Sáng nào ngủ dậy cũng phải ngồi một lúc mới cúi được. Dải cơ bên phải thắt lưng cứng lại từ lần trượt chân trong nhà tắm năm ngoái. Hồi ấy lưng đau nhói vài tuần rồi dịu, phim chụp không thấy gì đáng ngại. Giờ lái xe quá nửa tiếng là dải cơ căng như dây đàn. Xoa dầu, chườm ấm hay kéo giãn cho nó mềm được một buổi, đến lần bước xuống cầu thang kế tiếp lại co cứng như cũ. Cổ sau một lần phanh gấp, cổ chân sau một lần lật cũng hay để lại kiểu đau này, và người bệnh thường ngại kể vì nơi nào khám cũng bảo đã lành.
Chỗ bị thương đã liền, tín hiệu từ đó thì chưa
Trong gân, dây chằng, bao khớp và bụng cơ có rất nhiều đầu mút thần kinh nhỏ, gọi là thụ thể cảm giác. Loại báo độ căng của cơ, loại báo góc khớp, loại báo áp lực hay báo đau. Nhờ chúng, não biết lưng đang cúi bao nhiêu, bàn chân đã chạm bậc thang chưa, mà không cần nhìn. Lúc mới chấn thương, tín hiệu từ vùng đó dồn dập, não chuyển cả vùng sang chế độ bảo vệ: cơ quanh đó gồng lên, cử động dè dặt lại. Ở một số người, chế độ ấy vẫn chạy khi mô đã liền, thụ thể vùng đó tiếp tục gửi về tín hiệu cũ.
Ở người đau cổ kéo dài không rõ nguyên nhân, tổng quan của Stanton và cộng sự (2016) gộp 10 nghiên cứu và thấy họ đưa đầu về tư thế thẳng kém chính xác hơn người khỏe. Cảm nhận vị trí của đầu là việc của các thụ thể bản thể ở cổ, nên kết quả ấy gợi ý chúng đang gửi về tín hiệu lệch.
Có người đau nhiều hơn hẳn mức tổn thương tìm thấy. Đau kéo dài làm tủy sống và não quen khuếch đại tín hiệu đau, như bài khi cảm xúc cũ góp phần giữ cơn đau đã kể. Những cơn đau như thế được Fitzcharles và cộng sự (2021) xếp vào một nhóm riêng, gọi là đau do biến đổi cảm thụ đau, và ghi nhận nhóm này đáp ứng kém với những cách chỉ nhắm vào chỗ đau.
Cơ không nhận được lệnh nghỉ
Khi bạn gập khuỷu tay nâng ly nước, cơ nhị đầu phía trước cánh tay co lại, cùng lúc hệ thần kinh bảo cơ tam đầu phía sau nhả bớt để động tác trơn tru. Trong Applied Kinesiology (AK), cơ được gọi là quá phản ứng (hyper-reactive) khi không nhả lúc lẽ ra phải nhả. Cơ ấy làm việc suốt ngày, cả lúc nằm nghỉ, sờ vào thấy cứng hơn vùng xung quanh, có khi lổn nhổn từng nốt. Lâu dần nó kéo lệch tư thế, bắt cơ khác gánh thêm.
Nguồn cơn có khi nằm xa. Một bên chân ngắn hơn có thể làm cổ nghiêng, các cơ cổ bên đối diện phải căng suốt ngày giữ đầu cho thăng bằng. Người ấy đi chữa mỏi cổ, có khi phần cần xem lại nằm ở hai chân.
Ngoài chuyện cấu trúc, thiếu vi chất hay tác dụng phụ của một thuốc đang dùng cũng giữ cơ co cứng được, căng thẳng kéo dài cũng vậy. Ở một số người, thử cơ còn chỉ về phần mất cân bằng mà phòng khám xếp vào lớp năng lượng, và bác sĩ kiểm tra phần này nhẹ nhàng cùng các phần khác.
Lúc nào cơn đau cũ cần được khám lại sớm
Đau sau chấn thương cũ thường đứng yên một chỗ, lên xuống theo việc làm trong ngày. Đau tăng về đêm, đau kèm sốt hoặc sụt cân không rõ lý do, tê hay yếu tay chân nặng dần là những dấu hiệu cần đi khám sớm, trước khi nghĩ tới thụ thể. Bài tổng quan về đau lưng giải thích chuyện phim sạch mà lưng vẫn đau và nêu các dấu hiệu cần chụp chiếu, xét nghiệm thêm.
Sau chấn thương vùng cổ, như một lần phanh gấp hay ngã đập đầu, mà có chóng mặt, nhìn đôi, tê tay thì cần khám chuyên khoa thần kinh trước. Té ngã mà một bên người yếu đi thì xem thêm bài đau vai sau té ngã.
Dò tìm vùng thụ thể còn báo sai bằng P-DTR
ThS.BS Đinh Ngọc Đức thường bắt đầu bằng một bản kê các chấn thương cũ, kể cả lần bong gân thời đi học, rồi hỏi cơ căng nhất vào lúc nào, sau động tác nào. Những vùng từng bị thương trong bản kê ấy là chỗ cần dò trước, dù chúng nằm xa chỗ đang đau.
Bác sĩ thử cơ một cơ đang khỏe để làm mốc, gọi là cơ chỉ thị. Một kích thích đưa vào hệ thần kinh có thể làm cơ mạnh lên (tạo thuận) hoặc yếu đi (ức chế), và thử cơ bằng tay nhận ra sự thay đổi ấy (Schmitt và Yanuck, 1999). Bác sĩ nhờ bạn đặt tay lên mắt cá từng bị lật hay chỗ thắt lưng từng va xuống nền (therapy localization). Cơ chỉ thị mất sức lúc tay bạn nằm đó thì vùng ấy còn đang gửi tín hiệu lạ.
P-DTR (Proprioceptive Deep Tendon Reflex) là một nhánh của AK theo hướng thần kinh chức năng, do José Palomar phát triển, chuyên tìm loại thụ thể đang báo sai. Bác sĩ thử từng kiểu kích thích lên vùng nghi ngờ: chạm thật nhẹ, ấn sâu, kéo căng da, đưa khớp tới một góc nhất định. Cơ chỉ thị đổi dưới kiểu kích thích nào, bác sĩ biết loại thụ thể ấy cần xử lý. Bạn giữ nguyên kích thích vừa tìm được, bác sĩ gõ một phản xạ gân, giống cú gõ búa nhỏ dưới xương bánh chè lúc khám thần kinh. Theo cách lý giải của P-DTR, phản xạ ấy giúp hệ thần kinh nhận lại tín hiệu từ vùng đó cho đúng.
Xong bước ấy, bác sĩ chạm vào vùng cũ một lần nữa để so với lúc đầu. Rồi bạn cúi người, bước xuống một bậc như lúc vẫn đau, tự cảm nhận xem động tác ấy có đỡ hơn không. Cả quy trình chỉ gồm những cú chạm, ấn, gõ ngắn, giống một buổi khám thần kinh.
Nếu thử cơ chỉ thêm về thiếu vi chất, bác sĩ điều chỉnh phần dinh dưỡng. Cơ đã co cứng nhiều năm mà bắt mạch thấy khí huyết đường kinh qua vùng ấy ứ trệ thì bác sĩ thêm vài huyệt châm cứu trên đường kinh đó. Bạn cũng được dặn vài động tác tự tập để vùng từng bị thương quen lại cử động bình thường.
Để lưu
- Ghi lại các chấn thương cũ, kể cả lần bong gân hay trượt ngã tưởng nhỏ, kèm thời điểm và hướng ngã;
- Để ý cơ căng nhất vào lúc nào trong ngày, sau động tác nào, để kể với bác sĩ;
- Mang theo danh sách thuốc, vi chất đang dùng, vì chúng cũng có thể giữ cơ gồng;
- Đau tăng về đêm, kèm sốt, sụt cân hay tê yếu tăng dần thì đi khám sớm;
- Sau chấn thương cổ mà chóng mặt, nhìn đôi, tê tay thì khám thần kinh trước.
Nguồn tham khảo
- Stanton TR, Leake HB, Chalmers KJ, Moseley GL (2016). Evidence of Impaired Proprioception in Chronic, Idiopathic Neck Pain: Systematic Review and Meta-Analysis. Phys Ther 96(6):876-87. https://doi.org/10.2522/ptj.20150241
- Fitzcharles MA, Cohen SP, Clauw DJ, Littlejohn G, Usui C, Häuser W (2021). Nociplastic pain: towards an understanding of prevalent pain conditions. Lancet 397(10289):2098-2110. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)00392-5
- Schmitt WH, Yanuck SF (1999). Expanding the neurological examination using functional neurologic assessment: part II neurologic basis of applied kinesiology. Int J Neurosci 97(1-2):77-108. https://doi.org/10.3109/00207459908994304
