Cổ vai gáy mỏi đã mấy năm, lưng dưới cũng ê ẩm từ dạo ấy. Thuốc giảm đau uống vào thì nhẹ được dăm hôm, một đợt châm cứu thì êm được vài tuần; đổi gối, đổi ghế, sáng nào cũng tập. Rồi đến một mùa bận rộn hay một chuyện buồn trong nhà, cơn đau lại về đúng chỗ cũ. Gặp những cơn đau như vậy, bác sĩ ở Tâm Đức hỏi thêm về những năm tháng người bệnh đã sống, vì cảm xúc cũ có thể là một trong những thứ đang giữ cơn đau ở lại.
Đau càng lâu, hệ thần kinh càng dễ báo đau
Có người chỉ chạm nhẹ vào vai cũng nhói, dù chỗ đó đã lành từ lâu. Khi tín hiệu đau dội về liên tục, các tế bào thần kinh trên đường dẫn truyền đau ở tủy sống và não có thể tăng kích thích kéo dài, hiện tượng mà tổng quan của Woolf (2011) gọi là nhạy cảm hóa trung ương. Người bệnh thấy đau nhiều hơn mức đáng có. Chạm nhẹ cũng đau, vùng đau loang rộng ra, và đau còn kéo dài sau khi tác nhân ban đầu đã qua. Tác giả cũng ghi rằng trạng thái ấy có thể đảo ngược.
Ở bàn khám, bác sĩ còn hay thấy nhóm cơ quanh vùng đau gồng nhẹ suốt ngày, như đang chờ đỡ một cú va chưa tới. Người bệnh thường không biết mình gồng; được nhắc thả vai xuống mới nhận ra vai đã nhô lên từ lúc nào.
Tuổi thơ vất vả có để lại dấu trên cơn đau khi lớn?
Một phân tích gộp 85 nghiên cứu (Bussières, 2023) với 826.452 người trưởng thành cho thấy người từng trải qua biến cố bất lợi thời thơ ấu, như bị bạo hành thể chất, tình dục, cảm xúc hoặc bị bỏ bê, có khả năng bị đau mạn khi lớn lên cao hơn (tỷ số chênh đã hiệu chỉnh 1,45). Biến cố càng nhiều thì tỷ số càng cao, từ 1,29 với một biến cố lên 1,95 với bốn biến cố trở lên.
Nhiều người vất vả từ nhỏ mà lưng vẫn khỏe; số liệu chỉ nói về nhóm, và đau của bạn không vì thế mà thành tưởng tượng.
Một ca đau nhiều nơi qua ba buổi khám
Một người phụ nữ ngoài 50 tuổi đến gặp ThS.BS Đinh Ngọc Đức vì đau ở nhiều nơi. Có lúc cơ hoành co thắt làm chị hụt hơi, cổ vai gáy mỏi gần như liên tục, thắt lưng ê ẩm. Trò chuyện qua các buổi khám, bác sĩ mới biết cuộc sống của chị đã vất vả từ nhỏ.
Hai buổi đầu, bác sĩ xử lý sẹo và các thụ thể thần kinh liên quan, cân bằng kinh mạch và các tuyến nội tiết. Cuối buổi thứ hai, những cảm xúc chị cất kín lâu nay bắt đầu trồi lên. Bác sĩ gợi ý chị về nhà viết ra giấy ba điều khiến mình trăn trở nhất.
Đến buổi thứ ba, các cơn đau chỉ đỡ chút ít. Lưng vẫn đau, và mỗi lần nhắm mắt chị vẫn chau mày. Bác sĩ làm thêm vài bước nền: bổ sung nước, xử lý huyệt Du phủ ngay dưới xương đòn, kiểm tra thấy vùng tuyến ức đáp ứng chưa đúng nên sửa bằng tác động tâm lý kèm một bộ huyệt vùng mặt. Cơn đau dịu thêm một chút. Bác sĩ bèn đi thẳng vào điều đã gợi ra từ cuối buổi trước, kiểm tra và xử lý lần lượt các tầng stress bằng Applied Kinesiology (AK). Cuối buổi, cơn đau dễ chịu đi nhiều, và chị được hướng dẫn bài tập làm tiếp ở nhà.
Ba buổi khám có nhiều bước chồng lên nhau nên không tách được bước nào giúp nhiều nhất. Đây cũng chỉ là diễn tiến của một người; người khác có thể cần nhiều buổi hơn hoặc thêm hỗ trợ tâm lý. Ở ca này, tầng cảm xúc chỉ được đưa vào khám sau khi các tầng thân thể đã được xử lý mà cơn đau vẫn đứng yên.
Thử cơ khi bạn nghĩ về một chuyện cũ
AK đánh giá cả cấu trúc, hóa sinh lẫn tâm lý bằng thử cơ, kết hợp với các bước chẩn đoán thông thường (Rosner và Cuthbert, 2012). Phần kiểm tra tầng cảm xúc, gọi là emotional challenge, làm khá đơn giản. Bác sĩ thử một cơ đang khỏe, mời bạn nhắm mắt nghĩ về một chuyện cụ thể, chẳng hạn một trong ba điều trăn trở bạn đã ghi, rồi thử cơ đó lần nữa. Nếu cơ mất sức rõ, bác sĩ coi tầng cảm xúc đang tham gia và bắt đầu xử lý từ đó; cơ vẫn chắc thì chuyện ấy có lẽ chưa góp phần vào cơn đau lúc này, tạm để sang một bên. Bạn không cần kể chuyện ấy thành lời nếu chưa muốn.
Có một thử nghiệm đặt đúng câu hỏi này: Yarns và cộng sự thử trên 126 cựu chiến binh 60 đến 95 tuổi đau cơ xương từ ba tháng trở lên, công bố năm 2024. Chín buổi trị liệu giúp nhận biết và bộc lộ cảm xúc giảm đau nhiều hơn chín buổi trị liệu nhận thức hành vi, với 63% người giảm ít nhất 30% mức đau, so với 17%.
Lúc nào cần gặp bác sĩ tâm thần hoặc khám sớm
Có những dấu hiệu thì nên gặp bác sĩ tâm thần, không chờ thêm:
- Buồn chán, mất hứng thú với mọi việc kéo dài nhiều tuần;
- Mất ngủ nặng, đêm nào cũng trằn trọc;
- Hay gặp ác mộng, hoặc cảnh cũ cứ tự hiện về như đang xảy ra lần nữa;
- Có lúc nghĩ tới việc làm hại bản thân.
Có ý nghĩ tự hại thì nhờ một người tin cậy ở bên và tới cơ sở chuyên khoa tâm thần ngay trong ngày. Đau mới, khác hẳn kiểu đau quen thuộc, hoặc đau kèm sốt, sụt cân thì cần khám tìm bệnh thực thể trước.
Buổi khám ở Tâm Đức đi qua những bước nào
Buổi khám bắt đầu bằng khám lâm sàng và tứ chẩn; nghi bệnh thực thể thì bác sĩ cho xét nghiệm, chụp chiếu trước. Thử cơ giúp xếp thứ tự giữa các cạnh của tam giác sức khỏe: sẹo, khớp, thụ thể thần kinh; nước, vi chất; cảm xúc. Cạnh nào đang giữ cơn đau nhiều nhất thì xử lý trước.
Theo y học cổ truyền, cảm xúc là nguyên nhân bên trong gây bệnh, giận hại Can, lo nghĩ hại Tỳ, buồn rầu hại Phế, sợ hãi hại Thận, nên bác sĩ bắt mạch, xem lưỡi để biết tạng nào đang chịu phần nặng rồi mới chọn huyệt và vị thuốc. Với người hay gồng vai gáy, châm cứu vùng cổ vai giúp thả lỏng cơ trong lúc tầng stress được xử lý bằng các kỹ thuật AK. Người hay lo nghĩ, ngủ không yên thì được kê thuốc thang gia giảm theo thể bệnh; vi chất và bài tập tự làm ở nhà giữa các buổi khám cũng có thể nằm trong phác đồ.
Để lưu
- Ghi nhật ký đau vài tuần, ghi luôn những ngày có chuyện buồn hay căng thẳng;
- Viết ra ba điều khiến bạn trăn trở nhất và cất tờ giấy ở chỗ riêng;
- Vài lần trong ngày để ý vai, hàm có đang gồng không, thả lỏng rồi thở ra chậm;
- Đi lại, vận động nhẹ mỗi ngày trong mức cơ thể chịu được;
- Buồn chán kéo dài, mất ngủ nặng hay có ý nghĩ tự hại thì đi khám chuyên khoa tâm thần ngay.
Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân hoặc bác sĩ, hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất; ở Việt Nam, bạn có thể gọi 115.
Nguồn tham khảo
- Woolf CJ (2011). Central sensitization: implications for the diagnosis and treatment of pain. Pain 152(3 Suppl):S2-S15. https://doi.org/10.1016/j.pain.2010.09.030
- Bussières A, Hancock MJ, Elklit A, Ferreira ML, Ferreira PH, Stone LS và cs. (2023). Adverse childhood experience is associated with an increased risk of reporting chronic pain in adulthood: a systematic review and meta-analysis. Eur J Psychotraumatol 14(2):2284025. https://doi.org/10.1080/20008066.2023.2284025
- Yarns BC, Jackson NJ, Alas A, Melrose RJ, Lumley MA, Sultzer DL (2024). Emotional Awareness and Expression Therapy vs Cognitive Behavioral Therapy for Chronic Pain in Older Veterans: A Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open 7(6):e2415842. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.15842
- Rosner AL, Cuthbert SC (2012). Applied kinesiology: distinctions in its definition and interpretation. J Bodyw Mov Ther 16(4):464-87. https://doi.org/10.1016/j.jbmt.2012.04.008
