Mười giờ đêm, bạn nằm nghiêng trên sàn phòng khách, đùi phải gác lên ống lăn xốp, hai tay chống xuống nền gạch. Ống lăn chạy qua mặt ngoài đùi, từ dưới hông xuống sát gối, lần nào bạn cũng phải nín thở. Người trong nhóm chạy bảo dải ấy “cứng như dây đàn”, cứ lăn tới khi hết đau là nó nhả. Từ đầu tháng tới giờ, tối nào bạn cũng lăn. Sáng ra chạy dọc bờ sông, qua khúc cua gần chân cầu, chỗ xương nhô phía ngoài gối lại nhói lên. Bạn phải đi bộ thẳng chân một quãng mới đỡ.
Walther, tác giả giáo trình Applied Kinesiology (AK, Kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức cơ bằng tay để đọc tình trạng cơ thể), xếp kiểu đau ấy vào hội chứng dải chậu chày, một chấn thương do vận động lặp đi lặp lại quá sức, hay gặp ở người chạy đường dài. Ống lăn đè đúng lên sợi dải. Có điều dải không tự căng được, và chỗ cần sửa chính nằm ở hông cùng mặt đường bạn chạy mỗi sáng.
Sợi dây cương ở mặt ngoài đùi
Dải chậu chày là một dải mô sợi chạy dọc mặt ngoài đùi, thuộc lớp mạc (màng mô sợi) bọc đùi, đi từ hông xuống bám ở mặt ngoài đầu trên xương chày. Hai cơ đổ vào nó. Cơ căng mạc đùi nằm ở phía trước ngoài hông, bám vào khoảng một phần ba giữa của dải. Cơ mông lớn, khối cơ to nhất vùng mông, gửi một phần thớ vào dải. Trong giáo trình AK của Walther, hai cơ này là cặp cùng kéo căng dải chậu chày. Garten, một bác sĩ AK người Đức, mượn hình ảnh của nhà giải phẫu Kapandji, gọi chúng là “cơ delta của hông”, vì chúng giữ vững mặt ngoài gối như cơ delta ôm lấy vai.
Dây cương căng hay chùng là do bàn tay cầm dây. Trong hệ vận động, Korr viết (Walther dẫn lại), chỉ có cơ là mô chủ động đổi được lực thật nhanh; các mô khác bị kéo, bị đẩy, bị ép theo lực của cơ và lực từ bên ngoài như trọng lực. Dải chậu chày thuộc nhóm mô bị kéo.
Chỗ dải lướt qua mỏm xương
Mỗi bước chạy, gối gập rồi duỗi, dải chậu chày trượt tới lui trên lồi cầu ngoài xương đùi, chỗ xương nhô ở mặt ngoài ngay trên khe khớp gối. Gối gập khoảng 30° thì các thớ phía sau của dải tì lên chỗ nhô ấy (Walther). Lúc gối duỗi nốt khoảng 30° cuối, dải lại trượt ra trước qua lồi cầu (Hattam). Trượt qua lại quá nhiều lần, đầu dưới của dải và túi thanh dịch (túi nhỏ chứa dịch, đệm cho dải trượt) nằm bên dưới bị viêm.
Người bệnh vì thế đau đúng mặt ngoài gối, ấn vào chỗ xương nhô thấy đau, đôi khi sưng nhẹ. Đi thẳng chân, không gập gối, thường đỡ hơn, như quãng đi bộ của bạn trên bờ sông.
Người mới chạy có chân vòng kiềng, bàn chân sấp quá mức (vòm bàn chân đổ vào trong) hay khởi bệnh (Walther). Dải vốn căng sẵn, chân dài chân ngắn cũng góp phần, và đau hay rơi vào bên chân dài hơn. Bệnh thường bùng lên sau một lần đổi tải, tức thay đổi khối lượng hay kiểu bài tập: tăng quãng đường nhanh, chạy dốc, đổi lịch tập đột ngột (Hattam).
Bàn chân cũng có phần. Có kiểu bàn chân cứng, gót nghiêng vào trong, vòm cao, tiếp đất mà không hấp thụ được lực, thế là lực dồn lên mặt ngoài gối. Krissoff và Ferris, qua lời Walther, tả kiểu bàn chân này và lưu ý miếng lót chỉnh hình nhiều khi không hợp với nó, vì nó cần cử động thêm. Còn một dấu dễ kiểm hơn: Brody để ý người bị dải chậu chày hay có đế ngoài giày mòn vẹt.
Ống lăn chạy trên sợi dây
Trong những gì chuỗi bài này tổng hợp, cách điều trị không mổ được ủng hộ nhiều nhất là tập cơ dạng hông, nhóm cơ đưa đùi sang ngang (Sanchez-Alvarado và cộng sự, 2024). Lăn xốp không nằm trong số các cách có số liệu ấy. Nó giúp hay hại bao nhiêu, chúng tôi không có con số nào để nói.
Đọc lại phần giải phẫu thì thấy vì sao kỳ vọng “lăn cho dải nhả ra” hay hụt. Ống lăn đè lên sợi dây, còn lực kéo dây sinh ra ở hai cơ phía trên. Muốn dải bớt căng, Walther cũng bắt đầu từ hai cơ ấy. Ông khám trước xem cơ có yếu đi khi bị kéo dài không, các đầu dò cảm giác trong cơ (thụ thể) có báo sai không, rồi xử lý cho chính cơ dài ra. Bài giãn cho dải nằm sau cùng, ở phần ông ghi “có thể cần” thêm.
Lăn xong thấy nhẹ chân là cảm giác thật, bạn cứ lăn nếu thích. Nhưng nếu tối nào cũng lăn mà sáng nào gối vẫn nhói ở khúc cua cũ, thì nên tìm chỗ sửa ở nơi khác.
Ba cơ cùng đưa đùi sang ngang
Cơ dạng hông đưa đùi sang ngang, chủ yếu là cơ mông nhỡ và mông bé ở mặt bên hông; căng mạc đùi cũng góp sức vào động tác này (Walther). Ba cơ chung một việc, một cơ hụt thì cơ khác dễ lấn sang.
Lúc thử cơ mông nhỡ, nếu người bệnh xoay chậu để chống lại lực thử, ông coi đó là dấu căng mạc đùi hoặc mông lớn đang làm thay. Phòng khám nhìn đường chạy theo lối ấy. Mông nhỡ làm chưa đủ phần thì hai cơ kéo dải gánh thêm, và dải chậu chày, ở cuối đường lực, nhận lấy phần căng. Chuyện này chúng tôi suy từ giải phẫu và từ ca bệnh ở phòng khám, chưa có nghiên cứu nào đo.
Bài tập mạnh cơ dạng hông thì có nghiên cứu. Tổng quan của Sanchez-Alvarado và cộng sự xếp nó đứng đầu trong điều trị bảo tồn (không mổ) hội chứng dải chậu chày, với độ chắc của bằng chứng ở mức thấp tới vừa, nghĩa là nghiên cứu tốt còn ít và kết luận còn có thể đổi. Các tài liệu của chuỗi bài không có giáo án chuẩn riêng cho dải chậu chày. Bài tập vì vậy nên do kỹ thuật viên vật lý trị liệu hoặc huấn luyện viên chọn, sau khi họ nhìn bạn đứng một chân, bước lên xuống bậc, và họ đứng cạnh sửa dáng ở mấy buổi đầu. Trong thời gian ấy, giữ quãng đường như cũ, bớt buổi dốc, đừng đổi lịch tập đột ngột, tức là tránh đúng ba kiểu đổi tải Hattam kể.
Mặt đường vồng lưng rùa
Đường ở ta, từ đường làng tới đường ven sông, thường làm vồng ở giữa cho nước mưa dồn ra hai mép. Người chạy lại hay bám sát mép cho tránh xe. Thế là suốt buổi, một chân đặt phía cao, một chân phía thấp.
Sahrmann, trong sách về rối loạn vận động chi dưới, ghi chạy trên đường nghiêng như vậy có thể góp phần gây hội chứng dải chậu chày, và khuyên người chạy hoặc tránh mặt nghiêng, hoặc đổi chiều chạy. Ở bờ sông của bạn, có thể tìm đoạn mặt phẳng như lối đi trong công viên. Cũng có thể đi và về trên cùng một mép đường, để ở lượt về chân thấp đổi sang bên kia. Chạy vòng hồ, vòng sân thì hôm nay xuôi, mai ngược.
Hai bàn tay cầm dây, nhìn theo AK
Khám AK cho dải chậu chày bắt đầu ở căng mạc đùi và mông lớn. Mỗi cơ được thử hai lần, một lần ở tư thế thường, một lần ngay sau khi bác sĩ kéo dài nó. Có cơ lúc đầu giữ tốt, vừa bị kéo dài thì yếu đi: khối cơ vẫn to, vẫn đưa bạn chạy hết buổi, nhưng đang hoạt động dưới ngưỡng, tức yếu đi khi thử cơ, ở đúng lúc dải cần được giữ. Giáo trình AK gọi đó là phản ứng căng cơ và khám nó cùng các thụ thể cảm nhận bản thể, những đầu dò báo cho hệ thần kinh biết độ dài và lực căng của cơ (suốt cơ, cơ quan gân Golgi) trong chính hai cơ kéo dải. Với người chạy, đây là chỗ nên xem trước, vì mỗi bước chạy là một lần hai cơ ấy bị kéo dài.
Gốc cũng có khi ở xa. Garten ghi những chỗ kẹt nhỏ ở cột sống cổ trên hay làm mông lớn yếu theo phản xạ (Goodheart, 1979, dẫn theo Garten, 2013), và mông lớn yếu thì mặt ngoài gối kém vững qua chỗ cơ bám vào dải. Căng mạc đùi yếu cả hai bên là dấu Walther và Garten cùng ghi để xét thiếu máu thiếu sắt, vì vậy bác sĩ cho làm công thức máu và xét nghiệm ferritin (chỉ số dự trữ sắt trong cơ thể) trước, thiếu sắt thì bổ sung theo kết quả xét nghiệm.
Có một chi tiết khiến ống lăn hiện ra theo cách khác. Trên bản đồ phản xạ trong giáo trình của Walther, vùng phản xạ thần kinh – bạch huyết phía trước của căng mạc đùi trải dọc mặt trước ngoài đùi hai bên, chia từng đoạn ứng với từng đoạn đại tràng, theo liên hệ cơ – tạng (mỗi cơ ứng với một cơ quan bên trong) do Goodheart ghi nhận. Vùng phía trước của mông lớn cũng nằm ở mặt trước ngoài đùi. Gần như đúng dải da mà ống lăn chạy qua mỗi tối. Cũng sách ấy ghi những cơ có phản ứng căng do lớp mạc, tức yếu đi khi lớp mạc bọc cơ bị kéo, thường gắn nhiều với liên hệ cơ – tạng. Nếu người bệnh tự đặt tay lên điểm phản xạ của cơ (định vị trị liệu) trong lúc cơ bị kéo căng mà cơ thôi yếu, phần xử lý hướng vào điểm phản xạ đó, có lúc cần thêm hỗ trợ dinh dưỡng cho tạng liên hệ. Ở phòng khám, mặt ngoài đùi buốt khi lăn được đọc như một tín hiệu để thử cơ, chưa phải lý do để lăn mạnh hơn.
Phép thử chỉ ra chỗ nào thì xử lý ở chỗ ấy, bằng cách kích thích lại tín hiệu ở thụ thể, gõ phản xạ gân, tiếp xúc nhẹ ở điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết hay thần kinh – mạch máu, hoặc chỉnh đốt cổ theo đúng hướng mà phép thử thách (đẩy nhẹ khớp theo từng hướng rồi thử lại cơ) cho thấy làm cơ khoẻ lại. Bác sĩ có thể cho bạn ngậm một lượng nhỏ chế phẩm rồi thử lại cơ để chọn hướng kiểm tiếp; còn bổ sung sắt hay không vẫn theo con số ferritin. Xong, hai cơ được kéo dài thêm một lần để xem phản ứng căng còn không. Phòng khám không xoa bóp, không lăn hay giãn mạc bằng tay. Bài tập cơ dạng hông được giao khi hai cơ kéo dải đã giữ được trên phép thử, để buổi tập rơi vào cơ đã sẵn sàng làm việc. Thử cơ không nhìn được vào trong khớp, nên nghi sụn chêm hay dây chằng thì vẫn phải chụp.
Khám ra một thể bệnh rõ theo Đông y, bác sĩ có thể kê thêm thuốc sắc đóng túi 50 ml, nấu riêng theo thể. Túi thuốc không làm dải bớt cọ trên mỏm xương, nên chỉ đi kèm buổi tập hông và việc đổi mặt đường. Bạn thuộc diện bị lấy mẫu doping khi chạy giải thì báo trước lúc kê đơn, bác sĩ sẽ loại những vị cần tránh.
Khi nào nên đi khám
Đau mặt ngoài gối không phải lúc nào cũng do dải chậu chày. Walther dặn phân biệt với viêm gân cơ khoeo (cơ nhỏ nằm sau gối), rách dây chằng, nang, tổn thương sụn chêm ngoài. Dải chậu chày thường đau trên một vùng rộng. Viêm gân cơ khoeo thì đau chói ở một điểm nhỏ ngay chỗ gân bám, và hay rõ hơn khi bạn đứng dồn sức lên chân mà đùi xoay vào trong.
Có ba dấu nên nghỉ chạy và đi khám sớm, không đợi bài tập hông có tác dụng:
- Gối sưng rõ hoặc lỏng lẻo khi bước, gợi ý dây chằng hay sụn chêm hơn là dải chậu chày;
- Đau chói ở một điểm nhỏ phía ngoài gối, nặng lên khi trụ chân xoay người;
- Ấn thấy đau đúng một điểm trên xương, điểm ấy rõ dần qua các buổi, và đau theo cả lúc nằm nghỉ, về đêm.
Hai trường hợp nữa không gấp bằng, nhưng cũng nên hẹn khám:
- Đã tập cơ dạng hông, đã đổi chiều mặt đường một thời gian mà gối vẫn nhói ở đúng khúc cũ;
- Mặt ngoài hông, đùi mỏi cả hai bên, kèm chạy mau mệt hơn hẳn trước đây, vì cần thử căng mạc đùi hai bên và có thể phải xét nghiệm máu.
Tối nay, lăn vài phút nếu thấy dễ chịu, rồi cất ống lăn vào góc phòng và trải thảm ra tập bài hông. Sáng mai ra bờ sông, bạn đi và về trên cùng một mép đường, và quay đầu trước khúc cua gần chân cầu, chỗ gối hay nhói.
Tập hông, đổi mặt đường được một thời gian mà mặt ngoài gối vẫn nhói, hoặc bạn muốn biết hai cơ kéo dải của mình có đang giữ được không, hãy đặt lịch khám. ThS.BS Đinh Ngọc Đức khám gối trước để biết bạn có cần chụp phim hay gặp chuyên khoa khác không. Sau đó bác sĩ thử căng mạc đùi, mông lớn và nhóm cơ dạng hông của bạn, trước và ngay sau khi kéo dài chúng. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Đau mặt ngoài gối khi chạy, đi thẳng chân thì đỡ: nghĩ tới dải chậu chày, giữ quãng đường và bớt dốc trong lúc chờ khám;
- Lăn xốp nếu thấy dễ chịu, nhưng đừng để nó thế chỗ buổi tập cơ dạng hông;
- Nhờ người hướng dẫn chọn bài tập cơ dạng hông và đứng xem dáng tập mấy buổi đầu;
- Chạy đường vồng giữa thì đi và về trên cùng một mép; chạy vòng hồ, vòng sân thì đổi chiều theo buổi;
- Lật đôi giày cũ xem mép ngoài đế có mòn vẹt không, và kể với bác sĩ;
- Cơ căng mạc đùi yếu cả hai bên khi thử thì làm ferritin trước khi bàn chuyện bổ sung sắt;
- Đau chói một điểm nhỏ, gối sưng hay lỏng thì đi khám, đừng tự xử như dải chậu chày.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Anh
- Garten H. 2013. The Muscle Test Handbook: Functional Assessment, Myofascial Trigger Points and Meridian Relationships. Edinburgh: Churchill Livingstone Elsevier. p. 99–100, 236–237.
- Hattam P, Smeatham A. Special Tests in Musculoskeletal Examination. p. 228–229.
- Sahrmann S, et al. 2011. Movement System Impairment Syndromes of the Extremities, Cervical and Thoracic Spines. St. Louis (MO): Elsevier Mosby. p. 393, Box 7-1.
- Sanchez-Alvarado A, Bokil C, Cassel M, Engel T. 2024. Effects of conservative treatment strategies for iliotibial band syndrome on pain and function in runners: a systematic review. Front Sports Act Living. 6:1386456. doi:10.3389/fspor.2024.1386456. PMID: 39247485.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 14, 200, 319–321, 467–468.
