Một phụ nữ ngoài 30 tuổi bị dầm mưa, tối đó lại tắm khuya. Sau đó chị sốt nhẹ, đau nửa đầu, rồi miệng méo sang một bên, mắt bên ấy nhắm không kín, ăn uống trở nên khó khăn. Chị nghĩ bệnh nhẹ nên tới ngày thứ tư mới đến phòng khám. Khám lâm sàng và cận lâm sàng cho thấy dây thần kinh mặt của chị tổn thương nặng, kèm viêm hạch ở góc hàm.
Đến ngày thứ tư là đã quá mốc 72 giờ mà các nghiên cứu về thuốc kháng viêm trong liệt mặt lấy làm chuẩn. Chờ như vậy, người bệnh dễ lỡ việc khám loại trừ đột quỵ và lỡ thời điểm dùng thuốc tốt nhất.
Liệt mặt ngoại biên là gì
Mỗi nửa mặt có một dây thần kinh mặt (dây số VII) điều khiển cơ trán, cơ quanh mắt, má và môi. Khi chính dây này bị viêm, sưng, cả nửa mặt bên đó yếu đi, thường trong vài giờ tới vài ngày. Không tìm ra nguyên nhân cụ thể thì gọi là liệt Bell, dạng các nghiên cứu dưới đây nói tới.
Miệng lệch sang bên lành, nước uống chảy ra khóe miệng, thức ăn đọng trong má bên liệt. Mắt bên liệt nhắm không kín, chảy nước mắt hoặc khô rát; nếp nhăn trán bên đó mờ đi. Có người đau sau tai, ù tai, nghe tiếng động bên đó chói hơn.
Đông y gọi tình trạng này là khẩu nhãn oa tà, tức miệng và mắt méo lệch, thường xếp vào nhóm phong hàn phạm vào kinh lạc vùng mặt lúc chính khí đang yếu. Dân gian quen gọi là trúng gió.
Trán còn nhăn được thì nghĩ tới đột quỵ trước
Cơ trán mỗi bên được cả hai nửa não cùng điều khiển. Khi tổn thương nằm trong não, như đột quỵ, trán thường vẫn nhăn được, phần xệ dồn ở nửa dưới mặt. Khi tổn thương nằm ở dây thần kinh mặt, cả nửa mặt kể cả trán đều yếu: nhướn mày không lên, trán bên đó phẳng, mắt nhắm không kín.
Bạn có thể soi gương, nhướn hai mày như lúc ngạc nhiên rồi nhìn hai bên trán. Phép thử này giúp nhận ra nguy hiểm sớm, chưa đủ để tự chẩn đoán. Gọi cấp cứu 115 ngay, không chờ xem có tự đỡ không, khi:
- Miệng méo đột ngột mà trán hai bên vẫn nhăn được;
- Méo miệng kèm yếu tay hoặc chân, dù chỉ một bên;
- Méo miệng kèm nói khó, nói ngọng;
- Méo miệng kèm chóng mặt.
Không chắc trán có nhăn được hay không, bạn cũng xử trí như vậy.
Vì sao mốc 72 giờ quan trọng
Năm 2007, Sullivan và cộng sự nhận 551 người liệt Bell vào một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi, tất cả được bắt đầu trong vòng 72 giờ từ lúc khởi phát. Sau 3 tháng, 83% người dùng thuốc kháng viêm sớm đã hồi phục chức năng mặt, so với khoảng 64% ở nhóm không dùng; sau 9 tháng là khoảng 94% so với 82%. Thuốc kháng virus, dùng riêng hay thêm vào, không cho thấy lợi ích.
Tổng quan Cochrane của Madhok và cộng sự (2016) gộp 7 thử nghiệm với 895 người. Sau từ 6 tháng trở lên, 17% người dùng thuốc kháng viêm còn yếu mặt, ở nhóm chứng là 28%; cứ 10 người được điều trị thì bớt 1 người hồi phục không trọn. Thuốc còn giảm co đồng động, di chứng khiến cười thì mắt bên liệt nhắm theo. Tác dụng phụ không nhiều hơn nhóm giả dược.
Hướng dẫn năm 2013 của Hội Tai Mũi Họng và Phẫu thuật Đầu Cổ Hoa Kỳ (Baugh và cộng sự) vì thế khuyên khám để loại trừ nguyên nhân khác, rồi cho người từ 16 tuổi dùng thuốc kháng viêm đường uống trong 72 giờ đầu. Loại thuốc, liều và số ngày do bác sĩ trực tiếp khám bạn quyết định, dựa trên bệnh nền và thuốc đang dùng.
Các con số cũng cho thấy phần đông người không dùng thuốc vẫn hồi phục dần; thuốc dùng sớm làm giảm số người còn yếu mặt.
Giữ mắt bên liệt không bị khô
Hướng dẫn của Baugh nhấn mạnh bảo vệ mắt cho người nhắm mắt không kín, vì giác mạc không được mi che sẽ khô và dễ tổn thương. Ban ngày nhỏ thuốc giữ ẩm mắt theo hướng dẫn của bác sĩ, đeo kính khi ra đường; ban đêm che mắt bên liệt khi ngủ. Mắt đỏ, đau, cộm hay nhìn mờ thì đi khám mắt ngay.
Dấu hiệu cần khám chuyên khoa thêm
Những dấu hiệu sau cần bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc tai mũi họng khám thêm, có khi đo điện cơ hoặc chụp chiếu theo chỉ định:
- Có mụn nước trong hoặc quanh tai;
- Liệt cả hai bên mặt;
- Liệt nặng dần qua nhiều tuần;
- Sờ thấy khối sưng vùng mang tai;
- Xuất hiện thêm dấu hiệu thần kinh mới;
- Sau 3 tháng mặt vẫn chưa hồi phục hoàn toàn.
Châm cứu, thuốc thang và Applied Kinesiology đi cùng giai đoạn đầu
Châm cứu, thuốc thang và AK làm phần việc đi sau; khám loại trừ đột quỵ và thuốc kháng viêm ở giai đoạn đầu vẫn phải làm trước. Mới méo miệng vài ngày mà chưa được khám loại trừ đột quỵ, bạn nên đi khám thần kinh trước hoặc song song.
Hướng dẫn của Baugh không đưa ra khuyến nghị ủng hộ hay phản đối châm cứu. Ở Tâm Đức, châm cứu là phần hỗ trợ, chọn huyệt quanh mặt và huyệt ở xa theo thể bệnh; thuốc thang gia giảm theo từng người, thể phong hàn thì theo hướng làm ấm, thông kinh lạc.
Trong buổi khám Applied Kinesiology, bác sĩ thử cơ trước và sau mỗi bước điều chỉnh để theo dõi hệ thần kinh đáp ứng ra sao qua từng buổi; mức tổn thương của dây thần kinh thì vẫn do khám thần kinh và đo điện cơ trả lời. Với liệt mặt, bác sĩ hay dùng hai kỹ thuật.
NeuroVascular là chạm giữ nhẹ các điểm phản xạ thần kinh – mạch máu, phần lớn ở trên đầu, nhằm hỗ trợ tuần hoàn nuôi vùng dây thần kinh. NeuroLymphatic là kích thích các điểm phản xạ thần kinh – bạch huyết ở ngực và lưng, nhằm hỗ trợ dẫn lưu dịch viêm, hợp với người kèm viêm hạch. Mỗi điểm đều được thử cơ lại ngay sau đó để biết cơ thể có đáp ứng hay không; lý do dùng cơ làm thước đo có ở bài vì sao bác sĩ thử cơ.
Với người phụ nữ kể trên, chúng tôi kết hợp AK (NeuroVascular, NeuroLymphatic) với châm cứu. Sau 9 buổi, mắt và má gần như hồi phục, cơ vòng môi hoạt động tốt, chị ăn uống và nói chuyện lại bình thường. Một ca không nói được cho mọi người; kết quả còn tùy mức tổn thương ban đầu và thời điểm bắt đầu điều trị.
Để lưu
- Méo miệng mà trán còn nhăn được, hoặc kèm yếu tay chân, nói khó, chóng mặt: gọi 115 ngay;
- Liệt cả nửa mặt kể cả trán vẫn cần đi khám trong ngày, đừng để qua 72 giờ;
- Thuốc kháng viêm chỉ dùng theo đơn của bác sĩ đã khám cho bạn;
- Mắt nhắm không kín thì giữ ẩm ban ngày, che mắt khi ngủ;
- Sau 3 tháng chưa hồi phục hoàn toàn, quay lại chuyên khoa thần kinh hoặc tai mũi họng.
ThS.BS Đinh Ngọc Đức sẽ xem đơn thuốc và kết quả đo điện cơ (nếu có) của bạn rồi bàn cách phối hợp châm cứu, thuốc thang để mặt hồi phục.
Nguồn tham khảo
- Sullivan FM, Swan IRC, Donnan PT, Morrison JM, Smith BH, McKinstry B và cs. Early treatment with prednisolone or acyclovir in Bell’s palsy. N Engl J Med. 2007;357(16):1598-1607. https://doi.org/10.1056/NEJMoa072006
- Baugh RF, Basura GJ, Ishii LE, Schwartz SR, Drumheller CM, Burkholder R và cs. Clinical practice guideline: Bell’s palsy. Otolaryngol Head Neck Surg. 2013;149(3 Suppl):S1-S27. https://doi.org/10.1177/0194599813505967
- Madhok VB, Gagyor I, Daly F, Somasundara D, Sullivan M, Gammie F, Sullivan F. Corticosteroids for Bell’s palsy (idiopathic facial paralysis). Cochrane Database Syst Rev. 2016;7(7):CD001942. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001942.pub5
