Kinh nguyệt ra nhiều: thế nào là nhiều và vì sao dễ thiếu sắt

Bạn mua băng vệ sinh loại ban đêm để dùng cả ban ngày, vì loại mỏng chỉ giữ được hơn một tiếng. Đêm thứ hai của kỳ kinh, đã trải sẵn khăn dưới ga giường mà vẫn phải dậy thay băng. Dạo gần đây leo hai tầng cầu thang bạn đã hụt hơi. Tóc chải ra rụng nhiều hơn, và có hôm họp xong bạn quên mất việc mình định làm.

Kinh nguyệt ra nhiều rất phổ biến ở phụ nữ tuổi sinh sản và là nguyên nhân chính gây thiếu sắt ở nhóm này. Bài tổng quan của Munro và cộng sự (2023) về kinh nhiều và thiếu sắt lưu ý mối liên hệ ấy ít được nhắc tới.

Thế nào là kinh nguyệt ra nhiều

Liên đoàn Sản Phụ khoa Quốc tế (FIGO), trong bản phân loại chảy máu tử cung bất thường (Munro và cộng sự, 2018), định nghĩa kinh nguyệt ra nhiều từ phía người bệnh: lượng máu mất làm ảnh hưởng tới sức khỏe, sinh hoạt, cảm xúc hay chất lượng sống. Các dấu hiệu thường gặp:

• Lượng kinh ra thấm đầy băng vệ sinh, phải thay băng mỗi 1–2 giờ;
• Ban đêm phải thức dậy giữa chừng để thay băng vì băng đã tràn đầy;
• Phải dùng hai miếng băng chồng lên nhau, hoặc dùng băng ban đêm cả ban ngày mới đủ thấm;
• Có cục máu đông to bằng đồng xu lớn trở lên;
• Kỳ kinh kéo dài hơn 7 ngày;
• Phải bỏ bớt việc, hoãn hẹn hoặc ngại ra khỏi nhà trong những ngày có kinh.

Cách tự ước lượng lượng kinh ở nhà

Higham, O’Brien và Shaw (1990) xây dựng biểu đồ đánh giá máu mất bằng hình ảnh (PBAC). Mỗi miếng băng được chấm điểm theo mức thấm; tổng từ 100 điểm trở lên là ngưỡng chẩn đoán kinh nhiều, với độ nhạy và độ đặc hiệu đều trên 80%.

Bạn không cần thuộc bảng điểm. Trong 2–3 kỳ kinh liên tiếp, mỗi ngày ghi vào sổ hoặc điện thoại một dòng:

• Số miếng băng đã dùng, loại ban ngày hay ban đêm;
• Mức thấm của từng miếng lúc thay: thấm ít, khoảng một nửa, hay gần đầy và tràn;
• Có cục máu đông không, nhỏ hơn hay to hơn đồng xu;
• Có phải dậy đêm thay băng không, mấy lần;
• Hôm đó có phải nghỉ làm, nghỉ học không.

Ghi thêm ngày bắt đầu, ngày hết kinh mỗi kỳ để bác sĩ thấy diễn biến.

Vì sao kinh nhiều dễ dẫn tới thiếu sắt mà không hay biết

Kho sắt cạn dần theo máu kinh mỗi tháng; người bệnh có thể đã mệt từ trước khi xét nghiệm cho thấy thiếu máu. Thiếu sắt là thiếu hụt dinh dưỡng phổ biến nhất thế giới, Tang và Sholzberg (2023) viết; phụ nữ dễ mắc vì mất sắt qua kinh nguyệt và vì nhu cầu tăng khi mang thai. Chuyện kinh nhiều thì lại hay bị ngại kể. Thiếu sắt kéo theo mệt mỏi kéo dài; nhóm Munro (2023) ghi thêm tình trạng kém tập trung, giảm chất lượng sống, ảnh hưởng cả việc học lẫn việc làm.

Thiếu sắt đến chậm nên dễ quen. Hãy để ý khi thấy dễ mệt, hụt hơi lúc gắng sức, hồi hộp, chóng mặt khi đứng dậy, da xanh, móng giòn, tóc rụng nhiều.

Bài tổng quan ấy còn lưu ý thiếu sắt từ đầu thai kỳ có thể ảnh hưởng tới sự phát triển thần kinh của em bé, nên người đang mong con cần giữ đủ sắt dự trữ từ trước khi mang thai.

Những nguyên nhân thường gặp

Bản phân loại FIGO 2018 xếp các nguyên nhân theo hệ thống PALM-COEIN, gồm hai nhóm.

Nhóm có thay đổi cấu trúc, thường thấy trên siêu âm

• Polyp buồng tử cung;
• Lạc nội mạc trong cơ tử cung (bệnh tuyến cơ tử cung), kinh thường vừa nhiều vừa đau;
• U xơ tử cung, còn gọi là nhân xơ;
• Tăng sinh nội mạc tử cung và bệnh ác tính, ít gặp hơn nhưng cần được loại trừ, nhất là quanh tuổi mãn kinh.

Nhóm không có khối, cần hỏi bệnh và xét nghiệm

• Rối loạn đông máu, bẩm sinh hoặc mắc phải;
• Rối loạn phóng noãn: trứng không rụng đều, nội mạc tử cung dày lên lâu rồi bong không đều; hay gặp ở tuổi mới lớn, tiền mãn kinh, người có hội chứng buồng trứng đa nang hoặc bệnh tuyến giáp;
• Rối loạn tại chính nội mạc tử cung, cầm máu tại chỗ kém;
• Do thuốc hoặc dụng cụ, như một số loại vòng tránh thai, thuốc nội tiết, thuốc chống đông;
• Những trường hợp chưa xếp được vào nhóm nào.

Ở tuổi mới lớn, bệnh von Willebrand, một rối loạn đông máu bẩm sinh, hay gây kinh nhiều và dễ được chẩn đoán muộn, khi đã thiếu máu thiếu sắt (Kalvehalli Kashinath và Kouides, 2023). Nếu bạn nhỏ trong nhà ra kinh rất nhiều ngay từ những kỳ đầu, hay mẹ, chị cũng kinh nhiều, gia đình nên kể với bác sĩ.

Kinh nhiều trong cách nhìn của Đông y

Đông y gọi tình trạng này là “nguyệt kinh quá đa” và phân thể dựa vào màu kinh, độ đặc loãng, cục máu, đau bụng, cùng sắc mặt, lưỡi, mạch:

• Khí hư (khí yếu, không nhiếp được huyết): kinh nhiều, màu nhợt, loãng, người mệt, hơi thở ngắn, sắc mặt nhợt;
• Huyết nhiệt: kinh đỏ tươi hoặc đỏ tía, đặc và dính, miệng khô, nước tiểu vàng, lưỡi đỏ, mạch nhanh;
• Huyết ứ: kinh sẫm màu, có cục, đau bụng, ra được cục máu thì bớt đau, lưỡi tím.

BS Tâm thường ví huyết như sợi dây và khí như con diều: có sợi dây giữ lại, diều mới bay lên cao được. Huyết thiếu hụt thì tâm kém yên, dễ cáu, ngủ không sâu, hay quên, người hay lạnh, dễ cảm.

Khi nào cần đi cấp cứu, khi nào nên khám sớm

Cần đi cấp cứu

• Ra huyết ồ ạt, thấm ướt băng mỗi giờ, kèm choáng hoặc ngất;
• Ra huyết khi đang mang thai hoặc khi có khả năng đang mang thai.

Nên đi khám sớm

• Có dấu hiệu kinh nhiều nêu ở đầu bài, lặp lại qua nhiều kỳ;
• Ra huyết giữa hai kỳ kinh, hoặc ra ồ ạt vài ngày đầu rồi rỉ rả kéo dài;
• Kinh nhiều kèm mệt, chóng mặt, hồi hộp, da xanh;
• Kinh nhiều từ những kỳ đầu tiên ở tuổi mới lớn, nhất là khi kèm dễ bầm tím, chảy máu cam;
• Ra huyết sau khi đã mãn kinh, dù chỉ một lần;
• Đang mong con mà kinh ra nhiều.

BS Tâm khám và xét nghiệm những gì

Nếu bạn mang theo cuốn sổ ghi lượng kinh, BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm đọc nó trước, rồi hỏi thêm về chu kỳ, các lần mang thai và sinh, biện pháp tránh thai, thuốc đang dùng, bệnh trong gia đình. Buổi đầu mất khoảng 30–45 phút, khám cả theo y học hiện đại lẫn tứ chẩn Đông y. Tùy điều tìm được, có thể cần:

• Siêu âm vùng chậu, tìm polyp, u xơ, lạc nội mạc trong cơ tử cung;
• Công thức máu, để biết có thiếu máu hay chưa;
• Ferritin và các chỉ số sắt, vì kho sắt có thể cạn trước khi thiếu máu;
• Xét nghiệm nội tiết, tuyến giáp khi nghi rối loạn phóng noãn;
• Xét nghiệm đông máu khi tiền sử bản thân hoặc gia đình gợi ý.

Phòng khám còn dùng Applied Kinesiology để kiểm tra ion, khoáng chất như sắt, và dược chất. Bạn cầm hoặc đặt một lượng nhỏ chất cần thử lên người, bác sĩ thử lại cơ. Với sắt, thử cơ cho bác sĩ thêm một hướng khi cân nhắc cách bổ sung; kho sắt còn bao nhiêu thì ferritin và công thức máu mới cho biết. Lần đầu thử cơ, bạn có thể xem cách chuẩn bị trước buổi khám Applied Kinesiology.

Điều trị theo nguyên nhân và theo thể bệnh

Khi có u xơ, polyp hay tổn thương cần can thiệp, BS Tâm phối hợp với chuyên khoa phụ sản; Đông y đi kèm để bồi bổ khí huyết trước và sau can thiệp. Khi xét nghiệm cho thấy thiếu sắt, bác sĩ chỉ định bổ sung sắt với liều, thời gian cụ thể rồi hẹn xét nghiệm lại. Tự uống viên sắt kéo dài mà chưa xét nghiệm thì không nên.

Thuốc thang

Mỗi thể một hướng thuốc. Khí hư thì bổ khí để nhiếp huyết, huyết nhiệt thì thanh nhiệt lương huyết, còn huyết ứ thì hoạt huyết hóa ứ kèm cầm máu. Thuốc có thể sắc sẵn tại phòng khám. Mỗi người đáp ứng một khác, nên bác sĩ theo dõi bằng cuốn sổ ghi lượng kinh và xét nghiệm lại. Nếu bạn đang dùng thuốc chống đông, hãy báo bác sĩ. Theo Ulbricht và cộng sự (2008), thuốc chống đông nằm trong nhóm hay bị thảo dược làm đổi tác dụng nhất. Xem bài Thuốc thang.

Châm cứu và cứu ngải

Huyệt được chọn theo thể bệnh, do bác sĩ tự tay châm. Cứu ấm có thể dùng cho thể khí hư; thể huyết nhiệt thì không cứu. Xem bài Châm cứu.

Câu hỏi thường gặp

Kinh ra nhiều có làm khó có con không?

Còn tùy nguyên nhân. Polyp, u xơ lồi vào buồng tử cung, lạc nội mạc trong cơ tử cung hay rối loạn phóng noãn có thể liên quan tới việc khó có thai. Người đang mong con nên được khám tìm nguyên nhân sớm, và bù đủ sắt trước khi mang thai nếu đang thiếu.

Ăn gì để bổ máu?

Thịt bò và các loại thịt đỏ giàu sắt, dễ hấp thu. Cá, trứng, các loại đậu, rau lá xanh đậm cũng có sắt, nhưng sắt từ rau, đậu khó hấp thu hơn; ăn kèm cam, ổi thì tốt hơn, còn trà, cà phê nên uống cách xa bữa ăn.

Đang đặt vòng hoặc uống thuốc tránh thai mà kinh ra nhiều thì sao?

Một số loại vòng tránh thai làm kinh ra nhiều hơn, nhất là trong năm đầu sau khi đặt; thuốc nội tiết cũng có thể làm thay đổi kiểu ra huyết. Bạn báo với bác sĩ loại vòng, thời điểm đặt và tên thuốc đang uống, đừng tự ngưng thuốc hay tự tháo vòng.

Để lưu

• Ghi lượng kinh mỗi ngày trong 2–3 kỳ liên tiếp: số băng, mức thấm, cục máu, số lần dậy đêm;
• Ghi tên thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng, loại vòng và thời điểm đặt nếu có;
• Hỏi mẹ, chị em gái xem họ có kinh nhiều, dễ bầm tím không;
• Mỗi ngày có ít nhất một món giàu sắt, uống trà, cà phê cách xa bữa ăn;
• Không tự uống viên sắt kéo dài khi chưa xét nghiệm;
• Đi cấp cứu khi ra huyết thấm ướt băng mỗi giờ kèm choáng, ngất, hoặc ra huyết khi đang mang thai.

Nếu bạn đã ghi được vài kỳ kinh, hoặc đang mệt kéo dài mà chưa rõ lý do, hãy mang cuốn sổ đến gặp BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm để khám tìm nguyên nhân và kiểm tra lượng sắt.

Nguồn tham khảo

1. Munro MG, Critchley HOD, Fraser IS; FIGO Menstrual Disorders Committee. The two FIGO systems for normal and abnormal uterine bleeding symptoms and classification of causes of abnormal uterine bleeding in the reproductive years: 2018 revisions. Int J Gynaecol Obstet. 2018;143(3):393-408. https://doi.org/10.1002/ijgo.12666
2. Higham JM, O’Brien PM, Shaw RW. Assessment of menstrual blood loss using a pictorial chart. Br J Obstet Gynaecol. 1990;97(8):734-739. https://doi.org/10.1111/j.1471-0528.1990.tb16249.x
3. Munro MG, Mast AE, Powers JM, Kouides PA. The relationship between heavy menstrual bleeding, iron deficiency, and iron deficiency anemia. Am J Obstet Gynecol. 2023;229(1):1-9. https://doi.org/10.1016/j.ajog.2023.01.017
4. Tang GH, Sholzberg M. Iron deficiency anemia among women: an issue of health equity. Blood Rev. 2023;64:101159. https://doi.org/10.1016/j.blre.2023.101159
5. Kalvehalli Kashinath S, Kouides PA. The diagnosis, natural history, and management of von Willebrand disease in women in the age of guidelines. Expert Rev Hematol. 2023;16(6):435-450. https://doi.org/10.1080/17474086.2023.2166925
6. Ulbricht C, et al. Clinical evidence of herb-drug interactions: a systematic review by the Natural Standard Research Collaboration. Curr Drug Metab. 2008;9(10):1063-1120. https://doi.org/10.2174/138920008786927785