Chiều thứ Năm ở phòng tập, bạn ngồi xổm với thanh tạ nặng gần bằng cân nặng của mình, đủ năm lượt, đứng lên nhẹ nhàng. Buổi chạy dài sáng thứ Bảy, anh bạn chạy cùng quay một đoạn video ở cây số mười tám rồi gửi vào nhóm. Mỗi lần chân trái tiếp đất, hông phải sụp xuống một chút, gối trái đổ vào trong. Đoạn quay ở cây số thứ hai thì dáng vẫn thẳng.
Cả nhóm bảo cơ mông yếu, tập thêm đi. Khối cơ ấy đủ sức đẩy thanh tạ, chỉ là tới cây số mười tám, hệ thần kinh không còn giao cho nó đủ phần việc. Applied Kinesiology (AK, Kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức cơ bằng tay để đọc tình trạng cơ thể) gọi đó là cơ hoạt động dưới ngưỡng, tức yếu đi khi thử cơ. Phòng khám Đông y Tâm Đức dùng AK chuyên sâu để tìm vì sao một cơ rơi vào trạng thái ấy, và kiểm cả những viên bổ người chạy đang uống.
Đủ sức đẩy tạ mà không khoá được
Thử cơ bằng tay không đo sức nâng. Bác sĩ đặt chân bạn vào một tư thế rồi đẩy nhẹ, đều tay. Cơ làm việc bình thường sẽ khoá lại, giữ nguyên tư thế. Cơ hoạt động dưới ngưỡng (inhibited muscle) thì không khoá, chân bị đẩy đi dù khối cơ vẫn to. Trong giáo trình AK về chi dưới, Cuthbert tả những cơ ban đầu không khoá được trên phép thử bằng tay (tr. 108). Chỗ trục trặc nằm ở tín hiệu thần kinh hơn là ở thớ cơ.
Cũng trang ấy, ông lưu ý cơ thử lúc nằm có thể khoẻ, tới khi đứng chịu sức nặng mới không giữ được. Khi chỉ có vài cơ riêng lẻ yếu đi, những cơ ấy thường ứng đúng với chỗ người bệnh kêu đau. Vì vậy đoạn video ở cây số mười tám đáng giá hơn một lần thử cơ trên giường.
Phần việc dồn sang cơ bên cạnh
Bạn vẫn chạy hết buổi, vì hệ vận động luôn có đường vòng. Cuthbert dẫn lại Edgerton và cộng sự (1996): khi một cơ bị ức chế, được hệ thần kinh gọi vào làm việc ít đi, thì các nhóm tế bào thần kinh vận động (nơ-ron vận động) khác được gọi nhiều hơn để bù, và việc bù ấy có thể dẫn tới chấn thương thêm (tr. 108). Theo cách phòng khám hiểu, chỗ đau nhiều khi là chỗ của cơ gánh thay, còn cơ đã tắt thì lặng im.
Nguyên nhân khiến một cơ tắt được Walther xếp theo ba cạnh của tam giác sức khoẻ: cấu trúc, hoá học, tinh thần (tr. 11). Cuthbert cũng chia ba nhóm tương tự, và nhóm nào cũng đánh giá riêng được bằng phép thử AK (tr. 177).
Một đề tài làm cơ đổi sức
Cạnh tinh thần hay bị bỏ quên nhất. Khi người bệnh nghĩ về một điều làm mình tổn thương, một cơ chỉ thị (cơ đang khoẻ mà bác sĩ dùng làm mốc để thử) sẽ thử yếu đi; trong các cơ, cơ ngực lớn phần đòn (phần cơ ngực bám vào xương đòn) phản ánh cảm xúc rõ hơn cả (Walther, Synopsis, tr. 426). Bác sĩ vừa khám vừa đổi đề tài. Cơ yếu đi đúng lúc câu chuyện chạm tới đứa con tuổi mới lớn thì nhiều khả năng stress nằm ở mảng ấy (tr. 427).
Stress cảm xúc còn có thể giữ tuyến thượng thận ở trạng thái làm việc kém kéo dài, kèm cơ may và cơ thon hoạt động dưới ngưỡng. Nếu gốc nằm ở đó, Walther nhận xét tuyến hầu như không đáp ứng cho tới lúc stress cảm xúc được gỡ (tr. 433). Cơ may, cơ thon đỡ mặt trong gối. Hai cơ này kém thì xương chậu dễ lệch ra sau, chỉnh xong vẫn dễ tái phát (tr. 464–465). Với vận động viên, ông coi thi đấu là stress lớn kể cả khi đó là thứ stress người ta thích, nhất là khi cộng thêm trời quá nóng và buổi tập kéo tới kiệt sức (tr. 200).
Schmitt, trong kỷ yếu Hội Applied Kinesiology Quốc tế (ICAK) mùa hè 1988, đặt phần cảm xúc của cơn đau vào hệ viền, mạng lưới vùng não lo phần cảm xúc, cụ thể là vỏ não trán ổ mắt (vùng não phía trên hốc mắt) và hồi đai (tr. 305). Phòng khám dùng kỹ thuật AK chuyên sâu kiểm tra stress ở thùy trán, hệ viền và hồi đai. Bác sĩ hay dùng nó khi dáng chạy trong video xấu đi đúng những tuần tập dồn, mất ngủ, hay khi một chỗ đau cứ quay lại dù cấu trúc đã được chỉnh.
Lần trẹo chân năm ngoái vẫn còn lên tiếng
Về cấu trúc, phòng khám nhìn trước hết vào thụ thể cảm nhận bản thể (proprioceptor), những đầu dò nhỏ trong khớp, cơ và gân. Chúng báo sai thì hệ thần kinh chỉnh cơ theo tin sai.
Freeman và Wyke, qua lời dẫn của Walther, thấy kích thích thụ thể ở dây chằng cổ chân làm đổi hoạt động của cơ bụng chân và cơ chày trước. Người đã lành tổn thương bao khớp vẫn có thể còn bất thường kéo dài ở phản xạ tư thế của các cơ đi qua khớp ấy (Synopsis, tr. 60). Mô đã lành, tín hiệu thì chưa.
Schmitt (1999) giải thích vì sao lỗi ấy ở lại. Suốt thời gian lành, thụ thể đau bắn tín hiệu liên tục, tiểu não thích nghi rồi giữ luôn trạng thái ấy làm “bình thường mới” (ICAK 1999–2000, tr. 137–139). Walther gọi đó là ký ức mã hoá. Nó làm lệch tư thế, đổi thứ tự co cơ, đổi dáng đi (Synopsis, tr. 186), và khi nó còn, kết quả điều trị khó giữ lâu (tr. 184).
Vết mổ cũ cũng vậy. Garten nhận thấy vùng gây nhiễu, nơi thụ thể cơ học và thụ thể đau hoạt động bất thường, phần lớn là sẹo (Applied Kinesiology, 2016, tr. 8). Ở vận động viên, Stark kể ra bàn chân, màng cứng (lớp màng bọc não và tuỷ sống), vùng hô hấp – lồng ngực như những nguồn tín hiệu nhiễu quan trọng nhất làm chấn thương lặp lại (ICAK 2024–2025, tr. 17–18).
Với lỗi tín hiệu, phòng khám dùng kỹ thuật gọi lại tổn thương (Injury Recall Technique, IRT) và phương pháp P-DTR (Proprioceptive Deep Tendon Reflex, tạm dịch: phản xạ gân sâu – cảm nhận bản thể) của Palomar. Bác sĩ thử cơ để tìm cặp thụ thể đang báo sai, kích thích cùng lúc hai nơi ấy, rồi gõ một phản xạ gân sâu để hệ thần kinh khởi động lại tín hiệu (Palomar, tr. 13–17). Kèm theo là động tác nhẹ ở khớp liên quan. P-DTR dành cho rối loạn chức năng; gãy xương, rách gân thuộc về chụp phim và chuyên khoa.
Cơ ở đùi, tạng trong bụng
Cạnh hoá học dẫn tới một quan sát nền của AK. Goodheart, người khởi xướng AK, thấy cơ ngực lớn phần đòn yếu hay đi cùng rối loạn dạ dày, tứ đầu đùi với ruột non, căng mạc đùi với đại tràng. Kích thích điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết (Chapman) hay thần kinh – mạch máu (Bennett) của tạng thì cơ tương ứng khoẻ lại; về sau có thêm kinh lạc (Walther, Synopsis, tr. 14). Bảng của Walther, rút những cơ người chạy cần nhất:
| Cơ | Việc khi chạy | Tạng, tuyến theo AK | Thử thêm |
|---|---|---|---|
| May, thon | Đỡ mặt trong gối | Thượng thận | Vitamin C, acid pantothenic (vitamin B5) |
| Bụng chân, dép, chày sau | Đẩy người đi, giữ vòm bàn chân | Thượng thận | Bàn chân sấp, mùa giải |
| Tứ đầu đùi | Duỗi gối, đỡ người khi tiếp đất | Ruột non | Vitamin D, nhóm B |
| Căng mạc đùi | Giữ mặt ngoài hông, gối | Đại tràng | Yếu hai bên: xét thiếu sắt |
| Mông nhỡ, mông lớn, hình lê | Giữ chậu ngang trên một chân | Cơ quan sinh dục | Vitamin E |
| Khoeo | Hãm xương đùi khi xuống dốc | Túi mật | Vitamin A |
| Nhóm mác | Giữ cổ chân khỏi lật | Bàng quang | Canxi, nhóm B; bớt cà phê |
Bảng này để gợi ý thử, không phải để kê đơn (Synopsis, tr. 310–333). Walther tự vạch giới hạn của nó. Tạng có bệnh mà cơ vẫn khoẻ, vì cơ thể đã thích nghi; một cơ yếu lại có thể do chuyện tại chỗ. Liên hệ cơ – tạng chỉ có giá trị khi đặt cạnh các cách chẩn đoán khác (tr. 14), nên một cơ thử yếu là gợi ý để kiểm tiếp, chưa phải kết luận về tạng.
Ba cạnh hay đan vào nhau. Bàn chân sấp kéo dài thường đi với stress thượng thận, Walther cho là có lẽ qua cơ chày sau, cơ vừa liên hệ với thượng thận vừa giữ cổ chân (tr. 515). Cái gối đổ vào trong ở cây số mười tám có thể là chuyện của cả đôi giày lẫn giấc ngủ.
Một chút trên đầu lưỡi
Bác sĩ đặt một chút chất cần thử lên lưỡi bạn, có khi chỉ cho ngậm hoặc ngửi, chưa phải nuốt, rồi thử lại cơ liên hệ với tạng đang nghi. Trong ví dụ Walther đưa từ năm 1981, gan có vấn đề thì cơ ngực lớn phần ức thử yếu; nếm vitamin A mà cơ mạnh lên thì chất ấy áp dụng được. Chất có hại thì làm cơ yếu đi, như rượu với cơ may, cơ thon ở người thượng thận đang kém (Basic Procedures, tr. 46).
Theo kinh nghiệm phòng khám, cách kiểm này có ích với người đang stress, hay người thiếu dưỡng chất: chỉ số máu vẫn nằm trong giới hạn bình thường nhưng chưa đủ cho cơ thể vận hành. Bác sĩ giữ mấy điều Walther dặn:
- Danh sách dưỡng chất theo từng cơ không bao quát, thấy cơ yếu chưa phải là cho; phải thử trên chính người ấy (Basic Procedures, tr. 46);
- Cơ mạnh lên chưa chắc tốt lâu dài: người đang hạ đường huyết nếm đường thì cơ lưng rộng có thể mạnh lên (tr. 46);
- Mất nước làm sai phép thử, có người gần như cơ nào cũng yếu, uống một cốc nước là trở lại (Synopsis, tr. 162);
- Thuốc an thần, thuốc tránh thai, thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế hay kích thích thần kinh có thể làm buổi khám AK cho thông tin sai (Basic Procedures, tr. 51).
Tuyến nào không đáp ứng với dưỡng chất của nó thì người bệnh đặt một tay lên vùng phản xạ của tuyến ấy, tay kia lần lượt lên các tuyến khác, tìm tuyến đang kéo nó xuống (tr. 46). Phòng khám không thử bằng cách cầm lọ và không dùng thử cơ để định liều.
Thuốc bổ cũng là thuốc
Người lớn trong nhà hay nhắc câu ấy, và nó đúng với người chạy. Bảng dưới tóm tắt điều các tổng quan và hướng dẫn gần đây cho thấy.
| Viên | Bằng chứng hiện nay | Xét nghiệm đi kèm | AK thêm được gì |
|---|---|---|---|
| Caffeine | Có lợi cho sức bền ở liều vừa; không bị cấm | Thường không cần | Walther dặn bớt cà phê khi stress thượng thận (Synopsis, tr. 514) |
| Nitrate (củ dền) | Lợi ích nhỏ, mất đi ở người tập rất tốt (Maughan và cộng sự, 2018; Gao và cộng sự, 2021) | Không | Đáp ứng của cơ khi nếm |
| Sắt | Có lợi khi thiếu thật | Ferritin (chỉ số dự trữ sắt), độ bão hoà transferrin (tỉ lệ chất chở sắt trong máu đang mang sắt), công thức máu | Thử cơ lặp, căng mạc đùi yếu hai bên gợi ý làm xét nghiệm |
| Vitamin D, canxi | Một thử nghiệm lớn ở nữ tân binh thấy ít gãy mỏi xương (xương nứt dần vì chịu lực lặp lại) hơn | 25(OH)D (xét nghiệm vitamin D trong máu) | Tứ đầu, căng mạc đùi khi nếm vitamin D |
| Magnesium | Tổng quan Cochrane (Garrison và cộng sự, 2020) chưa thấy thử nghiệm nào cho chuột rút do vận động | Theo chỉ định | Đáp ứng của cơ; không phải lý do uống phòng chuột rút |
| Natri, viên muối | Có thể cần ở giải dài, nóng; viên muối không chặn được hạ natri máu khi vẫn uống quá nhiều nước | Natri máu nếu từng lú lẫn sau chạy | Cân bằng natri – kali |
| Collagen, gelatin kèm vitamin C | Có thể hỗ trợ khi tập tải gân; chưa chứng minh phòng chấn thương | Không | Đáp ứng của cơ quanh gân |
| Vitamin C, E liều cao | Dùng thường xuyên có thể làm giảm bớt một số thay đổi có lợi mà cơ thể tự tạo ra khi tập (thử nghiệm nhỏ) | Không | Không cần thử |
| Chế phẩm tuyến, chiết xuất “tăng sức bền”, hàng không rõ nguồn | Bằng chứng yếu hoặc trái chiều; rủi ro doping | Không | Thử cơ không phát hiện được chất cấm |
Nhiều chế phẩm sách AK gợi ý thử là dạng cô đặc từ tuyến, tạng động vật, một số loại chứa hormone và phải kê đơn (Walther, Basic Procedures, tr. 48). Với người chạy giải có kiểm tra doping, phòng khám không dùng chúng khi sản phẩm không có chứng nhận.
Người bị lấy mẫu chịu trách nhiệm tuyệt đối với chất trong cơ thể mình, kể cả khi vô ý. Chứng nhận bên thứ ba như Informed Sport, NSF Certified for Sport giảm được rủi ro chứ không xoá hết, còn WADA (Cơ quan Phòng chống Doping Thế giới) thì không chứng nhận sản phẩm nào (Maughan và cộng sự, 2018). Viện Thể thao Úc (AIS) xếp DHEA, Tribulus, maca, cam đắng, synephrine vào nhóm không dùng.
Khi nào không chờ thử cơ
Đau dồn vào một điểm trên xương ngày càng rõ, đau háng khi chịu sức nặng, nước tiểu sẫm sau chạy dài, lú lẫn hay nôn sau giải, đau ngực hoặc choáng giữa lúc chạy thì bạn cần đi khám hoặc cấp cứu trước. Nghi thiếu sắt thì cần xét nghiệm ferritin, nghi hạ natri thì cần xét nghiệm natri máu, nghi gãy mỏi xương thì cần chụp cộng hưởng từ (MRI). Walther dặn kết quả thử dinh dưỡng luôn phải đối chiếu với khám lâm sàng và xét nghiệm chuẩn (Synopsis, tr. 159).
Từ đoạn video tới bàn khám
Buổi khám bắt đầu bằng câu chuyện: mùa giải, giấc ngủ, những lần trẹo chân, vết mổ cũ, từng viên bạn đang uống. Dấu hiệu nào cần phim hay xét nghiệm thì bác sĩ chỉ định ngay. Phép thử cơ được làm ở tư thế gần với lúc chạy nhất, như đứng một chân hay vừa bước lên một bậc cao. Phòng khám không thử cơ trên máy chạy.
Cơ mông không khoá thì bác sĩ tìm vì sao. Bạn đặt tay lên cổ chân từng trẹo, hay lên vết mổ cũ, rồi cơ được thử lại; AK gọi bước này là định vị trị liệu (therapy localization). Với khớp, bác sĩ đẩy nhẹ theo từng hướng rồi thử lại, gọi là thử thách (challenge). Phần xử lý gồm kích thích lại tín hiệu, gõ phản xạ gân, tiếp xúc nhẹ ở điểm phản xạ, chỉnh khớp theo đúng hướng phép thử thách chỉ ra. Phòng khám không làm xoa bóp, bấm huyệt hay giãn cơ kiểu massage, cũng không điện châm. Xử lý xong, bác sĩ thử lại đúng những cơ ấy khi chúng phải mang sức nặng.
Nếu tứ chẩn (bốn cách khám của Đông y: nhìn, nghe – ngửi, hỏi, bắt mạch) cho thấy một thể bệnh rõ theo Đông y, như khí huyết hư (khí lực và huyết đều thiếu) sau mùa giải dài, bác sĩ có thể kê thêm thuốc sắc đóng túi 50 ml, nấu riêng theo thể của bạn. Chạy giải có lấy mẫu doping thì báo trước, để đơn tránh những vị có nguy cơ.
Tuần tới anh bạn lại giơ điện thoại ở cây số mười tám. Cái hông phải sụp xuống ấy có thể là chuyện giấc ngủ, cũng có thể là một tín hiệu cũ ở cổ chân chưa được đặt lại. Thanh tạ chiều thứ Năm thì vẫn cứ tập.
Nếu bạn có một đoạn video như vậy, hay một chỗ đau cứ về đúng cây số cũ, hãy đặt lịch với ThS.BS Đinh Ngọc Đức. Buổi khám sẽ bắt đầu từ chính đoạn video ấy. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Nhờ bạn chạy cùng quay vài giây dáng chạy ở đầu buổi và ở quãng cuối buổi chạy dài, giữ cả hai đoạn;
- Ghi lại những lần trẹo chân, ngã, phẫu thuật cũ, kể cả chuyện đã nhiều năm;
- Chụp ảnh nhãn mọi viên bổ, thuốc đang uống, gửi bác sĩ trước buổi khám;
- Hôm khám, uống nước và ăn bữa như mọi ngày, không tới lúc bụng đói;
- Định uống sắt hay vitamin D thì làm xét nghiệm ferritin, 25(OH)D trước;
- Chạy giải có kiểm tra doping thì chỉ dùng sản phẩm có chứng nhận bên thứ ba, và báo bác sĩ trước khi kê đơn.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Anh
- Australian Institute of Sport (AIS). AIS Sports Supplement Framework (Groups A–D).
- Cuthbert S. 2013. Applied Kinesiology: Clinical Techniques for Lower Body Dysfunctions. Gangasas. p. 108, 177 (citing Edgerton et al., 1996).
- Gao C, Gupta S, Adli T, Hou W, Coolsaet R, Hayes A, et al. 2021. The effects of dietary nitrate supplementation on endurance exercise performance and cardiorespiratory measures in healthy adults: a systematic review and meta-analysis. J Int Soc Sports Nutr. 18(1):55. doi:10.1186/s12970-021-00450-4. PMID: 34243756.
- Garrison SR, Korownyk CS, Kolber MR, Allan GM, Musini VM, Sekhon RK, et al. 2020. Magnesium for skeletal muscle cramps. Cochrane Database Syst Rev. 9(9):CD009402. doi:10.1002/14651858.CD009402.pub3. PMID: 32956536.
- Guest NS, VanDusseldorp TA, Nelson MT, Grgic J, Schoenfeld BJ, Jenkins NDM, et al. 2021. International society of sports nutrition position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr. 18(1):1. doi:10.1186/s12970-020-00383-4. PMID: 33388079.
- Hoffman MD, Stuempfle KJ. 2015. Muscle Cramping During a 161-km Ultramarathon: Comparison of Characteristics of Those With and Without Cramping. Sports Med Open. 1(1):24. doi:10.1186/s40798-015-0019-7. PMID: 26284165.
- Lappe J, Cullen D, Haynatzki G, Recker R, Ahlf R, Thompson K. 2008. Calcium and vitamin d supplementation decreases incidence of stress fractures in female navy recruits. J Bone Miner Res. 23(5):741-9. doi:10.1359/jbmr.080102. PMID: 18433305.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, Larson-Meyer DE, Peeling P, Phillips SM, et al. 2018. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 52(7):439-455. doi:10.1136/bjsports-2018-099027. PMID: 29540367.
- Palomar Lever J. Proprioceptive-Deep Tendon Reflex (P-DTR) [introductory brochure]. p. 13–17.
- Paulsen G, Cumming KT, Holden G, Hallén J, Rønnestad BR, Sveen O, et al. 2014. Vitamin C and E supplementation hampers cellular adaptation to endurance training in humans: a double-blind, randomised, controlled trial. J Physiol. 592(8):1887-901. doi:10.1113/jphysiol.2013.267419. PMID: 24492839.
- Pengelly M, Pumpa K, Pyne DB, Etxebarria N. 2025. Iron deficiency, supplementation, and sports performance in female athletes: A systematic review. J Sport Health Sci. 14:101009. doi:10.1016/j.jshs.2024.101009. PMID: 39536912.
- Ristow M, Zarse K, Oberbach A, Klöting N, Birringer M, Kiehntopf M, et al. 2009. Antioxidants prevent health-promoting effects of physical exercise in humans. Proc Natl Acad Sci U S A. 106(21):8665-70. doi:10.1073/pnas.0903485106. PMID: 19433800.
- Schmitt WH. 1988. Functional Neurology of Pain. ICAK Collected Papers, Summer 1988. p. 305.
- Schmitt WH Jr. 1999–2000. A Neurological Rationale for Injury Recall Technique. ICAK-USA Collected Papers 1999–2000. p. 137–139.
- Shaw G, Lee-Barthel A, Ross ML, Wang B, Baar K. 2017. Vitamin C-enriched gelatin supplementation before intermittent activity augments collagen synthesis. Am J Clin Nutr. 105(1):136-143. doi:10.3945/ajcn.116.138594. PMID: 27852613.
- Stark. 2024–2025. ICAK Collected Papers 2024–2025. p. 17–18.
- Walther DS. 1981. Applied Kinesiology. Vol. I: Basic Procedures and Muscle Testing. Pueblo (CO): Systems DC. p. 46, 48, 51.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 11, 14, 60, 159, 162, 184, 186, 200, 310–333, 426–427, 433, 514–515.
- World Anti-Doping Agency (WADA). 2026. The 2026 Prohibited List (in force 1 January 2026). Available from: https://www.wada-ama.org/sites/default/files/2025-09/2026list_en_final_clean_september_2025.pdf.
Tài liệu tiếng Đức
- Garten H. 2016. Applied Kinesiology: Funktionelle Myodiagnostik in Osteopathie und Chirotherapie. 1. Aufl. München: Elsevier. S. 8.
