Bạn nhỏ trong nhà học lớp 8, có kinh được hơn một năm, tháng này ra kéo dài đã mười hai ngày chưa dứt. Người mẹ ra tiệm mua thêm băng vệ sinh, tiện tay lấy thêm một gói loại mỏng cho mình, vì mấy tháng nay giữa hai kỳ kinh chị hay thấy ít chất nhầy hồng. Bà ngoại thì dứt kinh đã lâu. Sáng nay bà thấy chút máu trên quần lót, giặt đi và không kể với ai.
Ba thế hệ cùng gặp chuyện ra máu vào lúc không chờ đợi, nhưng điều bác sĩ cần tìm ở mỗi người lại khác. Trong nhà, người cần đi khám không chờ thêm là bà ngoại.
Rong kinh và rong huyết khác nhau ở đâu
Rong kinh là khi kỳ kinh vẫn đến đúng hẹn nhưng kéo dài, thường quá bảy ngày chưa sạch. Rong huyết là ra huyết không theo chu kỳ, có thể giữa hai kỳ kinh, sau khi quan hệ, hoặc khi đã mãn kinh. Hai kiểu này hay đi cùng nhau, chẳng hạn kỳ kinh vừa dứt được vài hôm đã ra rải rác trở lại.
Chuyện lượng kinh quá nhiều và nguy cơ thiếu sắt có ở bài kinh nguyệt ra nhiều. Với ra huyết ngoài kỳ, nguyên nhân bác sĩ nghĩ tới trước phụ thuộc phần lớn vào tuổi.
Ở tuổi mới lớn, trứng thường chưa rụng đều
Chảy máu tử cung bất thường là lý do hay gặp nhất khiến các bạn gái tuổi vị thành niên phải đi khám (Ramalho và cộng sự, 2021). Nguyên nhân thường gặp nhất là chưa phóng noãn, tức trứng chưa rụng, vì trục hạ đồi – tuyến yên – buồng trứng còn non, chưa phối hợp nhịp nhàng. Khi trứng không rụng, kinh mất nhịp. Có tháng vắng hẳn, có tháng ra dai dẳng nhiều ngày.
Nhóm tác giả lưu ý mức độ có thể từ nhẹ tới đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp, ảnh hưởng cả việc học lẫn sinh hoạt. Kỳ kinh kéo dài quá bảy ngày cũng nên đi khám. Người lớn trong nhà để mắt thêm khi bạn nhỏ xanh xao, mệt, chóng mặt, hoặc ra rất nhiều ngay từ những kỳ đầu, trường hợp sau đôi khi do rối loạn đông máu bẩm sinh.
Ở tuổi sinh sản, siêu âm giúp tìm tổn thương
Khi trục nội tiết đã ổn định, ra huyết ngoài kỳ khiến bác sĩ trước hết muốn biết trong tử cung và ở cổ tử cung có gì thay đổi. Bảng PALM-COEIN (Munro và cộng sự, 2018) chia nguyên nhân thành nhóm có tổn thương nhìn thấy trên siêu âm và nhóm không có.
Ở tuổi này, bác sĩ thường tìm polyp, u xơ tử cung, tình trạng viêm ở cổ tử cung, và các vấn đề liên quan tới thai. Ai còn khả năng mang thai mà ra huyết bất thường đều nên được thử thai trước khi tính tới nguyên nhân khác.
Quanh tuổi mãn kinh: hay gặp, phần lớn không do ung thư
Shapley và cộng sự (2013) theo dõi hai năm 2.104 phụ nữ 40–54 tuổi còn kinh tự nhiên. Trong thời gian đó, 24% từng ra huyết giữa kỳ và 7,7% từng ra huyết sau quan hệ. Có 37% người ra huyết giữa kỳ và 51% người ra huyết sau quan hệ tự hết, không lặp lại trong hai năm đó. Trong 785 phụ nữ có các triệu chứng này, chỉ một người bị ung thư tử cung.
Dù vậy, giai đoạn này có nhiều chu kỳ không rụng trứng, lớp nội mạc có thể dày lên. Bác sĩ thường siêu âm xem độ dày nội mạc trước khi kết luận là do nội tiết thay đổi.
Với phụ nữ 40–54 tuổi, ra huyết sau quan hệ khá thường gặp và hiếm khi do ung thư tử cung. Bạn vẫn nên đi khám phụ khoa để bác sĩ xem cổ tử cung, nhất là khi ra huyết lặp lại.
Sau mãn kinh, một lần ra huyết cũng cần đi khám
Có tới 91% người bị ung thư nội mạc tử cung có ra huyết sau mãn kinh, kể cả khi bệnh còn ở giai đoạn đầu (Clarke và cộng sự, 2018, gộp 129 nghiên cứu với 40.790 phụ nữ). Chiều ngược lại, khoảng 9% phụ nữ ra huyết sau mãn kinh được chẩn đoán ung thư nội mạc tử cung, phần lớn còn lại do nguyên nhân khác.
Vì vậy đi khám ngay là cơ hội phát hiện sớm. Có người nghĩ mình hồi xuân. Cũng có người khó mở lời với con cháu. Siêu âm, và khi cần là lấy mẫu nội mạc, là cách xác định nguyên nhân.
Những dấu hiệu cần đi khám ngay
BS Tâm dặn người bệnh không chờ thêm khi có:
- Kinh ra nhiều tới mức chóng mặt, mệt nhiều trong những ngày hành kinh;
- Ra huyết ngoài chu kỳ kinh, dù lượng ít;
- Ra huyết sau khi đã mãn kinh, kể cả chỉ vài giọt và chỉ một lần.
Ra huyết ồ ạt kèm choáng, ngất, hoặc ra huyết khi đang mang thai thì đi cấp cứu.
Đông y gọi là băng lậu
Đông y gắn kinh nguyệt với hai mạch Xung và Nhâm: mạch Xung được xem là bể của huyết, mạch Nhâm chủ việc thai nghén, hai mạch vững thì kinh đến đúng ngày, đúng lượng.
Ra huyết ồ ạt gọi là băng, ra rải rác kéo dài gọi là lậu. Hai thể hay chuyển qua lại nên được gọi chung là băng lậu. Bác sĩ phân biệt hư hay thực, nhiệt hay hàn, có ứ trệ hay không dựa vào màu và lượng huyết, sắc mặt, lưỡi, mạch.
Cách BS Tâm tiếp cận
Câu đầu tiên BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm cần trả lời là ra huyết có đi theo chu kỳ hay không, có liên quan tới quan hệ không, và bạn đã mãn kinh chưa. Tiếp đó là cách tránh thai, các thuốc đang dùng. Siêu âm vùng chậu, thử thai hay công thức máu được chọn tùy câu trả lời và phần khám.
Khi thấy polyp, nội mạc dày bất thường, hay ra huyết sau mãn kinh cần lấy mẫu nội mạc, BS Tâm phối hợp với chuyên khoa phụ sản trước. Khi đã loại trừ tổn thương và nguyên nhân là rối loạn phóng noãn, thuốc thang được gia giảm theo thể bệnh, châm cứu dùng kèm khi phù hợp. Bác sĩ chỉnh hướng điều trị sau mỗi lần khám lại, dựa trên những ngày ra huyết bạn đánh dấu.
Để lưu
- Đánh dấu trên lịch những ngày ra huyết, mỗi đợt kéo dài bao lâu, có xuất hiện ngay sau quan hệ hay không;
- Thử thai khi còn khả năng mang thai mà ra huyết bất thường;
- Để ý khi bạn nhỏ đang tuổi dậy thì xanh xao, mệt hoặc chóng mặt trong những ngày có kinh;
- Đã mãn kinh mà thấy máu thì đi khám sớm, không chờ xem có lặp lại;
- Mang theo tên thuốc nội tiết, thuốc chống đông, loại vòng tránh thai đang dùng khi đi khám.
Ra huyết ngoài kỳ kinh mà chưa rõ lý do thì ở tuổi nào cũng nên đặt lịch khám với BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm, dù là bạn nhỏ mới có kinh hay người đã mãn kinh nhiều năm.
Nguồn tham khảo
- Munro MG, Critchley HOD, Fraser IS; FIGO Menstrual Disorders Committee. The two FIGO systems for normal and abnormal uterine bleeding symptoms and classification of causes of abnormal uterine bleeding in the reproductive years: 2018 revisions. Int J Gynaecol Obstet. 2018;143(3):393-408. https://doi.org/10.1002/ijgo.12666
- Ramalho I, Leite H, Águas F. Abnormal uterine bleeding in adolescents: a multidisciplinary approach. Acta Med Port. 2021;34(4):291-297. https://doi.org/10.20344/amp.12829
- Shapley M, Blagojevic-Bucknall M, Jordan KP, Croft PR. The epidemiology of self-reported intermenstrual and postcoital bleeding in the perimenopausal years. BJOG. 2013;120(11):1348-1355. https://doi.org/10.1111/1471-0528.12218
- Clarke MA, Long BJ, Del Mar Morillo A, Arbyn M, Bakkum-Gamez JN, Wentzensen N. Association of endometrial cancer risk with postmenopausal bleeding in women: a systematic review and meta-analysis. JAMA Intern Med. 2018;178(9):1210-1222. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2018.2820




