy ultra trail (chạy đường mòn đồi núi, dài hơn marathon), ghi tổn thương thận cấp tính theo creatinine máu (chỉ số xét nghiệm cho biết thận lọc tốt hay kém) ở 42 % người chạy, tức cứ 10 người thì hơn 4 người, thường thoáng qua rồi hết. Nhóm giả dược của Lipman không uống viên ibuprofen nào mà vẫn có 34 % người bị.
NSAID làm thận nhận ít máu hơn (Jameson và cộng sự, 2018). Trời nóng, người thiếu nước, hay đang uống thuốc huyết áp nhóm ức chế men chuyển, nhóm ARB (hai nhóm thuốc huyết áp thường dùng; chưa rõ mình đang uống nhóm nào thì hỏi bác sĩ kê đơn), thuốc lợi tiểu thì rủi ro ấy nặng thêm. Viên thứ hai ở cây số 30, theo chúng tôi, rơi vào lúc kém hợp nhất. Người đã ra mồ hôi mấy giờ liền, nắng đã lên.
Bụng cũng chịu phần. Khoảng 20–50 % vận động viên sức bền bị rối loạn tiêu hoá khi chạy, như buồn nôn, nôn, và NSAID làm các rối loạn ấy nặng hơn (ACSM’s Advanced Exercise Physiology, tr. 377). Về phía lợi, tài liệu chúng tôi tra không có dữ liệu nào cho thấy uống phòng giúp chạy nhanh hơn hay về đích khoẻ hơn.
NSAID vẫn có chỗ dùng đúng. Với bong gân cổ chân mới, hướng dẫn lâm sàng đăng trên tạp chí vật lý trị liệu chỉnh hình và thể thao JOSPT của Mỹ (Martin và cộng sự, 2021) chấp nhận dùng ngắn ngày cho bớt đau, bớt sưng, ở mức khuyến cáo C, nghĩa là dựa trên bằng chứng yếu. Cuthbert, tác giả giáo trình Applied Kinesiology (AK, Kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức cơ bằng tay để đọc tình trạng cơ thể) về chi dưới, ghi thêm rằng thuốc nhóm này không thấy làm bong gân lành nhanh hơn (tr. 228). Vài ngày thuốc theo chỉ định sau một chấn thương mới khác hẳn viên thuốc nuốt trước giờ súng nổ khi chân chưa đau gì.
Có người uống vì đau sẵn, không có viên thuốc thì không chạy nổi. Với người ấy, việc cần tìm trước là vì sao đau, rồi mới bàn tới thuốc.
Tim sen trong ấm trà của mẹ
Tim sen mẹ pha chính là vị Liên tâm của thuốc Bắc. Khi Lin và Hsu (2024) định lượng higenamine trong nhiều vị thuốc ở Đài Loan, Liên tâm có hàm lượng cao nhất trong số các vị đo được.
Higenamine thuộc nhóm đồng vận beta-2 (nhóm chất kích thích cùng loại với thuốc giãn phế quản trị hen) trong danh mục cấm của Cơ quan Phòng chống Doping Thế giới (WADA). Bản 2026, có hiệu lực từ 01/01/2026, cấm chất này mọi lúc, cả trong lẫn ngoài thi đấu; tên nó đã có trong danh mục từ bản 2017. Danh mục 2026 của Trung Quốc cũng có higenamine, nhưng chỉ ghi tên hoạt chất, không kê vị thuốc nào theo tên. Vị nào mang nó thì người chạy và người kê đơn phải tự biết.
Dữ liệu hiện có chỉ ra chín vị, từ hai kiểu đo (định lượng là đo ra con số hàm lượng cụ thể, định tính chỉ cho biết có hay không có chất ấy):
- Đo được bằng định lượng (Lin và Hsu, 2024): Liên tâm, Hoàng bá, Ngô thù du, Tế tân;
- Phát hiện bằng định tính khi phân tích 128 chế phẩm Kampo (thuốc cổ truyền của Nhật, gốc từ thuốc Bắc) (Sakamoto và cộng sự, 2025): Hậu phác, Thăng ma, Hoàng liên, Tân di, Toan táo nhân.
Hai cách đo khác nhau, nên không xếp được chín vị này lên một thang nhiều – ít. Khoảng trống lớn hơn nằm ở người uống. Chưa có nghiên cứu nào đo nước tiểu người sau khi uống thang sắc hay ấm trà có các vị này. Ta chỉ biết chúng có thể làm mẫu thử dương tính; nguy cơ lớn hay nhỏ thì chưa ai đo ra thành con số.
Phụ tử chế khó xếp nhất. Số đo ở Đài Loan không thấy higenamine. Phân tích Kampo lại thấy coclaurine, chất có thể chuyển thành higenamine ở chuột và trên vi thể gan người (phần chiết từ tế bào gan người, làm thí nghiệm trong ống nghiệm). Giáo trình Trung dược giám định học của Trung Quốc thì vẫn xếp Phụ tử vào nhóm có higenamine (Khang Đình Quốc chủ biên, tr. 54, 189). Dữ liệu vênh nhau, chưa kết luận được theo chiều nào, nên người thi đấu có kiểm tra tránh vị này.
Người lớn trong nhà hay bảo thuốc Bắc lành, uống mấy cũng chẳng sao. Câu ấy nói về sức khoẻ, trong khi phòng xét nghiệm doping chỉ tìm xem trong mẫu có higenamine hay không.
Gói thuốc cảm, miếng cao dán
Sụt sịt trong tuần trước giải, nhiều người mua ngay một gói thuốc cảm. Ma hoàng chứa ephedrine và pseudoephedrine, hai chất kích thích mà WADA cấm trong thi đấu khi vượt ngưỡng nồng độ. Giáo trình Trung dược học ghi thẳng Ma hoàng không dùng cho vận động viên (运动员禁用, tr. 150). Một số thuốc cảm, ho, hen thành phẩm có Ma hoàng hoặc có sẵn hai chất kia, nên đọc thành phần trước khi bóc. Ephedrine có thời gian bán thải khoảng 3–6 giờ (cứ sau chừng ấy giờ, lượng thuốc trong máu giảm còn một nửa), nên phòng khám dặn ngưng loại thuốc cảm có hai chất này ít nhất 1 ngày trước giải.
Thuốc dùng ngoài da cũng tính. Mã tiền chứa strychnine, một chất kích thích bị cấm trong thi đấu, và độc chất này thấm được qua da. Rượu thuốc, cao dán đả thương có Mã tiền vì thế đều phải tránh trước giải (Trung dược học, tr. 514–515; Dược học cổ truyền).
Glucocorticoid (nhóm thuốc corticoid, chống viêm mạnh) dạng uống, dạng tiêm bị cấm trong thi đấu, còn NSAID thì không nằm trong danh mục của WADA. Ai vừa được tiêm corticoid vào khớp thì đừng chạy vào ngày hôm sau, vì khớp đang trong đợt điều trị và cần được nghỉ. Quy chế từng giải có thể chặt hơn. Giải UTMB (giải chạy đường mòn núi lớn quanh dãy Mont Blanc, châu Âu) năm 2021, qua chương trình QUARTZ (chương trình theo dõi sức khoẻ, thuốc men của vận động viên), từng cấm mọi thuốc giảm đau kể cả NSAID trong 24 giờ trước và trong giải, dù trang chính sách hiện nay của giải chỉ còn dẫn Bộ luật WADA. Bạn cần đọc quy chế của chính giải mình dự.
Với giải phong trào hay giải trail tư nhân ở Việt Nam, chúng tôi chưa thấy quy định kiểm tra doping riêng. Người chạy ở nhóm đầu, có giải thưởng, hoặc có thẻ liên đoàn thì nên coi danh mục của WADA là áp cho mình.
Đơn thuốc sắc cho người có lấy mẫu
Phòng khám kê thuốc sắc đóng túi 50 ml, nấu theo thể của từng người. Chạy giải có lấy mẫu doping thì báo bác sĩ ngay từ lúc kê đơn, đừng đợi tới tuần cuối. Chín vị kể trên hiện chưa có vị thuốc nào khác thay thế được. Nếu đơn của bạn cần tới chúng, bạn phải ngừng uống thuốc ít nhất 1 ngày trước ngày chạy giải. Ma hoàng và Phụ tử chế thì bác sĩ không kê cho người thi đấu có kiểm tra.
Các vị này không hiếm trong thuốc Bắc, vì góp mặt trong nhiều bài quen. Những bài cho người lao tâm (làm việc trí óc, suy nghĩ nhiều), hay quên chẳng hạn, thường có Toan táo nhân. Một thang bổ tự mua ở hiệu thuốc thì người chạy khó biết trong túi giấy có những gì.
Vỉ thuốc trên bàn thử cơ
Trước khi thử cơ, bác sĩ cần biết đủ những thuốc bạn đang uống. Walther, tác giả bộ sách giáo khoa AK, ghi rằng thuốc có thể làm buổi khám AK không thu được thông tin gì, hoặc thu được thông tin sai, và ông kể cả thuốc an thần lẫn thuốc lợi tiểu trong số đó (Basic Procedures, tr. 51).
Thử hình dung một người chạy mà buổi chạy dài nào cũng kèm một viên ibuprofen. Cơ thắt lưng chậu của người ấy, cơ kéo đùi lên ở pha đưa chân, hoạt động dưới ngưỡng, tức yếu đi khi thử cơ. Trong bảng của Walther, cơ này liên hệ với thận (Synopsis, tr. 325). Bác sĩ coi đó là gợi ý để cho xét nghiệm creatinine, vì thận phải đo bằng máu. Phần cơ thì xử lý ngay trong buổi khám, bằng cách kích thích lại tín hiệu thần kinh hay gõ phản xạ gân, rồi thử lại xem cơ đã giữ được lực chưa.
Người ấy còn một chỗ đau rát âm ỉ đã mấy tháng, uống thuốc thì đỡ được vài giờ. Cuthbert cho rằng đau rát kéo dài thường do lệch cân bằng prostaglandin (nhóm chất cơ thể tự tạo ra, tham gia gây viêm và đau), và việc NSAID làm đỡ tạm là dấu chỉ khá mạnh về sự lệch ấy (tr. 293). Ông tả cơ đang dưới ngưỡng khoẻ lên khi người bệnh ngậm một chút bột hỗn hợp thuốc giảm đau, còn cơ đang khoẻ có thể yếu đi khi thử với một nguồn acid arachidonic (loại acid béo cơ thể dùng để tạo prostaglandin) đậm đặc như mỡ lợn. Từ đó bác sĩ sàng lọc các acid béo thiết yếu và đồng yếu tố (các vitamin, khoáng chất giúp cơ thể dùng acid béo), tìm chất xoá được phản ứng ấy (tr. 294).
Túi thuốc sắc cũng được đưa vào buổi thử. Người bệnh ngậm một ngụm nhỏ, bác sĩ xem cơ thuộc hệ đang chữa đổi ra sao. Theo kinh nghiệm phòng khám, phép thử ấy cho biết cơ thể đáp ứng thế nào với thang thuốc, còn trong túi có higenamine hay không thì nó không trả lời được.
Khi nào cần đi khám
Đi khám ngay trong ngày nếu sau giải dài bạn tiểu ít hẳn, nước tiểu sậm màu bất thường, cơ sưng đau dữ dội. Lúc ấy cần xét nghiệm máu về cơ và thận (Jameson và cộng sự, 2018).
Nên hẹn khám trước mùa giải khi:
- Bạn phải uống giảm đau mới chạy nổi;
- Bạn đang dùng thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu mà định chạy cự ly dài;
- Bạn sắp chạy giải có lấy mẫu mà đang dùng thuốc Bắc, thuốc cảm, cao dán hay viên bổ.
Sáng Chủ nhật, vỉ ibuprofen của chị gái có thể nằm yên trong ngăn kéo, ấm trà tim sen thì mẹ tạm cất. Nếu năm nào bạn cũng nằm trong nhóm bị lấy mẫu, hỏi bác sĩ trước khi pha lại, vì higenamine bị cấm cả ngoài thi đấu.
Sắp chạy một giải có lấy mẫu, hay đã quen có viên giảm đau trong mọi buổi chạy dài, bạn hãy hẹn ThS.BS Đinh Ngọc Đức trước giải vài tuần. Chừng ấy thời gian đủ để đổi đơn thuốc sắc nếu cần, và để tìm xem vì sao đôi chân phải dựa vào thuốc mới chạy được. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Chân chưa đau thì không uống ibuprofen, diclofenac cho chắc trước giờ xuất phát hay giữa đường chạy dài;
- Đang dùng thuốc huyết áp nhóm ức chế men chuyển, ARB hay thuốc lợi tiểu thì hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên giảm đau nào quanh ngày giải;
- Chạy giải có lấy mẫu doping thì báo bác sĩ trước khi kê thuốc Bắc, và hỏi đơn có Liên tâm, Hoàng bá, Ngô thù du, Tế tân, Hậu phác, Thăng ma, Hoàng liên, Tân di, Toan táo nhân hay không;
- Đọc thành phần gói thuốc cảm; có ephedrine, pseudoephedrine hay Ma hoàng thì ngưng ít nhất 1 ngày trước giải;
- Không dùng rượu thuốc, cao dán đả thương có Mã tiền trong những ngày trước giải;
- Đọc quy chế của giải mình dự về thuốc giảm đau và kiểm tra doping.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Việt
- Trường Đại học Dược Hà Nội, Bộ môn Dược học cổ truyền. 2002. Dược học cổ truyền. Hà Nội: NXB Y học. Tr. 326, 423–426.
Tài liệu tiếng Anh
- ACSM’s Advanced Exercise Physiology. p. 377.
- Cuthbert S. 2013. Applied Kinesiology: Clinical Techniques for Lower Body Dysfunctions. Gangasas. p. 228, 293–294.
- Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J, editors. 2018. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 20th ed. New York: McGraw-Hill Education. p. 2145–2149.
- Lecina M, Castellar-Otín C, López-Laval I, Carrasco Páez L, Pradas F. 2022. Acute Kidney Injury and Hyponatremia in Ultra-Trail Racing: A Systematic Review. Medicina (Kaunas). 58(5). doi:10.3390/medicina58050569. PMID: 35629986.
- Lin YA, Hsu MC. 2024. Determination of doping higenamine in Chinese herbal medicines and their concentrated preparations by LC-MS/MS. J Pharm Biomed Anal. 246:116188. doi:10.1016/j.jpba.2024.116188. PMID: 38733761.
- Lipman GS, Shea K, Christensen M, Phillips C, Burns P, Higbee R, et al. 2017. Ibuprofen versus placebo effect on acute kidney injury in ultramarathons: a randomised controlled trial. Emerg Med J. 34(10):637-642. doi:10.1136/emermed-2016-206353. PMID: 28679502.
- Martin RL, Davenport TE, Fraser JJ, Sawdon-Bea J, Carcia CR, Carroll LA, et al. 2021. Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. J Orthop Sports Phys Ther. 51(4):CPG1-CPG80. doi:10.2519/jospt.2021.0302. PMID: 33789434.
- Sakamoto S, Osaki K, Abe H, Tayama Y, Tsuruta A, Nuntawong P, et al. 2025. Metabolism of coclaurine into the WADA-banned substance higenamine: a doping-relevant analytical evaluation of Kampo extracts. J Nat Med. 79(5):1140-1153. doi:10.1007/s11418-025-01940-4. PMID: 40751788.
- UTMB. 2021 Sep 20. Result UTMB health policy (QUARTZ program) [Internet]. Available from: montblanc.utmb.world/news/Result-UTMB-health-policy.
- UTMB. Anti-doping resources [Internet; current policy]. Available from: verbier.utmb.world/anti-doping-resources.
- Walther DS. 1981. Applied Kinesiology. Vol. I: Basic Procedures and Muscle Testing. Pueblo (CO): Systems DC. p. 51.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 325.
- World Anti-Doping Agency (WADA). 2026. The 2026 Prohibited List (in force 1 January 2026). Available from: https://www.wada-ama.org/sites/default/files/2025-09/2026list_en_final_clean_september_2025.pdf.
Tài liệu tiếng Trung
- 国家体育总局, 商务部, 国家卫生健康委, 海关总署, 国家药监局. 2025. 2026年兴奋剂目录 (2025年12月30日).
- 康廷国, 主编. 中药鉴定学. 第 54、189 页.
- 钟赣生, 主编. 中药学. 第 150、514–515 页.
