“Châm có đau không?” và “Châm cứu chữa được những bệnh gì?” là hai câu chúng tôi nghe nhiều nhất, thường ngay khi người bệnh vừa ngồi xuống ghế. Câu đầu trả lời được khá nhanh. Câu sau khó hơn, vì cùng một chỗ đau, hai người có thể cần hai cách châm khác hẳn nhau.
Lấy ví dụ đau vai gáy. Có người đau vì nhiều tháng ngồi máy tính lệch về một bên. Có người đau vì mất ngủ, lo nghĩ, cơ cổ gồng cứng suốt đêm mà không biết. Nếu chỉ nhìn chỗ đau, hai người sẽ nhận cùng một bộ huyệt quanh cổ vai. Ở Tâm Đức, huyệt được chọn sau khi khám ra nguyên nhân, nên hai bộ huyệt ấy thường khác nhau.
Châm cứu và cứu ngải tác động thế nào
Châm là đưa những cây kim rất mảnh vào huyệt trên cơ thể để phòng và chữa bệnh. Cứu là dùng sức nóng tác động lên huyệt, thường từ lá ngải cứu phơi khô, chế thành ngải nhung rồi cuộn thành điếu. Ở Việt Nam, quy trình kỹ thuật của ngành được Bộ Y tế hướng dẫn trong Quyết định 792/QĐ-BYT năm 2013.
Đông y giải thích tác dụng của châm qua chữ “khí”. Huyệt nằm trên đường kinh, châm vào huyệt là để điều khí. Khí hòa thì huyết hòa, huyết hòa thì kinh mạch thông, âm dương dần trở lại thế cân bằng và cơ thể có điều kiện tự phục hồi.
Y học hiện đại nhìn huyệt như nơi kim kích thích dây thần kinh, cơ và mô liên kết. Kích thích ấy được cho là khơi dậy cơ chế giảm đau sẵn có của cơ thể, giúp thớ cơ đang co cứng dịu xuống, đồng thời tác động lên hệ thần kinh tự chủ và nội tiết. Các cơ chế này vẫn đang được nghiên cứu tiếp, nên chúng tôi chỉ dám nói là có cơ sở, chưa phải đã hiểu hết.
Cùng một bờ vai đau, hai bộ huyệt
Trước khi cầm kim, bác sĩ khám. Buổi khám đầu thường mất 30 đến 45 phút, gồm khám lâm sàng theo y học hiện đại, tứ chẩn của Đông y (nhìn sắc mặt và lưỡi, nghe giọng nói và hơi thở, hỏi bệnh, bắt mạch), khám thần kinh chức năng và thử cơ theo Applied Kinesiology. Khi cần, bác sĩ đề nghị xét nghiệm hoặc siêu âm trước rồi mới bàn tới điều trị.
Phòng khám nhìn một cơn đau qua “tam giác sức khỏe”. Cạnh cấu trúc là xương, khớp, cơ, tư thế. Cạnh hóa sinh là dinh dưỡng, vi chất, nội tiết. Cạnh tâm lý là căng thẳng, cảm xúc dồn nén lâu ngày; chúng tôi tin cơ thể lưu giữ ký ức ở nhiều vùng ngoài não bộ, nên một nỗi lo cũ đôi khi hiện ra thành cái cứng ở vai. Một cơn đau có thể chỉ thuộc một cạnh, cũng có thể dính tới cả ba.
Quay lại hai người đau vai gáy. Người ngồi lệch cần huyệt quanh nhóm cơ đang chịu tải và vùng cột sống liên quan, kèm lời dặn chỉnh lại góc ngồi. Người mất ngủ, lo nghĩ cần thêm huyệt hướng về giấc ngủ và hệ thần kinh, có khi phải lo cho giấc ngủ trước thì vai mới chịu mềm. Nếu nguyên nhân nằm nhiều ở cạnh hóa sinh, châm cứu chỉ là một phần, bên cạnh thuốc thang hoặc điều chỉnh dinh dưỡng. Các phương pháp khác có ở trang Phương pháp điều trị.
“Đau đâu chữa đấy”
Ông bà mình hay chê cách chữa “đau đâu chữa đấy”, và câu chê ấy chỉ đúng một nửa. Đông y vẫn có loại huyệt lấy ngay tại chỗ đau, gọi là a thị huyệt, châm tại chỗ nhiều khi giúp cơn đau dịu đi rõ. Cái dở là chỉ châm chỗ đau trong khi gốc bệnh nằm ở nơi khác, vì như vậy cơn đau dễ tái phát. Chúng tôi thường phối hợp huyệt tại chỗ với huyệt ở xa, nên đau vai mà kim lại ở cẳng tay, ở bàn chân là chuyện khá thường gặp.
Cánh tay được thử lại sau khi rút kim
Thử cơ là bước bạn sẽ thấy lạ nhất ở Tâm Đức. Bác sĩ đặt tay lên cánh tay hoặc chân của bạn, nhờ bạn giữ nguyên tư thế, rồi đẩy nhẹ theo một hướng nhất định để xem cơ giữ vững hay bị “trôi” đi. Schmitt và Yanuck (1999) mô tả thử cơ như một cách nhận biết lúc cơ được tạo thuận (khỏe lên) hay bị ức chế (yếu đi) khi cơ thể nhận một kích thích, rồi đối chiếu với giải phẫu và sinh lý thần kinh.
Đôi khi bác sĩ nhờ bạn tự đặt tay lên một vùng, chẳng hạn bên vai đau, rồi thử lại cùng cơ đó. Kỹ thuật này gọi là therapy localization, giúp khoanh vùng nơi cần tác động.
Trước khi châm, thử cơ tìm ra cơ đang yếu đi có liên quan tới vấn đề của bạn. Sau khi châm, bác sĩ thử lại. Cơ đáp ứng tốt lên thì bộ huyệt đang đi đúng hướng. Cơ vẫn như cũ thì bác sĩ xem lại huyệt, có khi khám lại nguyên nhân, thay vì châm thêm kim cho chắc.
Thử cơ được dùng thêm vào, không thay cho xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh hay chẩn đoán y khoa. Đọc thêm ở bài Applied Kinesiology có an toàn không? Hiểu đúng về thử cơ.
Cứu ngải do bác sĩ trực tiếp làm
Cây ngải cứu quen thuộc với nhiều nhà. Trời trở lạnh, có bà, có mẹ rang lá ngải với muối, bọc khăn chườm lên bụng, lên lưng cho người nhà. Tên cây đã nói sẵn cách dùng xưa, ngải để cứu.
Đông y thường dùng cứu khi bệnh thuộc hàn hoặc khi cơ thể hư yếu. Bác sĩ đưa hơi nóng dọc theo vùng cần cứu, vừa làm vừa hỏi bạn thấy ấm lan ra hay chỉ nóng một điểm, nhìn chỗ da ửng lên, có khi thử lại cơ để dò ra điểm cơ thể đáp ứng rõ nhất.
Có người rất nhạy với nhiệt, có người tê bì nên biết nóng muộn hơn người thường. Phản hồi thần kinh mỗi người mỗi khác, nên bác sĩ tự cầm điếu ngải để chỉnh khoảng cách theo phản hồi của bạn.
Bằng chứng về châm cứu với đau mạn tính
Năm 2018, nhóm của Vickers gộp dữ liệu từng người bệnh trong 39 thử nghiệm, tổng cộng 20.827 người, gồm đau cơ xương khớp không đặc hiệu, thoái hóa khớp, đau đầu mạn tính và đau vai. Châm cứu cho kết quả tốt hơn châm giả, cũng tốt hơn không châm. Sau 12 tháng, mức hiệu quả của châm cứu chỉ giảm khoảng 15%. Các tác giả nhận định hiệu quả này không thể giải thích chỉ bằng giả dược, và châm cứu là một lựa chọn hợp lý cho người đau mạn tính.
Nghiên cứu này chỉ nói về bốn nhóm đau mạn tính kể trên, không nói cho mọi bệnh. Đó cũng là kết quả trung bình của hàng chục nghìn người; từng người đáp ứng nhiều ít khác nhau, có người không đáp ứng. Nếu sau một thời gian hợp lý mà triệu chứng không chuyển biến, bác sĩ sẽ nói thẳng để cùng bạn tính hướng khác.
Châm cứu có an toàn không?
Witt và cộng sự (2009) theo dõi 229.230 người bệnh được bác sĩ châm cứu tại Đức, trung bình mỗi người khoảng 10 lần. Có 8,6% người gặp ít nhất một tác dụng không mong muốn, 2,2% cần xử trí. Hay gặp nhất là chảy máu nhẹ hoặc bầm tím chỗ kim (6,1% người bệnh), sau đó là đau (1,7%) và các triệu chứng thần kinh thực vật như choáng, vã mồ hôi (0,7%). Cả nghiên cứu ghi nhận 2 trường hợp tràn khí màng phổi. Các tác giả kết luận châm cứu do bác sĩ thực hiện tương đối an toàn.
Phòng khám dùng kim vô khuẩn, dùng một lần rồi bỏ. Vài người đỏ, ngứa nhẹ quanh chỗ châm do da nhạy với cồn sát khuẩn, thường tự hết. Hoa mắt, vã mồ hôi, tim đập nhanh hay gặp hơn ở người nhịn đói tới châm hoặc đang quá lo lắng, thấy hồi hộp thì bạn cứ nói với bác sĩ.
Một buổi châm ở phòng khám
Khám xong, bác sĩ cho biết vùng sẽ châm và có cần thay áo không. Bác sĩ trực tiếp châm và cứu cho bạn. Bạn nằm trên giường, được thử cơ rồi mới châm. Kim tới độ sâu cần thiết, bạn có thể thấy căng, tức hoặc nặng quanh chỗ kim. Lúc lưu kim chỉ cần nằm yên, thở đều. Rút kim xong, bác sĩ thử cơ lại, rồi cứu ngải nếu có chỉ định.
Trước khi đến
- Ăn nhẹ trước giờ hẹn, đừng để bụng đói;
- Mặc áo rộng, quần dễ vén tới gối;
- Bớt trang sức ở cổ tay, cổ chân;
- Mang theo kết quả xét nghiệm, phim chụp và các thuốc đang dùng.
Lần đầu tới phòng khám, bạn xem thêm bài Mang theo gì và chuẩn bị ra sao trước buổi khám Applied Kinesiology.
Báo với bác sĩ nếu bạn
- Đang dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu (như warfarin, aspirin), hoặc có bệnh rối loạn đông máu;
- Đang mang thai, hoặc nghĩ mình có thể đang mang thai, vì phòng khám không châm kim cho người đang mang thai;
- Từng choáng, ngất khi lấy máu, tiêm hay châm kim.
Khi nào bác sĩ thường đề nghị châm cứu
Ở Tâm Đức, châm cứu thường được chỉ định trong các lĩnh vực sau:
- Đau cơ xương khớp;
- Đau đầu;
- Rối loạn thần kinh chức năng;
- Mất ngủ;
- Rối loạn kinh nguyệt.
Câu hỏi thường gặp
Châm có đau không?
Kim châm cứu mảnh hơn kim tiêm nhiều. Phần lớn người chỉ thấy nhói nhẹ lúc kim qua da ở vài chỗ, sau đó là cảm giác căng tức. Nếu thấy đau buốt hay khó chịu tăng dần, bạn báo ngay để bác sĩ chỉnh kim.
Cần châm bao nhiêu buổi?
Chúng tôi không đưa ra con số chung. Số buổi tùy nguyên nhân, bệnh mới hay đã lâu năm, và cách cơ thể bạn đáp ứng. Sau buổi khám, bác sĩ nói kế hoạch dự kiến và hẹn lúc đánh giá lại; thử cơ ở mỗi buổi cũng cho hai bên thấy cơ thể đang chuyển biến ra sao.
Châm xong có đi làm được không?
Thường là được. Có người thấy thư thái, hơi buồn ngủ, có người lại thấy tỉnh táo hơn. Rút kim xong, bạn ngồi dậy từ từ, nghỉ vài phút cho vững rồi hãy về.
Để lưu
- Hỏi bác sĩ vì sao chọn vùng huyệt này cho bạn;
- Ăn nhẹ trước giờ hẹn, không nhịn đói tới châm;
- Viết ra giấy tên các thuốc đang dùng, đánh dấu thuốc chống đông nếu có;
- Báo ngay nếu đang mang thai;
- Chọn quần áo rộng, ống quần kéo lên được tới gối;
- Rút kim xong, nằm thêm một lát, ngồi dậy từ từ rồi mới đứng lên;
- Mỗi tối chấm điểm cơn đau từ 0 đến 10 vào sổ, mang theo buổi sau để bác sĩ so sánh.
Bộ huyệt của bạn bắt đầu từ nguyên nhân của chính bạn. Bác sĩ phụ trách chuyên môn bài viết: ThS.BS Đinh Ngọc Đức.
Nguồn tham khảo
- Vickers AJ, Vertosick EA, Lewith G, MacPherson H, Foster NE, Sherman KJ, Irnich D, Witt CM, Linde K. Acupuncture for chronic pain: update of an individual patient data meta-analysis. J Pain. 2018;19(5):455-474. https://doi.org/10.1016/j.jpain.2017.11.005
- Witt CM, Pach D, Brinkhaus B, et al. Safety of acupuncture: results of a prospective observational study with 229,230 patients and introduction of a medical information and consent form. Forsch Komplementmed. 2009;16(2):91-97. https://doi.org/10.1159/000209315
- Schmitt WH, Yanuck SF. Expanding the neurological examination using functional neurologic assessment: part II, neurologic basis of applied kinesiology. Int J Neurosci. 1999;97(1-2):77-108. https://doi.org/10.3109/00207459908994304
- Bộ Y tế. Quyết định 792/QĐ-BYT năm 2013 ban hành tài liệu Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành châm cứu.
