Buổi chạy dài sáng Chủ nhật vừa xong, cả nhóm kéo nhau ra quán bánh cuốn đầu ngõ, ngồi trên mấy chiếc ghế nhựa đỏ thấp lè tè. Lúc đứng dậy trả tiền, gối phải của bạn nhói lên ở mặt trước. Bạn không chỉ ra được một điểm nào, chỉ thấy đau quanh xương bánh chè, như từ phía sau nó đau ra. Mấy tuần nay đều vậy: tới cây số thứ tám, thứ chín là gối ê, nghỉ một hôm lại đỡ.
Cô chủ quán thấy bạn nhăn mặt, vừa thối tiền vừa bảo mua cái băng gối, tối về bôi dầu nóng. Anh đội trưởng có bài riêng: tối nào cũng ngồi mép giường, buộc chai nước vào cổ chân rồi đá chân lên, vì “đùi khoẻ thì gối khoẻ”. Cả hai đều chỉ nhìn vào cái gối.
Hướng dẫn điều trị cho kiểu đau này lại để bài tập hông đứng chung hàng đầu với bài tập cơ đùi trước. Gối là chỗ đau. Còn gối có bị ép lệch ở từng bước chạy hay không thì một phần do hông, một phần do bàn chân.
Gối người chạy là đau gì
Tên bệnh là hội chứng đau bánh chè – đùi (patellofemoral pain), dân chạy quen gọi là “gối người chạy” (runner’s knee). Nó nằm trong năm chấn thương hay gặp nhất ở người chạy phong trào (Videbæk và cộng sự, 2015; Kakouris và cộng sự, 2021).
Walther, tác giả giáo trình Applied Kinesiology (AK, Kinesiology ứng dụng, phương pháp thử sức cơ bằng tay để đọc tình trạng cơ thể), tả khá sát cảnh ở quán bánh cuốn: đau sau bánh chè, hay đến sau khi chạy được một quãng nhất định, có thể kéo dài nhiều giờ; leo cầu thang, chạy dốc, ngồi xổm, quỳ đều làm đau tăng. Người mới chạy đang tăng quãng đường hay gặp nhất. Ông cho rằng cái đau đến từ áp lực tăng khi bánh chè trượt lệch trong rãnh giữa hai lồi cầu xương đùi (hai chỗ xương đùi phình ra ở đầu gối); nội soi khớp ở giai đoạn này chưa thấy sụn tổn thương (Walther, Synopsis, tr. 465–466).
Nhiều người lo khớp gối mòn dần theo số cây số. Gộp các nghiên cứu, Alentorn-Geli và cộng sự (2017) không thấy người chạy phong trào bị thoái hoá khớp gối, khớp hông nhiều hơn người không chạy; ở người chạy thi đấu nhiều năm có xu hướng cao hơn, nhưng mức chênh ấy chưa đủ chắc để loại trừ là do ngẫu nhiên (chưa có ý nghĩa thống kê).
Đường kẻ bắt đầu từ gai chậu
Muốn biết bánh chè có dễ bị kéo lệch không, sách khám xương khớp dùng góc Q. Một đường kẻ từ gai chậu trước trên, mỏm xương nhô ra phía trước hông, xuống giữa bánh chè; đường kia đi từ lồi củ xương chày, chỗ gân bánh chè bám dưới gối, lên giữa bánh chè. Góc giữa hai đường càng lớn thì bánh chè càng có xu hướng trượt ra phía ngoài. Nữ thường có góc lớn hơn, vì khung chậu rộng hơn.
Ngay quanh bánh chè có hai cơ kéo ngược chiều. Các thớ dưới của cơ rộng trong chạy xiên vào bờ trong bánh chè, gọi là cơ rộng trong chéo (vastus medialis oblique, VMO), kéo bánh chè vào trong; cơ rộng ngoài kéo ra ngoài. Rộng trong làm việc kém thì bánh chè trượt ra phía ngoài.
Đầu dưới cũng góp phần. Bàn chân sấp kéo dài, tức vòm bàn chân đổ vào trong mà không dựng lại đúng lúc, làm xương chày xoay vào trong trong khi xương đùi đang xoay ra ngoài. Gối bị vặn giữa hai chiều, lâu dần có thể thành đau bánh chè – đùi. Góc Q, cặp cơ kéo ngược chiều và bàn chân sấp, Walther bàn cả ba trong mấy trang ông viết về gối (Synopsis, tr. 465–466).
Hông giữ cho chậu nằm ngang trên một chân
Chạy là chuyền sức nặng từ chân này sang chân kia, nên mỗi lúc chỉ có một chân đỡ cả người. Trong lúc ấy, cơ mông nhỡ cùng cơ mông bé ở mặt ngoài hông là nhóm giữ vững xương chậu theo chiều ngang (Walther, Synopsis, tr. 320). Cơ này yếu thì người đứng một chân không giữ được chậu nằm ngang, hông bên kia sụp xuống, sách gọi là dấu Trendelenburg; lúc đi, chậu lắc sang bên quá mức, thành dáng lạch bạch (Garten, The Muscle Test Handbook, tr. 102).
Từ giải phẫu ấy và từ những ca đã khám, phòng khám cho rằng khi hông không giữ được chậu, đùi khó giữ đúng hướng ở từng bước, và cái gối gánh phần lệch đó. Đó là lý giải của chúng tôi, chưa có số đo đi kèm.
Phần có bằng chứng thì chắc hơn phần cơ chế. Hướng dẫn lâm sàng về đau bánh chè – đùi của tạp chí vật lý trị liệu chỉnh hình – thể thao JOSPT (Willy và cộng sự, 2019) đặt bài tập mạnh hông và bài tập cơ tứ đầu đùi cùng ở bậc khuyến cáo trên cùng. Tập vận động cũng là cách duy nhất được khuyên dùng riêng lẻ, không cần kèm cách khác (Willy và cộng sự, 2019; Crossley và cộng sự, 2016). Băng dán bánh chè thấp hơn một bậc. Luyện lại dáng chạy còn thấp hơn nữa, và chỉ dành cho người có rối loạn phối hợp động tác khi chạy.
Vậy chai nước buộc cổ chân của anh đội trưởng mới lo được một nửa. Nửa kia là các bài cho cơ mông và cơ dạng hông (nhóm cơ đưa đùi sang ngang). Chọn bài, số lượt, mức nặng là việc của người dạy tập; phần của bạn là báo cho họ gối đau ở đâu, tới mấy điểm theo cái thước ở mục dưới.
Ba con số sau mỗi buổi chạy dài
Giới vật lý trị liệu chấm cơn đau theo thang 0 tới 10, 0 là không đau, 10 là đau nhất bạn hình dung được. Giáo trình Grieve’s coi đau ở mức 0–2 khi tập là an toàn, lên tới 5 vẫn chấp nhận nếu chỉ thoáng qua (Grieve’s Modern Musculoskeletal Physiotherapy, tr. 573). Phòng khám áp cùng thước ấy cho buổi chạy.
Bạn ghi ba lần: một con số trong lúc chạy, một ngay sau buổi, một vào sáng hôm sau lúc bước xuống cầu thang. Con số cuối thật nhất, và Grieve’s cũng đặt điều kiện vào đó: sáng hôm sau gối không được đau hơn hôm trước. Nó tăng thì buổi vừa rồi đã quá sức gối, buổi sau rút quãng lại. Trong đợt đau nên chạy ít đi, chọn đường bằng phẳng; nặng thì tạm ngừng chạy, đi bơi để giữ sức bền (Walther, Synopsis, tr. 466).
Khi tập lại dáng chạy, Joyce và Lewindon (2016) khuyên tăng nhịp bước từng chút, thêm khoảng 2–3 bước mỗi phút so với nhịp bạn đang chạy, có người hướng dẫn. Tăng nhịp bước 5–10 % làm giảm tải lên gối và hông (Heiderscheit và cộng sự, 2011). Mức giảm ấy đo trong phòng thí nghiệm, không phải bằng số ca chấn thương, nên người không đau thì không cần đổi.
Ghế nhựa thấp và mấy trăm bậc đá
Đầu xuân, nhiều nhà đi lễ chùa trên núi, leo mấy trăm bậc đá. Ngày thường thì ngồi xổm nhặt rau, quỳ lau nhà. Leo bậc, ngồi xổm, quỳ đều nằm trong những việc Walther kể là làm bánh chè ép mạnh lên xương đùi. Không cần bỏ chuyến lễ đầu năm. Trong đợt gối đau, chọn ghế cao hơn, nghỉ chân giữa các đoạn bậc, vẫn lấy mức 0–2 làm mốc.
Thử cơ rộng trong và cơ mông nhỡ ở phòng khám
Ở phòng khám, bác sĩ khám bằng AK, tức thử sức cơ bằng tay. Với gối đau quanh bánh chè, hai cơ được thử trước tiên.
Cơ đầu là rộng trong. Travell và Simons gọi nó là cơ “bỏ cuộc”, vì khi nó yếu, gối hay có cảm giác muốn khuỵu; người bệnh kể đang đi bình thường bỗng thấy chân như sắp sụm xuống (Walther dẫn lại, Synopsis, tr. 467). Trong thực hành AK, Walther thấy rộng trong yếu thường lộ ra ngay ở lần khám đầu của người đau gối. Khối cơ vẫn to mà không giữ chắc được chân khi bác sĩ đẩy thử; Cuthbert gọi trạng thái ấy là cơ hoạt động dưới ngưỡng, tức yếu đi khi thử cơ (tr. 108).
Thủ phạm hay gặp là suốt cơ. Bộ phận nhỏ này nằm trong lòng cơ, báo cho hệ thần kinh biết cơ đang dài hay ngắn; nó báo sai thì hệ thần kinh trung ương không chỉnh được hoạt động của cơ cho đúng (Walther, Synopsis, tr. 60). Khi bạn tự đặt tay lên đúng vùng suốt cơ có lỗi (AK gọi bước này là định vị trị liệu), cơ đang yếu và đau có thể thử lại thấy khoẻ, hết đau (tr. 467).
Cơ thứ hai là mông nhỡ, cơ giữ chậu ngang ở mục trên. Garten lưu ý một chi tiết: khi cơ hình lê (một cơ nhỏ nằm sâu trong mông) co cứng chèn vào dây thần kinh mông trên, cơ mông nhỡ yếu đi, nhưng nhiều khi chỉ lộ ra lúc thử ở tư thế nằm ngửa, còn thử nằm nghiêng theo kiểu cổ điển thì trông vẫn ổn (Garten, The Muscle Test Handbook, tr. 104). Vì thế bác sĩ thử ở nhiều tư thế, cả khi bạn đứng một chân.
Chính chiếc gối cũng có thể kéo cơ xuống. Trong một quan sát của Blaich mà Walther ghi lại, kéo căng dây chằng của chiếc gối có vấn đề thì chỉ các cơ đi qua gối yếu đi; còn khi người bệnh đặt tay lên điểm phản xạ của tuyến thượng thận (định vị trị liệu), phản ứng yếu ấy mất. Cùng trang ấy có lời nhắc rằng tuyến thượng thận của vận động viên chịu nhiều stress từ sự hào hứng, đòi hỏi của cuộc đua (Walther, Synopsis, tr. 465). Bác sĩ vì vậy hỏi cả về mùa giải, áp lực thành tích, giấc ngủ.
Bảng cơ – tạng của Walther, bảng ghép mỗi cơ với một cơ quan bên trong cơ thể, xếp tứ đầu đùi với ruột non, dưỡng chất hay đi kèm là vitamin D và nhóm B; mông nhỡ với cơ quan sinh dục, kèm vitamin E (Synopsis, tr. 313, 320). Ông lấy chính cơ tứ đầu làm ví dụ cho giới hạn của bảng: nó có thể yếu vì chuyện tại cơ trong khi ruột non hoàn toàn bình thường, nên bảng chỉ có giá trị khi đặt cạnh các cách chẩn đoán khác (tr. 14). Phòng khám dùng bảng để biết nên thử thêm gì. Bạn nếm một chút dưỡng chất trên lưỡi, không cần nuốt, rồi bác sĩ thử lại cơ. Cơ mạnh lên thì kiểm tiếp bằng xét nghiệm khi cần; đơn thì chưa kê ở bước này.
Tìm ra nguyên nhân rồi mới xử lý đúng chỗ ấy: kích thích lại tín hiệu ở suốt cơ rộng trong, kích thích điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết khi cần, chỉnh chậu hoặc bàn chân theo hướng mà phép thử thách (bác sĩ đẩy nhẹ khớp theo từng hướng rồi thử lại cơ) cho thấy. Ca đau bánh chè nào, Walther cũng dặn sửa lỗi ở chậu và bàn chân (tr. 467). Cuối buổi, bác sĩ cho bạn bước lên một bậc cao rồi thử lại, xem cơ có giữ được khi gối mang sức nặng. Việc khám gối, chụp phim khi có chỉ định và chương trình tập hông – tứ đầu vẫn giữ nguyên chỗ của chúng. Thử cơ giúp bài tập có một cơ đang thật sự làm việc để tập vào.
Cặp Cỏ xước – Ý dĩ cho chiếc gối
Thầy Nguyễn Hữu Đức xếp Cỏ xước (Ngưu tất) với Ý dĩ là “một cặp tốt cho gối” (Các bài thuốc Nam gốc, 2017, tr. 144). Gối nặng, hơi sưng, nóng, đau tăng khi vận động, rêu lưỡi vàng nhờn thì Đông y xếp vào thể thấp nhiệt (ẩm và nóng ứ lại) dồn xuống gối, hướng dùng bài Tứ diệu có gia giảm (thêm bớt vị theo từng người), trong đó có cả hai vị ấy (Phương tễ học, tr. 325–326), và chỉ kê sau khi đã loại trừ nhiễm khuẩn khớp, gout, tổn thương sụn chêm, dây chằng.
Đau bánh chè – đùi đơn thuần phần nhiều không sưng nóng như vậy; khi ấy bác sĩ xác định thể bệnh theo Đông y dựa trên tình trạng toàn thân của người chạy rồi kê túi thuốc sắc 50 ml. Chúng tôi chưa tìm thấy thử nghiệm nào dùng thuốc sắc cho đau bánh chè ở người chạy, nên túi thuốc chỉ đi kèm bài tập.
Ngưu tất không dùng khi đang mang thai; chị em đang mong con báo bác sĩ để đổi vị. Tứ diệu có Hoàng bá, vị phải cân nhắc với ai sắp chạy giải có lấy mẫu doping.
Khi nào nên đi khám
Đau quanh bánh chè thường chờ được lịch khám, trừ những trường hợp sau:
- Đau dồn một điểm trên xương bánh chè, ấn vào là đau, tăng qua từng buổi hoặc đau cả đêm, vì tổn thương xương do quá tải ở bánh chè thuộc loại khó lành (Joyce và Lewindon, 2016);
- Gối sưng, nóng, đỏ, nhất là khi bạn không nhớ có cú va hay buổi chạy nặng nào;
- Gối kẹt cứng, không duỗi thẳng được, hoặc khuỵu tới mức ngã;
- Đau xuất hiện sau một cú vặn gối, một lần ngã hay va đập trên đường mòn;
- Bạn đã giữ đau trong mức 0–2, đã rút quãng, mà gối vẫn đau lại mỗi lần chạy dài.
Bốn trường hợp đầu cần dừng chạy, đi khám rồi mới tính tiếp.
Sáng Chủ nhật tới ở quán bánh cuốn, bạn có thể xin chiếc ghế cao hơn. Chai nước buộc cổ chân cứ giữ, thêm mấy bài cho hông mà người dạy tập chọn. Trong điện thoại có thêm một ghi chú, mỗi buổi chạy dài ba con số. Bạn sẽ nhìn kỹ nhất con số sáng hôm sau.
Nếu đau quanh bánh chè cứ theo bạn qua từng buổi chạy dài, hãy đặt lịch khám. ThS.BS Đinh Ngọc Đức khám gối trước, chỗ nào cần phim hay cần bác sĩ chuyên khoa thì chuyển. Sau đó mới tới cơ rộng trong, cơ mông nhỡ, chậu và bàn chân, để tìm xem chiếc gối đang phải gánh thay cho chỗ nào. Đặt lịch khám.
Để lưu
- Giữ đau quanh bánh chè ở mức 0–2 trên thang 10 khi tập và khi chạy; tới 5 chỉ chấp nhận khi thoáng qua và sáng hôm sau không đau hơn;
- Sau mỗi buổi chạy dài, chấm điểm đau vào sáng hôm sau, lúc bước xuống cầu thang;
- Tập cả cơ hông lẫn cơ đùi trước, bài do người dạy tập chọn theo mức đau của bạn;
- Trong đợt đau, rút quãng, chạy đường bằng, bớt dốc; muốn giữ sức bền thì đi bơi;
- Bớt ngồi xổm, ngồi ghế quá thấp, quỳ lâu khi gối đang đau;
- Đau một điểm trên xương bánh chè, gối sưng nóng hoặc kẹt khớp thì dừng chạy và đi khám.
Nguồn tham khảo
Tài liệu tiếng Việt
- Nguyễn Hữu Đức. 2017. Các bài thuốc Nam gốc (bài giảng). Tr. 144.
Tài liệu tiếng Anh
- Alentorn-Geli E, Samuelsson K, Musahl V, Green CL, Bhandari M, Karlsson J. 2017. The Association of Recreational and Competitive Running With Hip and Knee Osteoarthritis: A Systematic Review and Meta-analysis. J Orthop Sports Phys Ther. 47(6):373-390. doi:10.2519/jospt.2017.7137. PMID: 28504066.
- Crossley KM, van Middelkoop M, Callaghan MJ, Collins NJ, Rathleff MS, Barton CJ. 2016. 2016 Patellofemoral pain consensus statement from the 4th International Patellofemoral Pain Research Retreat, Manchester. Part 2: recommended physical interventions (exercise, taping, bracing, foot orthoses and combined interventions). Br J Sports Med. 50(14):844-52. doi:10.1136/bjsports-2016-096268. PMID: 27247098.
- Cuthbert S. 2013. Applied Kinesiology: Clinical Techniques for Lower Body Dysfunctions. Gangasas. p. 108.
- Garten H. 2013. The Muscle Test Handbook: Functional Assessment, Myofascial Trigger Points and Meridian Relationships. Edinburgh: Churchill Livingstone Elsevier. p. 102–104.
- Heiderscheit BC, Chumanov ES, Michalski MP, Wille CM, Ryan MB. 2011. Effects of step rate manipulation on joint mechanics during running. Med Sci Sports Exerc. 43(2):296-302. doi:10.1249/MSS.0b013e3181ebedf4. PMID: 20581720.
- Joyce D, Lewindon D, editors. 2016. Sports Injury Prevention and Rehabilitation: Integrating Medicine and Science for Performance Solutions. London: Routledge. p. 230, 355.
- Jull G, Moore A, Falla D, Lewis J, McCarthy C, Sterling M, editors. 2015. Grieve’s Modern Musculoskeletal Physiotherapy. 4th ed. Edinburgh: Elsevier. p. 573.
- Kakouris N, Yener N, Fong DTP. 2021. A systematic review of running-related musculoskeletal injuries in runners. J Sport Health Sci. 10(5):513-522. doi:10.1016/j.jshs.2021.04.001. PMID: 33862272.
- Videbæk S, Bueno AM, Nielsen RO, Rasmussen S. 2015. Incidence of Running-Related Injuries Per 1000 h of running in Different Types of Runners: A Systematic Review and Meta-Analysis. Sports Med. 45(7):1017-26. doi:10.1007/s40279-015-0333-8. PMID: 25951917.
- Walther DS. 2000. Applied Kinesiology: Synopsis. 2nd ed. Pueblo (CO): Systems DC. p. 14, 60, 312–313, 320, 465–467.
- Willy RW, Hoglund LT, Barton CJ, Bolgla LA, Scalzitti DA, Logerstedt DS, et al. 2019. Patellofemoral Pain. J Orthop Sports Phys Ther. 49(9):CPG1-CPG95. doi:10.2519/jospt.2019.0302. PMID: 31475628.
Tài liệu tiếng Trung
- 李冀, 连建伟, 主编. 方剂学. 第 325–326 页.
