Thỉnh thoảng, đang giữa buổi khám, người bệnh mở điện thoại đưa chúng tôi xem một tấm ảnh. Có khi là tờ đơn thuốc Bắc viết tay đã nhòe mực, có khi là mảnh giấy gấp tư cất trong ví. Kèm theo là một câu hỏi: “Người quen của tôi uống bài này khỏi hẳn, bác sĩ cho tôi xin y như vậy được không?”
Câu hỏi ấy dễ hiểu. Người bệnh đã thấy tận mắt một người quen khá lên, và ai cũng muốn đi con đường đã có người đi qua. Bài này giải thích vì sao bác sĩ thường không chép lại tờ đơn đó.
Vì sao đơn thuốc của người quen chưa chắc hợp với bạn
Thuốc thang là đơn gồm nhiều vị thuốc cổ truyền phối hợp với nhau theo lý luận y học cổ truyền, chia theo liều dùng trong ngày. Bác sĩ chỉ kê sau khi khám trực tiếp và biện chứng, tức là nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch để xác định bệnh thuộc thể nào: hàn hay nhiệt, hư hay thực, nằm ở tạng phủ nào.
Hai người cùng một chẩn đoán y học hiện đại vẫn có thể thuộc hai thể khác nhau. Lấy ví dụ mất ngủ. Người thứ nhất hay lo nghĩ, ăn kém, mệt, sắc mặt nhợt, mạch nhỏ yếu; Đông y thường xếp vào thể tâm tỳ hư, cần bồi bổ. Người thứ hai nóng nảy, miệng đắng, mặt đỏ, nằm xuống mà đầu óc vẫn căng; đó hay là thể can hỏa, cần thanh nhiệt, làm dịu. Đưa thang bổ của người thứ nhất cho người thứ hai, có khi không đỡ, có khi lại thấy nóng và bứt rứt hơn. Sách xưa gọi nguyên tắc này là “đồng bệnh dị trị”, nghĩa là cùng một bệnh mà cách chữa khác nhau.
Ngoài thể bệnh còn thể trạng: tuổi, cân nặng, tiêu hóa mạnh hay yếu, có đang mang thai hay cho con bú, gan thận có khỏe không, đang dùng những thuốc gì. Tờ đơn của người quen không biết những điều đó về bạn. Ngay với chính người quen ấy, tờ đơn cũng chỉ hợp ở thời điểm được kê.
Sau mỗi lần tái khám, thang thuốc đổi vài vị
Ở Tâm Đức, thang thuốc không có bài cố định cho một bệnh. Bác sĩ thường bắt đầu từ một bài gốc hợp với thể bệnh, rồi gia giảm: thêm vị cho triệu chứng đang nổi bật, bớt vị dễ gây đầy bụng khi người bệnh tiêu hóa yếu, chỉnh liều theo thể trạng.
Giai đoạn điều trị cũng làm thang thuốc thay đổi. Lúc triệu chứng còn rõ, thang thuốc tập trung vào điều đang làm người bệnh khó chịu nhất. Khi triệu chứng lui dần, bác sĩ chuyển sang điều hòa và bồi bổ phần gốc. Y học cổ truyền tóm lại bằng câu “cấp thì trị tiêu, hoãn thì trị bản”: việc gấp thì lo phần ngọn, lúc thong thả thì lo phần gốc.
Vì vậy buổi tái khám không chỉ là lấy thuốc tiếp. Bác sĩ hỏi lại giấc ngủ, ăn uống, đại tiện, xem lưỡi, bắt mạch, đối chiếu với lần trước. Thang mới có thể gần giống thang cũ, cũng có thể đổi vài vị. Nếu diễn biến chưa như dự kiến, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm hay siêu âm trước khi kê tiếp.
Thuốc thang cũng hiếm khi đứng một mình. Phòng khám xem người bệnh ở ba mặt cấu trúc, hóa sinh và tâm lý, nên tùy người, thang thuốc có thể đi cùng châm cứu, cứu ngải, điều chỉnh dinh dưỡng và vi chất, hoặc bài tập hướng dẫn tại nhà.
Một chút thuốc trên đầu lưỡi, rồi thử lại cơ
Bên cạnh tứ chẩn và khám lâm sàng y học hiện đại, bác sĩ ở Tâm Đức dùng Applied Kinesiology (AK) để hỗ trợ chọn vị. Walther (1981) mô tả cách làm trong chương Chemical and Nutrition Testing (tr. 45–50): người bệnh nếm hoặc ngậm một lượng nhỏ chất cần kiểm tra, có khi chỉ ngửi, rồi bác sĩ thử lại một cơ đã chọn để xem đáp ứng của cơ thay đổi ra sao.
Với thuốc thang, cách kiểm tra này giúp bác sĩ cân nhắc giữa vài vị có công dụng gần nhau, hoặc xem cơ thể đáp ứng với một vị thế nào trước khi đưa vào thang. Phòng khám cũng dùng thử cơ để kiểm tra khoáng chất và chất điện giải khi cân nhắc bổ sung vi chất. Rosner và Cuthbert (2012) mô tả AK là cách đánh giá cấu trúc, hóa sinh và tâm lý bằng thử cơ, luôn kết hợp với các phương pháp chẩn đoán chuẩn. Tâm Đức dùng AK theo đúng tinh thần ấy: thêm thông tin cho bác sĩ, đi song song với xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh và chẩn đoán y khoa, không thay chúng. Nếu bạn chưa từng được thử cơ, bài Applied Kinesiology có an toàn không? Hiểu đúng về thử cơ giải thích cách làm.
Tờ danh sách thuốc tây nên mang theo
Thảo dược có hoạt chất, nên có thể tương tác với thuốc tây. Ulbricht và cộng sự (2008) tổng hợp bằng chứng lâm sàng và ghi nhận hơn 80 thảo dược, sản phẩm thực vật có tương tác đáng kể với thuốc. Nhóm thuốc hay bị liên quan nhất là thuốc chống đông và chống kết tập tiểu cầu như warfarin, aspirin, với hơn 30 thảo dược. Nhóm tác giả cũng lưu ý trường hợp thảo dược có ảnh hưởng lên gan được dùng cùng thuốc có thể gây độc cho gan, ví dụ paracetamol.
Riêng với warfarin, tổng quan của Tan và Lee (2020) ghi nhận 78 loại thảo dược, thực phẩm và thực phẩm chức năng có tương tác. Hai tác giả kết luận khá bình tĩnh. Đa số dùng ở mức vừa phải vẫn an toàn, miễn là người bệnh báo cho nhân viên y tế khi bắt đầu một loại thảo dược hay thực phẩm chức năng mới.
Chọn vị cho tránh được những tương tác ấy là việc của bác sĩ, với điều kiện bác sĩ biết đủ. Trước khi kê thang, bạn nên kể rõ:
- Tên và liều các thuốc tây đang uống, kể cả thuốc tự mua, nhất là thuốc chống đông và chống kết tập tiểu cầu;
- Thực phẩm chức năng, vitamin, trà thảo mộc đang dùng hằng ngày;
- Đang mang thai, đang mong con hoặc đang cho con bú;
- Bệnh gan, bệnh thận, hoặc từng có kết quả xét nghiệm gan, thận bất thường;
- Tiền sử dị ứng thuốc hoặc thức ăn.
Chụp ảnh nhãn thuốc thường dễ hơn cố nhớ tên. Bạn cũng không nên tự ngưng thuốc tây để “nhường chỗ” cho thuốc thang; việc chỉnh thuốc tây thuộc về bác sĩ đã kê thuốc đó.
Từ túi thuốc sắc sẵn đến ấm thuốc ở nhà
Sắc thuốc đúng cách cần thời gian và sự để ý: vị nào cho vào trước, vị nào cho sau, lúc nào lửa to, lúc nào lửa nhỏ. Với người đi làm, đó là trở ngại có thật. Phòng khám có dịch vụ sắc thuốc. Thang được sắc và đóng túi theo liều, bạn mang về chỉ việc dùng theo lời dặn.
Nếu bạn muốn tự sắc ở nhà, có vài điều cơ bản:
- Dùng ấm sứ, ấm gốm hoặc nồi nhôm, tránh nồi gang, nồi sắt;
- Rửa sơ các vị thuốc, ngâm trong nước sạch khoảng 30 phút trước khi sắc;
- Làm đúng phần dặn riêng của bác sĩ với những vị cần sắc trước, sắc sau, sắc riêng hoặc hòa vào nước thuốc lúc uống.
Thuốc đã sắc, dù là túi của phòng khám hay ấm tự sắc, bạn bảo quản theo lời dặn khi nhận thuốc. Nước thuốc có mùi lạ, vị chua hoặc túi bị phồng thì không uống, nhắn lại cho phòng khám. Uống lúc nào trong ngày, trước hay sau bữa ăn, cách thuốc tây bao lâu, bác sĩ dặn theo từng thang vì mỗi thang một tính chất.
Trong thời gian uống, bạn báo sớm nếu bụng chướng, đi ngoài lỏng, da nổi mẩn hay người mệt hơn hẳn mọi ngày, nếu được kê thêm thuốc mới ở nơi khác, hoặc nếu biết mình mang thai. Không cần chờ hết đợt mới nói.
Ông bà mình hay động viên con cháu “thuốc đắng dã tật”. Có điều, độ đắng không nói lên thang thuốc có hợp với mình hay không.
Những câu hỏi hay gặp
Uống thuốc thang cùng thuốc tây có được không?
Nhiều trường hợp được.
Điều kiện là bác sĩ biết rõ bạn đang dùng những gì để chọn vị phù hợp, rồi dặn cụ thể khoảng cách giữa hai loại thuốc trong ngày. Thuốc tây vẫn uống như đã kê; muốn ngưng hay đổi liều thì hỏi lại bác sĩ kê thuốc đó.
Thuốc thang phải uống bao lâu?
Không có một con số chung. Thời gian tùy bệnh, thể bệnh, mức đáp ứng và mục tiêu của từng người. Qua mỗi lần tái khám, bác sĩ đánh giá lại để quyết định uống tiếp, đổi thang, giảm dần hay dừng.
Uống thuốc thang có phải kiêng gì không?
Tùy người. Kiêng gì, kiêng trong bao lâu phụ thuộc thể bệnh và các vị trong thang, nên bác sĩ dặn riêng khi kê. Một danh sách kiêng chép từ người khác dễ khiến bạn bỏ cả những món cơ thể đang cần.
Thang cũ uống hợp, tôi tự mua lại được không?
Nên đi khám lại trước. Thang ấy được gia giảm cho cơ thể bạn ở một thời điểm đã qua, và khi triệu chứng quay lại hoặc đã khác đi, bác sĩ cần xem thang cũ còn dùng được, cần sửa hay cần thay.
Để lưu
- Chụp ảnh nhãn mọi thuốc tây, thực phẩm chức năng đang dùng trước khi đi khám;
- Mang theo kết quả xét nghiệm, siêu âm cũ và dành khoảng 30–45 phút cho buổi khám đầu;
- Nói rõ nếu đang mang thai, mong con, cho con bú, hoặc có bệnh gan, bệnh thận;
- Không dùng đơn thuốc của người quen, kể cả khi cùng chẩn đoán;
- Không tự ngưng thuốc tây khi bắt đầu uống thuốc thang;
- Nhắn phòng khám ngay khi thấy đầy bụng, tiêu chảy, nổi mẩn hay mệt khác thường;
- Đi tái khám đúng hẹn để thang thuốc được chỉnh theo cơ thể lúc đó.
Trở lại tấm ảnh trong điện thoại
Nếu bạn đã lỡ uống thử vài thang theo tấm ảnh ấy, cứ mang nó theo khi đi khám để bác sĩ biết cơ thể vừa nhận những vị gì. Thang của bạn sẽ được kê theo lần khám này và chỉnh dần ở các lần sau. Trước buổi khám có thử cơ, bạn có thể đọc thêm Mang theo gì và chuẩn bị ra sao trước buổi khám Applied Kinesiology.
Nguồn tham khảo
- Ulbricht C và cs. (2008). Clinical evidence of herb-drug interactions: a systematic review by the Natural Standard Research Collaboration. Curr Drug Metab 9(10):1063-120. https://doi.org/10.2174/138920008786927785;
- Tan CSS, Lee SWH (2020). Warfarin and food, herbal or dietary supplement interactions: A systematic review. Br J Clin Pharmacol 87(2):352-374. https://doi.org/10.1111/bcp.14404;
- Walther DS (1981). Applied Kinesiology, Volume I – Basic Procedures and Muscle Testing. Pueblo: Systems DC. Chương Chemical and Nutrition Testing, tr. 45–50;
- Rosner AL, Cuthbert SC (2012). Applied kinesiology: distinctions in its definition and interpretation. J Bodyw Mov Ther 16(4):464-87. https://doi.org/10.1016/j.jbmt.2012.04.008.
